Bulsaun
Ord la Wikipedia
| Vopna | Carta |
|---|---|
| Fatgs da basa | |
| Gemeinde: | Bulsaun (tud.: Bozen, tal.: Bolzano, lad.: Bulsan) |
| Communitad districtuala | Bulsaun |
| Provinza: | Bulsaun-Tirol dal Sid |
| Region: | Trentino-Tirol dal Sid |
| Stadi: | Italia |
| Abitants (DP 2001 / 31. Matg 2006) | 94.989 / 99.241 |
| Gruppas linguisticas(segund la dumbraziun dal pievel 2001) | 26,3% tudestg 73,0% talian 0,7% ladin |
| Surfatscha / Culegna permanenta: | 52,3 / 28,0 km² |
| Coordinatas: | 46°30' Nord, 11°22' Ost |
| Autezza sur mar: | 232 - 1.616 (Center 262 m) |
| Districts da citad: | Zentrum-Bozner Boden-Rentsch (Centro-Piani-Rencio), Oberau-Haslach (Oltrisarco-Aslago), Europa-Neustift (Europa-Novacella), Don Bosco, Gries-Quirein (Gries-San Quirino) |
| Vischnancas cunfinantas: | Deutschnofen, Eppan an der Weinstraße, Jenesien, Karneid, Laives, Ritten, Sarntal, Terlan, Vadena |
| Partenadi cun: | Sopron (Ungaria) |
| NPA: | 39100 |
| Preselecziun telefonica: | 0471 |
| ISTAT-Numer: | 021008 |
| Numer da l'auto: | BZ |
| Politica | |
| Burgamester: | Luigi Spagnolli (11/2005) |
Bulsaun (tudestg: Bozen, talian: Bolzano, ladin: Bulsan/Balsan) è la chapitala dal Tirol dal Sid ed ha ina populaziun da circa 100'000 abitants. La maioritad da la populaziun è italofona (73%) ed ils germanofons èn 26,29%. La populaziun ladinofona è 0,71%. La citad è bilingua. Bulsaun furma er ina communitad districtuala sidtirolaisa per sasezza. La citad cun tutta l'aglomeraziun arriva a circa 140'000 abitants.
Cuntegn |
[editar] Istorgia
[editar] Preistorgia
En questa epoca era la foppa da Bulsaun palidusa, ma las zonas enturn la foppa eran gia colonisadas.
[editar] Temp dals Romans
Cur ch'il general Drusus ha conquistà las Alps l'onn 15 avant Cristus ha el fundà la colonia romana da Pons Drusi (Punt da Drusus), documentada da la Tabula Peutingeriana dal 4. tschientaner suenter Cristus. Fin a la conquista bajuvara discurriva il pievel in idiom retoroman. La colonia romana sa chattava en vischinanza da la catedrala odierna.
[editar] Dal temp medieval a l'onn 1800
Cun la migraziun dals pievels en il 7. tschientaner è la zona da Bulsaun daventada in contadi bajuvar. Dal puntg da vista religius era Bulsaun sut l'uvestgieu da Trento. En l'epoca autmedievala era il Tirol dal Sid dividì en las diocesas da Trento (Bulsaun e sid dal Tirol dal Sid odiern), Brixen (Val da l'Eisack e Val da Puster) e Cuira (Meraun e Vnuost). L'abitadi da la citad veglia odierna è naschida en il 11. tschientaner e l'onn 1268 ha Bulsaun obtegnì il dretg da citad. L'onn 1300 aveva Bulsaun 3'000 abitants. Fin il 13. tschientaner era Bulsaun chapitala dal contadi cun il medem num, suenter è la citad daventada part dal contadi dal Tirol, che era ina localitad en vischinanza da Meraun che ha dà il num a la regiun. L'onn 1363 è il contadi dal Tirol daventà territori dals da Habsburg. Durant il temp medieval è Bulsaun daventà in center da martgà impurtant.
[editar] Da la Revoluziun franzosa a l'onn 1918
Suenter la Revoluziun franzosa ha Bulsaun furmà ina part dal Reginavel talian, ma è turnà part da l'Imperi da Austria-Ungaria. Durant l'oppressiun da Napoleun era Bulsaun daventà in center dal departament da l'Haut-Adige (il num talian odiern dal Tirol dal Sid è Alto Adige) cun center principal Trento (che na fa oz betg pli part dal Alto Adige) e ha pers il privilegi da martgà. Cun il return da Bulsaun a l'Austria ha la citad turnà a crescher. L'onn 1910 la vischnanca da Zwölfmalgreien (talian Dodiciville, num istoric talian Le Malgreien) ha decidì l'incorporaziun a la Citad da Bulsaun furmond la Groß-Bozen.
[editar] Da l'onn 1918 a l'onn 1945
L'onn 1918 èn Bulsaun ed il Tirol dal Sid vegnids annectads a l'Italia. Durant il faschissem è la citad vegnida italianisada ed oz è Bulsaun ina da las tschintg vischnancas cun ina maioritad italofona. L'onn 1925 è la vischnanca da Gries vegnida incorporada a Bulsaun e l'onn 1928 è vegnida creada la Provinza da Bulsaun. Suenter l'armistizi talian è Bulsaun daventà part e chapitala da la Operationszone Alpenvorland (Zona d'operaziuns da la regiun prealpina) naziunalsocialistica. Il matg 1945 è la citad vegnida liberada da truppas americanas.
[editar] Dal Suenterguerra a oz
Bulsaun è restà sut l'Italia, ma dapi l'onn 1972 fruma ella la chapitala d'ina regiun autonoma. Avant l'acquisiziun da l'autonomia hai dà attentats en la regiun. Ils iniziants dals attentats vegnan numnads dals germanofons Südtirolaktivisten e dals italofons terroristi sudtirolesi (terrorists). Oz subsistan tensiuns etnicas, ma senza episodas da violenza e la situaziun è quieta. Dapiils onns novanta è Bulsaun creschì er cun la fundaziun d'ina universitad trilingua (tudestg, talian ed englais).
[editar] Colliaziuns
- Artitgel Bulsaun en il Lexicon istoric retic
- commons:Bozen
- Citad da Bulsaun (tud., tal.)
- Universitad Libra da Bulsaun (tud., tal., eng.)
- Uffizi da Turissem da la Citad da Bulsaun (tud., tal., eng.)
- Regiun da Turissem Bulsaun e Sid dal Tirol dal Sid (tud., tal., eng., neer.)

