Chantun Grischun
Ord la Wikipedia
| Grischun | |
|
Vopna dal Chantun Grischun |
|
|
Il chantun en la charta da la Svizra |
|
| Chapitala | Cuira |
| Surfatscha | 7'105 km² |
| Populaziun | 189'200 (2004) |
| entrada en la confederaziun | 1803 |
| Abreviaziun | GR |
| Linguatgs | rumantsch, tudestg, talian |
|
Charta dal Chantun Grischun |
|
Il chantun Grischun (franzos: Grisons; talian: Grigioni; tudestg: Graubünden; englais: Graubunden (mintgatant era Grisons)) è il chantun cun la pli gronda surfatscha da la Svizra. Il chantun sa chatta en l'ost da la Svizra.
Cuntegn |
[editar] Geografia
- Pli aut culm (Lingua latina: culmen): Piz Bernina (4049 m.s.m.)
- Punct il pli bass: Cunfin cun il chantun Tessin (260 m.s.m)
Il chantun Grischun cuvra l'entir sidost da la Svizra ed è caracterisà topograficamain da muntognas e vals. La surfatscha dal chantun munta a 7'105 km², uschia che il Grischun è tenor la surfatscha il pli grond chantun svizzer. Causa las cundiziuns geograficas/topograficas è el dentant be pauc populà. Ordinà tenor abitants, sa chatta il Grischun sin la 14. plazza. Guauds cuvran ventg pertschient da sia surfatscha. Il chantun è alpin e cumpiglia ils culms da las vals dal Rain e da l’En. En il Grischun sa chattan 462 culms che surpassan ils 3000 meters sur mar e dus che surpassan ils 4000 meters: il Piz Bernina (4049 m.s.m) e La Spedla (4020 m.s.m). Ils pli auts culms sut 4000 meters èn il Piz Zupò (3996 m.s.m), il Piz Alv (3995 m.s.m), il Piz Scerscen (3971 m.s.m), il Piz Argient (3945 m.s.m) ed il Piz Roseg (3937 m.s.m). Ils pli gronds glatschers dal Grischun èn l'Adula, l'Alvra, il glatscher dal Silvretta ed il Rätikon.
Il Grischun cunfinescha cun quatter auters chantuns svizzers: en il sidvest cun il chantun Tessin, en il vest cun il chantun Uri, en il nord cun il chantun Glaruna e cun il chantun Son Gagl. Il Grischun ha cunfins naziunals cun trais pajais: cun il Liechtenstein e cun l'Austria (Bundesländer Vorarlberg e Tirol) en il nord, cun l'Italia en l'ost (Tirol dal Sid) ed en il sid (Lumbardia). Sper il Grischun cunfinescha da tut ils chantuns svizzers be anc il chantun Son Gagl cun trais differents pajais vischins.
Las auas dal Grischun sbuccan en trais differentas mars: il Rain cun ses flums da funtauna (il Rain anteriur ed il Rain posteriur) va a la Mar dal nord. Or da l'Engiadina en l'ost dal chantun sburfla l'En che va a la Mar naira. Las vals italofonas dal Grischun dal sid (la Val Mesauc cun la Val Calanca, la Val Bregaglia e la Val Puschlav) mainan lur aua vers il Po e cun quel en l’Adria. La part la pli orientala dal chantun, la Val Müstair, maina si'aua a l'Etsch che va era a finir en l’Adria. Ils trais intschess idrografics da la Mar dal nord, dal Mar mediterran e da la Mar naira sa scuntran betg lunsch davent da funtauna da l'En datiers dal Pass Lunghin sur Malögia (Dreiwasserscheide). Da là davent curra en direcziun nord la Gelgia (flum) che maina si’aua via Rain en la Mar dal nord, vers sid curra la Maira che maina si’aua sur il Po en il Mar mediterran e vers ost curra l'En che sbucca en il Danubi che finescha en la Mar naira.
Il chantun Grischun ha 150 vals, 615 lais e 937 pizs.
[editar] Lais
Tranter auter:
- Lai da Livign, en il ost dal Grischun.
- Lago di Lei, en il sid dal Grischun.
[editar] Populaziun
[editar] Linguas
Sco unic chantun da la Svizra ha il Grischun trais linguas uffizialas: il rumantsch, il tudestg, ed il talian. Medemamain è el l'unic chantun, en il qual il rumantsch è ina lingua uffiziala. Pervi da quai e pervi da la diversitad culturala, ma era causa sia furma e ses caracter, vegn il chantun era descrit sco pitschna Svizra entaifer la Svizra. Las vischnancas ed ils districts pon decider autonomamain davart lur lingua uffiziala e la lingua da scola, il Chantun fa dentant directivas, spezialmain per sustegnair las linguas minoritaras, il rumantsch ed il talian. Ils "dialects germans" dal Grischun appartegnan a duas gruppas dialectalas dal tudestg svizzer:
- al tudestg svizzer da la Svizra orientala che vegn discurrì a Cuira, en il Signuradi, en ils Tschintg Vitgs ed en la Tumleastga; quests dialects èn sa derasads durant il temp medieval classic ed il temp modern tempriv nà dal nord (Lai da Constanza e Val dal Rain) resp. nordvest (Lai Rivaun-Seeztal) e èn sa derasads en in territori anteriur da lingua rumantscha.
- al tudestg gualser che vegn discurrì en vitgs gualsers colonisads durant il temp medieval classic nà dal chantun Vallais, spezialmain en il Partenz, en il circul da Tavau ed en il Scanvetg sco er en differentas enclavas u inslas linguisticas (Avras, Mut, Sursaissa, Valragn, Stussavgia-Tschappina, Val S. Pieder) ch'èn ozendi dentant per part sa colliads territorialmain cun l'intschess dal tudestg svizzer da la Svizra orientala en consequenza dal stgatsch dal rumantsch.
- il dialect da Samignun fa, sco unic dialect da la svizra, part dals dialects tirolais (bavarais-austriacs).
Il rumantsch che vegn discurrì en differents territoris dal chantun (oravant tut en la Surselva, en parts dal Grischun central, en l'Engiadina ed en la Val Müstair) sa cumpona da tschintg idioms scrits, numnadamain dal sursilvan, dal sutsilvan, dal surmiran, dal puter e dal vallader. Vinavant exista la lingua da scrittira communabla, il rumantsch grischun, ch'è vegnida staffida durant ils onns otganta sco lingua surregiunala. Il rumantsch jauer da la Val Müstair n’ha betg normas ortograficas, en las scolas vegniva scrit vallader fin a l'introducziun dal rumantsch grischun sco lingua d’alfabetisaziun dal 2007.
Ils dialects lumbards da la Val Mesauc, Val Calanca, Bregaglia, da Beiva e da la Val Puschlav èn varietads dal lumbard alpin. Il pli tard dapi la mesadad dal 19avel tschientaner, cur che la Confederaziun ha repartì per forza al chantun Grischun in grond dumber da Jenics en connex cun la realisaziun d'ina lescha davart la mancanza dal dretg da burgais, ha il chantun Grischun era ina populaziun, betg registrada statisticamain (stimada sin var 35'000 persunas en tut la Confederaziun), da lingua materna jenica.
Abitants ed abitantas tenor lingua principala (dumbraziun dal pievel da l’onn 2000):
- tudestg: 127'755 (68%)
- rumantsch: 27'038 (14%)
- talian: 19'106 (10%)
- auters: 13'159 (8%)
Igl è remartgabel che il chantun Grischun ha edì ses cudeschs da scola fin avant paucs onns en set linguas, betg mo en tudestg e talian, mabain era en tut ils tschintg idioms rumantschs. L'onn 2003 ha il cussegl grond decidì en il rom da mesiras da spargn dad edir ils meds da scola rumantschs mo pli en rumantsch grischun.
[editar] Religiuns – confessiuns
Per consequenza da la suveranitad da las singulas vischnancas, ha mintga vischnanca pudì decider en il 16avel tschientaner autonomamain davart sia confessiun. Fläsch era l’emprima vischnanca refurmada dal chantun, suenter èn suandads St. Antönien e plirs auters vitgs.
Per gronda part catolicas èn la Val dal Rain anteriur cun la Val Lumnezia (senza Vuorz, la Foppa e la Val Stussavgia), plinavant il Surses (senza Beiva) e la part centrala da la Val Alvra, sco er la Val Mesauc e la Val Puschlav. Per gronda part refurmadas èn il Partenz, il Scanvetg ed il Landwassertal, plinavant la Valragn, la Val Schons ed Avras, sco era l'Engiadina (senza Tarasp e Samignun), la Bregaglia e la Val Müstair (senza Müstair). Confessiunalmain maschadadas èn las regiuns Tschintg Vitgs, il Plaun e la Tumleastga.
[editar] Constituziun
La constituziun chantunala actuala datescha da l'onn 2003.
[editar] Legislativa
L'autoritad legislativa è il cussegl grond che dumbra 120 commembers e vegn elegì dal pievel tenor procedura da maiorz per quatter onns (tenor la constituziun veglia l'emprim per dus, lura per trais onns). Il pievel è ultra da quai participà directamain a la legislaziun: 4000 persunas cun dretg da votar u in setavel da las vischnancas pon pretender ina midada da la constituziun, 3000 persunas cun dretg da votar u in otgavel da las vischnancas pon proponer ina lescha u ina midada da lescha (iniziativa dal pievel), 1500 persunas cun dretg da votar u in dieschavel da las vischnancas pon pretender che ina lescha statuida dal cussegl grond u ina midada da tala stoppia vegnir suttamessa a la votaziun dal pievel. Midadas da la constituziun pretendan ina votaziun dal pievel.
[editar] Executiva
La Regenza (pli baud: cussegl pitschen) dumbra tschintg commembers e vegn elegida dal pievel era tenor procedura da maiorz e medemamain per quatter onns (tenor la constituziun veglia l'emprim per in, lura per dus onns). Il presidi mida annualmain en roda. Ils cussegliers guvernativs e las cusseglieras guvernativas en uffizi e lur departaments correspundents èn:
- Departament da construcziun, traffic e selvicultura, Stefan Engler (PCD, dapi 1998)
- Departament d'economia publica e fatgs socials, Hansjörg Trachsel (PPS, dapi 2004)
- Departament d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient, Claudio Lardi (PS, dapi 1998)
- Departament da finanzas e vischnancas, Barbara Janom Steiner (PPS, dapi 2008)
- Departament da giustia, segirezza e sanadad, Martin Schmid (PLD, dapi 2002)
Il president da la regenza per l'onn 2008 è Stefan Engler, vicepresident Hansjörg Trachsel. Manader da la chanzlia chantunala è dapi 1990 chancelier Claudio Riesen. [1]
[editar] Giudicativa
Las pli autas dretgiras dal chantun èn la Dretgira chantunala (responsabla surtut per fatgs civils e penals) e la Dretgira administrativa (surtut responsabla per cas da dretg public). Actualmain vegn discutà davart ina fusiun da questas duas dretgiras cun medema posiziun ierarchica. Instanzas subalternas èn las 11 dretgiras districtualas ed ils 39 presidents cirquitals.
[editar] Vischnancas, circuls e districts
En il chantun Grischun giaudan las vischnancas (dumber: 208) grazia al svilup istoric in' autonomia communala sco en nagin auter chantun (vesair: Vischnancas dal chantun Grischun).
Medemamain autonoms èn ils circuls, che cumpiglian in pitschen dumber da vischnancas (excepziunalmain er be ina). Els èn a medem temp circuls electorals dal cussegl grond, èn ils quals ils deputads dal cussegl grond vegnan per part anc elegids durant il cumin tradiziunal. Ils districts èn percunter be organs administrativs dal chantun senza autonomia interna.
[editar] Represchentaziun a nivel naziunal
En il parlament federal deleghescha il Grischun sco mintga chantun dus represchentants per il cussegl dals chantuns. Tenor sia cumpart da populaziun a la populaziun svizra trametta il Grischun tschintg deputads en il cussegl naziunal.
[editar] Economia
L'agricultura da muntogna ch'è indispensabla per la colonisaziun duraivla da tschertas valladas surviva grazia a la vendita da products da nischa e subvenziuns generusas tras la Confederaziun ed il chantun. La branscha la pli impurtanta è oz dentant il turissem.
[editar] Turissem
Il turissem è in factur economic enorm impurtant, tant da stad sco era d’enviern, principalmain en las regiuns Engiadina, Tavau/Claustra, Arosa, Lai e Flem, mo era en quasi tut il rest dal chantun. In turissem particular è quel da cura e bogns a Val S. Pieder, Scuol, Andeer e San Murezzan.
L’architectura grischuna ed ils edifizis istorics èn fitg relevants per il turissem : Il Grischun ha la pli gronda spessezza da chastels e posseda cun la claustra da Müstair e la baselgia da Ziràn bains culturals da muntada mundiala (UNESCO). Er las construcziuns da la Viafier retica surtut en la Val d'Alvra e sin il Pass dal Bernina èn da gronda impurtanza architectonica e turistica. Dapi 1991 è la punt dal Salginatobel sin via dad Aschera a Schuders l'unic monument mundial da la Svizra, tenor la premiaziun da la ASCE (American Society of Civil Engineers).
[editar] Traffic
Las valladas las pli impurtantas ed ils gronds lieus da turissem dal chantun èn accessibels tras ina viafier a binari stretg, la Viafier retica. Plinavant passa in'autostrada en direcziun nord-sid tras il chantun. Il pass grischun il pli impurtant tranter nord e sid è ozendi il San Bernardino che collia la Valragn ed il Mesauc (Tessin).
[editar] Istorgia
Vesair Istorgia dal chantun Grischun.
[editar] Citads, lieus e cuntradas
Las suandantas vischnancas dal chantun han dapli che 5'000 abitants (stan: 31. december 2006)
- Cuira, 32'441 abitants
- Tavau, 10'744 abitants
- Igis, 6'933 abitants
- Domat, 6'925 abitants
- San Murezzan, 5'119 abitants
Per ulteriuras vischnancas vesair: Vischnancas dal chantun Grischun
[editar] Districts
Il chantun Grischun è politicamain partì en indesch districts (ils districts èn puspè partids en 39 circuls):
- Alvra cun ils circuls Alvaschagn, Belfort, Bravuogn e Surses
- Bernina cun ils circuls Brusio e Puschlav
- Valragn cun ils circuls Avras, Tumleastga, Valragn, Schons e Tusaun
- Plaun cun ils circuls Trin e Razén
- En cun ils circuls Ramosch, Sur Tasna, Suot Tasna e Val Müstair
- Landquart cun ils circuls Maiavilla e Tschintg Vitgs
- Malögia cun ils circuls Bregaglia ed Engiadin'Ota
- Moësa cun ils circuls Calanca, Mesauc e Roveredo
- Plessur cun ils circuls Cuira, Churwalden e Scanvetg
- Partenz/Tavau cun ils circuls Tavau, Jenaz, Claustra, Küblis, Luzein, Aschera e Seewis
- Surselva cun ils circuls Mustér, Glion, Lumnezia, Rueun e Stussavgia
Vesair era: Vischnancas dal chantun Grischun
[editar] Cultura
[editar] Cuschina grischuna
Il chantun Grischun ha sviluppà in'atgna cuschina che sa differenziescha dad autras cuschinas regiunalas svizras. Products regiunals tipics èn la pulpa setgentada a l'aria ed autras spezialitads da charn setgentada sco l'andutgel. Tratgas tipicas èn capuns, plain in pigna, bizochels, canedels, maluns e la turta da nuschs, sco er in scuflà da charnpiertg.
[editar] Colliaziuns
- Pagina d'internet uffiziala dal chantun Grischun
- Statistica uffiziala (tudestg)
- Artitgel «Grischun» en il Lexicon istoric retic
- Grischun vacanzas (tudestg)
- Genealogia en il Grischun (tudestg)
[editar] Referenzas
| Chantuns da la Svizra | |
|---|---|
| Appenzell dadens | Appenzell dador | Argovia | Basilea-Champagna | Basilea-Citad | Berna | Friburg | Genevra | Giura | Glaruna | Grischun | Lucerna | Neuchâtel | Schaffusa | Soloturn | Son Gagl | Sursilvania | Sutsilvania | Sviz | Tessin | Turgovia | Turitg | Uri | Vad | Vallais | Zug | | |