Istorgia da la Svizra
En sia furma contemporana sco stadi federal exista la Svizra dapi l'approvaziun da la constituziun federala 1848. Precursurs da la Svizra moderna èn stads la Veglia Confederaziun, ch'era organisada dapi la fin dal 13avel tschientaner en furma d'in stadi liber federativ, la Republica helvetica centralistica che ha existì da l'onn 1798 fin il 1803, sco er la Confederaziun svizra fundada l'onn 1803 e vegnida reorganisada l'onn 1815. Cun la Pasch da Vestfalia han ils chantuns federals obtegnì l'onn 1648 la suveranitad da l'Imperi roman. Al Congress da Vienna, l'onn 1815, è questa suveranitad vegnida confermada danovamain ed ils cunfins dal territori svizzer èn vegnids confermads da nov ed èn pli u main restads fin ozendi. Il chantun Grischun ha dentant stuì surlaschar a l'Italia la Vuclina, Bormio e Clavenna. La basa da l'istorgia Svizra è il federalissem pregnant, e dapi il 16avel tschientaner la neutralitad e la democrazia directa.
[modifitgar] Precursurs
La Svizra moderna deriva da trais precursurs:
- La «Veglia Confederaziun» era in sistem da differents pajais e da citads suveranas cun ina structura libra sin il territori da la Svizra d'ozendi. Ella è vegnida fundada il 1291/1315 tras ils Trais Chantuns Uri, Sviz e Sutsilvania ed ha cumbattì, il davos en la Guerra Svabaisa, per ina gronda autonomia da l'Imperi roman. Tras la Pasch da Vestfalia èn ils "13 lieus" (chantuns), lur territoris subdits e lur confederads daventads suverans tenor il dretg internaziunal, q.v.d. independents da l'Imperi roman. L'invasiun dals Franzos en la Svizra e la revoluziun helvetica il 1798 èn stadas la fin da quest sistem ch'era dapi la refurmaziun internamain plain discordia.
- Sut il squitsch da la Republica (Frantscha), q.v.d surtut da Napoléon Bonaparte, è il territori da l'anteriura Veglia Confederaziun vegnì reunì per gronda part a la Republica Helvetica, in sistem per gronda part structurà centralisticamain. Ils anteriurs pajais singuls da la Confederaziun èn per part vegnids degradads ad unitads d'administraziun, per part vegnids dividids u per part vegnids reunids cun unitads pli grondas. Suenter la retratga da las truppas franzosas l’onn 1802 è la Republica helvetica ida a frusta en la guerra civila tranter ils cumbattants dal stadi unitar ed ils federalists. Segund la tradiziun federala da la Confederaziun veglia e sias ragischs en la populaziun eran ils federalists cleramain dominants. Il stadi unitar n'è mai stà acceptà da la massa.
- L'onn 1803 èn ils represchentants dals differents chantuns grazia a l'intermediaziun da Napoléon Bonaparte vegnids perina. Cun l'acta da mediaziun sco constituziun confederala è la Confederaziun svizra puspè vegnida fundada sco stadi federativ. Suenter la cupitga da Napoléon è questa uniun dada dapart l'onn 1813. Ils 13 vegls chantuns ed ils nov novs, fundads dapi l'onn 1798, èn sin quai s'unids en il contract constituziunal federal dals 7 d'avust 1815 ad in nov stadi federativ. Il Congress da Vienna 1814/15 ha renconuschì la structura, per gronda part l'integritad e la "neutralitad perpetna" da la Confederaziun svizra. En ils onns 1830 èn las famiglias aristocratas ch'eran vegnidas adina pli fermas vegnidas privadas en ils singuls chantuns definitivamain da lur pussanza politica. Quai è stà il cumenzament da la furma dal stadi liberal-democratic. Cun acceptar ina nova constituziun federala è la Confederaziun svizra vegnida transfurmada suenter la guerra dal Sonderbund, ils 12 da settember 1848, al stadi federal d'ozendi cun la chapitala Berna. Sco designaziun uffiziala vala anc adina «Confederaziun svizra», resp. Confoederatio Helvetica.
[modifitgar] Survista da l'istorgia svizra avant il 1291
→Artitgel principal: Preistorgia ed istorgia tempriva da l’Europa centrala
Il territori da la Svizra d'ozendi è tenor scuvertas archeologicas populà dapi il temp paleolitic. Pir suenter il temp da glatsch è il territori da la Bassa vegnì populà pli spessamain, oravant tut las regiuns enturn ils lais (→palissadas). Cun l'entschatta dal temp da fier ha cumenzà la colonisaziun celtica en la Bassa. Chats celtics tar La Tène en il chantun da Neuchâtel han dà il num a l'entira perioda dal temp da fier giuven (→cultura da La Tène). Ils Celts tgiravan relaziuns commerzialas fin en il spazi cultural grec. Probablamain èn vegnidas stgaffidas durant quella fasa er las emprimas "scrittiras" en il territori svizzer. Quellas n'eran dentant anc betg da natira alfabetica.
→Artitgel principal: La Svizra durant il temp roman
Avant l’occupaziun dals Romans vivevan, tenor annotaziuns dal politicher e general Julius Caesar en ses text da giustificaziun per la guerra gallica (→De Bello Gallico), sin il territori da la Svizra d'ozendi differents pievels celtics: ils Helvets (en la Bassa), ils Leponts (en il Tessin), ils Seduns (en il Vallais, al Lai da Genevra) ed ils Rets (en la Svizra orientala). Perquai ch'ils Romans han vulì extender lur imperi er da la vart dal nord da las Alps han els suttamess fin l'emprim tschientaner tut il territori svizzer. Il motiv da l'extensiun è stada la posiziun strategica impurtanta dals pass da muntogna vers la Germania. Sut la regenza da l'Imperi roman era la gronda part da la Svizra attribuida a la provinza romana Germania Superior. La Svizra orientala, il Vallais ed il Grischun appartegnevan a la provinza Raetia e parts dal Tessin a la provinza Gallia Transpadana. Ils centers da la Svizra romana eran la veglia chapitala helvetica Aventicum (Avenches) sco er las colonias romanas Julia Equestris (Nyon), Augusta Raurica e Forum Claudii Vallensium (Martigny). Fin en l'antica tardiva ha la populaziun celtica da la Svizra surpiglià ils usits, la cultura, la lingua ed a la fin er il cristianissem dals Romans. Tar la reorganisaziun da las provinzas romanas en il terz tschientaner tras l'imperatur Diocletian è la Svizra dal Nord vegnida attribuida a la provinza Maxima Sequanorum. Per lung dal Rain è vegnida construida ina lunga e spessa chadaina da citads fortifitgadas, chastels e turs da surveglianza (→Limes Danubi-Iller-Rain). Suenter l'invasiun dals Gots en il territori occidental dals Romans l'onn 401 èn tut las truppas romanas vegnidas retratgas dals territoris dal nord da las Alps per proteger l'Italia. Il domini sur da la Svizra occidentala è vegnì en ils mauns da l'imperi dals Burgognais, la Svizra centrala ed orientala è vegnida controllada e populada dals Alemans entant ch'ils territoris en las Alps èn restads vinavant en ils mauns da regents locals celtics-romans. Tschertas structuras romanas han laschà enavos ils fastizs dals Romans en la Svizra anc ditg sur la fin da lur pussanza ora: la rait da vias, las colonias romanas e la veglia partiziun dal spazi, oravant tut tar la fixaziun dals cunfins dals uvestgieus.
→Artitgel principal: La Svizra durant il temp medieval
En il temp medieval tempriv ha la populaziun romana da la Svizra centrala e da la Svizra orientala surpiglià la lingua alemana. En la Svizra occidentala n'ha la lingua burgognaisa betg pudì sa derasar, mabain ils dialects latins han pudì sa mantegnair. Pli tard è resultada londerora la lingua franzosa. En il Grischun ed en il Tessin han ins medemamain pudì mantegnair dialects latins. Da quels èn sa sviluppads il rumantsch, resp. il talian. En il sisavel tschientaner, suenter ina curta fasa d'independenza, èn ils dominis dals Burgognais e dals Alemans vegnids attribuids a l'Imperi dals Francons.
Sut il domini dals Francons è l'entir territori svizzer d'ozendi vegnì cristianisà tras missiunars e tras las fundaziuns da diversas claustras, per exempel a Son Gagl, La Punt, a Moutier-Grandval ed a Romainmôtier. Medemamain durant il temp medieval tempriv è succedida la feudalisaziun: Purs han cumenzà a fittar funs da proprietaris spirituals u d'aristocrats. Cun la divisiun da l'Imperi francon da Carl il Grond tras ses figls en il Contract da Verdun (843) è la Svizra occidentala vegnida attribuida l'emprim a la Lotharingia, alura ad in nov Imperi burgognais. La Svizra orientala dentant, sco part dal domini svabais, appartegneva al territori francon oriental, al Sontg Imperi roman (da naziun tudestga) da pli tard. Suenter l'acquisiziun da la Burgogna tras la dinastia imperatorica dals Ottons (1033) è il territori da l'entira Svizra d'ozendi stà suttamess al Sontg Imperi roman fin l'onn 1648.
Per ils imperaturs romans-germans èn ils pass da las Alps stads d'impurtanza decisiva per controllar l'Italia, spezialmain per las processiuns a Roma a chaschun da l'encurunaziun da l'imperatur. Per quest motiv possedevan ils imperaturs en las Alps dapi il temp medieval tempriv territoris spazius ch'els administravan directamain sco bains da l'imperi e betg sco bains feudals. Il medem temp existiva ina rivalitad tranter differentas famiglias aristocratas sco ils Zähringers, Kyburgais, Lenzburgais, Habsburgais ed ils Savoyards. Gronds territoris da la Svizra appartegnevan a differentas instituziuns ecclesiasticas, p.ex. a claustras, fundaziuns u perfin directamain als uvestgs. Ad intgins dad els èsi grategià durant il temp autmedieval d'avanzar ad ina dinastia da principadi sco ils prinzi-avats da Son Gagl u ils prinzi-uvestgs da Basilea, da Cuira, da Sion e da Constanza.
[modifitgar] Origin e svilup da la Veglia Confederaziun dal 1291 fin il 1515
→Artitgel principal: Origin e svilup da la Veglia Confederaziun
Durant il 13avel tschientaner ha l'extincziun da famiglias aristocraticas pussantas sco er las cuntraversas tranter il papa e l'imperatur promovì en Svizra che valladas e citads impurtantas èn daventadas independentas. Turitg, Berna, Friburg e Schaffusa èn daventadas, suenter l'extincziun dals Zähringers, l'onn 1218 citads imperialas. Uri (1231) e Sviz (1240) han er retschavì tals privilegis, numnadamain il dretg d'esser suttamess directamain a l'imperatur e betg als conts locals. Cunquai ha l’imperatur Friedrich II segirà la via sur il Gottard durant ch'el aveva guerra cun las citads lumbardas ed ha garantì la loialitad da las citads en connex cun il cumbat cun papa Innocenz IV. Suenter che Friedrich II è vegnì excommunitgà e declerà sco abolì l'onn 1245, èn las citads da Berna, da Basilea e da Turitg alura er stadas da la vart da l'imperatur. La fin da la dinastia dals Staufers e l'entschatta da l'Interregnum en l'imperi signifitgescha er per il territori da la Svizra d'ozendi la transiziun al temp tardmedieval. Il medem temp, enturn l'onn 1230, è il pass dal Gottard daventà ina via da commerzi tras la construcziun da la Punt dal Diavel. Ils pass dal Grischun èn dentant restads vinavant pli impurtants.
Ils trais chantuns Uri, Sviz e Sutsilvania han furmà il coc da la Veglia Confederaziun. Suenter la mort dal retg roman-tudestg Rudolf I da Habsburg il 1291 han els renovà in'allianza veglia. Ozendi è quest document vegnì glorifitgà en la mitologia sco «document da fundaziun» da la Veglia Confederaziun. (→Patg federal 1291). L'allianza dals trais chantuns da la Svizra centrala d'ozendi è vegnida engrondida pass per pass d'ulteriurs chantuns, oravant tut da citads imperialas da la Bassa tranter il Rain e l'Ara. Las allianzas cun las citads imperialas da Turitg e Berna han sustegnì essenzialmain la consolidaziun politica da pussanza e l'engrondiment territorial, perquai che questas citads disponivan da vasts territoris subdits. Dapi l'emprima confruntaziun cun la famiglia aristocratica dals da Habsburg il 1315 (→Battaglia da Morgarten) hai adina puspè dà conflicts cun la Veglia Confederaziun (Battaglia da Sempach il 1386). Tras quests conflicts ha la Svizra acquistà fin l'onn 1460 il terren dals Habsburgais da la vart sanestra dal Rain. La politica d’expansiun da la citad da Berna, ch'era èn la Svizra occidentala d'ozendi sezza il center d'ina «Confederaziun burgognaisa», ha manà la Svizra - ch'era unida en moda plitost lucca - a l'emprima confruntaziun europeica cun il duca Carl il Temerari. La guerra burgognaisa è ida a fin cun ina victoria surprendenta da la Confederaziun ed ha procurà per il bun num dals mercenaris svizzers. Il servetsch da mercenari a l'ester ha furmà dapi là in element impurtant da l'economia da la Veglia Confederaziun, oravant tut en la Svizra centrala. A la fin da la guerra burgognaisa - l'onn 1481- èn las dispitas internas tranter la champagna ed ils territoris municipals vegnidas regladas tras la Dieta da Stans.
Suenter la victoria sur la Burgogna è la Confederaziun daventada la pussanza dominanta en il territori tudestg dal sid. En la guerra Guerra da Waldshut l’onn 1468 e la Guerra svabaisa l’onn 1499 ha l'aristocrazia svabaisa - oravant tut ils da Habsburg - cumbattì adumbatten encunter l'influenza prosperanta da la Confederaziun. Superfizialmain gievi en la Guerra svabaisa per realisar la refurma imperiala da l'onn 1495. En sasez è quai dentant stà l'ultima emprova da la chasa da Habsburg da sa far valair cunter la Confederaziun. En la Pasch da Basilea ha il retg tudestg Maximilian I stuì renconuscher facticamain l'autonomia da la Confederaziun entaifer l'Imperi roman. Tuttina appartegnevan ils confederads tar l'Imperi fin l'onn 1648. La guerra svabaisa marchescha l'ultima expansiun da la Confederaziun en direcziun nord. L’onn 1513 è l'Appenzell daventà sco 13avel ed ultim chantun commember da la Veglia Confederaziun ch'era colliada tras in entretschament d'allianzas cumplitgà. Ils chantuns regivan sur da territoris subdits cuminaivels (→Dominis cuminaivels) e bunamain mintga chantun possedeva latiers anc singuls territoris subdits locals, oravant tut en ils chantuns-citad, nua che be ils confederads burgais da la citad valevan sco confederads eguals. Cun «La Confederaziun dals XIII lieus» èn sa gruppads ils lieus alliads. Els eran bain colliads cun la Confederaziun, n’avevan dentant nagina cogestiun en l'unic organ cuminaivel, la dieta. Uschia appartegnevan territoris sco per exempel la Vuclina u la citad Mülhausen er anc tar la Confederaziun. Cun agid dal svilup da quella giada sa laschan reconstruir er las ragischs da la Svizra multiculturala d'ozendi: u pervi da las guerras da conquista u sin basa facultativa (sin fundament d'interess economics u per sa proteger) èn ils territoris da lingua romana vegnids integrads en il stadi federativ.
La cuntraversa tranter ils Habsburgais ed ils Franzos ch'è resultada suenter l'onn 1477 pervia da la Burgogna ed il ducadi da Milaun, ha cumpiglià la Svizra en in conflict europeic. La Svizra era numnadamain involvida sco furnitur principal da mercenaris, e quai da domaduas partidas (da guerra), sco er sco forza autonoma. En las campagnas da l'autra vart da las Alps en connex cun la Guerra milanaisa tranter il 1499 ed il 1525 ha l'impurtanza militara da la Svizra chattà tant ses punct culminant, sco er ses punct final. Las campagnas cunter l'Italia èn stadas l'emprim success cumplain. La Svizra ha acquistà il Tessin, la Vuclina sco er il protecturat sur dal ducadi da Milan. L'entschatta da la refurmaziun ha dentant separà ils differents lieus da la Confederaziun anc pli fitg che fin qua. Quest fatg ha flaivlentà la posiziun da la Confederaziun en las cuntraversas talianas tranter ils da Habsburg, il papa ed ils Franzos. En la Battaglia da Marignano, l'onn 1515, ha dumagnà il retg franzos Franz I l'armada dals confederads, ch'era decimada, perquai che differents chantuns eran sa retratgs. En l'istorgia svizra tradiziunala finescha cun quai la fasa d'expansiun da la Confederaziun a favur da la neutralitad pervi da la deblezza da l'armada. Sch'ins po, areguard da las allianzas da mercenaris cun ils Franzos, discurrer da neutralitad è dispitaivel. L'export da mercenaris svizzers da differents lieus ha cuntinuà er suenter l’onn 1515 fin tar il scumond definitiv da l'onn 1859. L'unica excepziun è dapi là la Guardia svizra papala.
[modifitgar] Refurmaziun e cuntrarefurmaziun dal 1519 fin il 1712
→Artitgel principal: Refurmaziun e cuntrarefurmaziun en Svizra
Huldrych Zwingli ha cumenzà l’onn 1519 a realisar la refurmaziun da la baselgia che ha manà a la fundaziun da la baselgia refurmada. En sia vita aveva Zwingli gia survivì la catastrofa da Marignano ed era stà malsaun da pestilenza. Per el era la Bibla il med il pli impurtant per dumondas da la religiun ed el pregiava perquai cunter la veneraziun da maletgs, da reliquias e da sontgs. Plinavant è el s'engaschà cunter il celibat e cunter l'eucaristia. El ha empruvà da derasar sia refurmaziun en l'entira Svizra. Sco politicher crajeva el vi d'ina Confederaziun rinforzada, da cretta refurmada. In success impurtant per Zwingli è stà l’onn 1528, l'introducziun da la nova cretta en sia citad natala. Turitg era da quel temp da la vart da la coaliziun franzos-tudestga encunter quels da Habsburg ed encunter il papa – l'introducziun da la refurmaziun ston ins vesair er or da questa perspectiva politica.
Pli tard èn seguidas las citads da Basilea, Schaffusa e Son Gagl a l'exempel da Turitg, medemamain la citad da Berna. En ils territoris Appenzell, Glaruna e Las Trais Lias sco er en la Turgovia, en la Val dal Rain ed en la prinzi-abazia da Son Gagl è la refurmaziun er vegnida renconuschida per gronda part. Ils chantuns da la champagna en la Svizra centrala ch'eran alliads cun il papa e ch'eran sa drizzads encunter ils chantuns-citad èn sa defendids vehementamain encunter la refurmaziun, er pervi da la politica da Zwingli che als alienava e propagava numnadamain ina ferma rolla directiva da las citads da Berna e da Turitg en ina Confederaziun politicamain refurmada. Plinavant fascheva el propaganda per l'aboliziun dals mercenaris. Cuntrari a las citads da commerzi da la Bassa era l'elita locala da la Svizra centrala dentant dependenta dal mercenadi lucrativ.
Las dispitas tranter ils chantuns catolics e refurmads davart la derasaziun da la refurmaziun en ils dominis cuminaivels en stadas la raschun da las duas Guerras da Kappel tranter il chantun da Turitg ed ils chantuns da la Svizra centrala ils onns 1529/31. Cun la Segunda pasch publica da Kappel èsi reussì da chattar in cumpromiss: Ils chantuns han survegnì attribuì la suveranitad spirituala ed han ussa pudì decider sezs tge cretta che ha da reger en lur domini. Uschia ha il chantun da Berna per exempel introducì sfurzadamain la nova cretta l’onn 1536 en ils territoris dal Vad, ch'el aveva conquistà ultimamain. Plinavant han ins franà la refurmaziun en ils dominis cuminaivels. Sco territori cun differentas confessiuns è vegnì renconuschì per exempel il Toggenburg. En las Trais Lias era la tscherna da la religiun en ils mauns da la vischnanca giudiziala. Per consequenza è resultada ina situaziun religiusa plain abstrusitads. En las Trais Lias han cuntinuà las cuntraversas tranter las religiuns anc fin en il 17avel tschientaner. (→ Scumbigls Grischuns).
L'ultima citad che ha introducì la refurmaziun è stada la citad da Genevra l'onn 1541 (dapi il 1526 lieu allià), e quai sut l'influenza da Berna. Il refurmatur local Jean Calvin ha fundà il «calvinissem», ina ideologia ch'interpretescha la Bibla fitg strictamain. L'onn 1559 ha fundà Calvin l'Academia da Genevra ch'è vegnida enconuschenta en l'entira Europa sco center da la cretta refurmada. Quest fatg ha procurà che Genevra è daventà praticamain la "Roma protestanta". Il calvinissem è sa derasà en Frantscha («Hugenots», ina transfurmaziun franzosa dals confederads), en l’Engalterra (puritans), en la Scozia ed en l’Ollanda e da là davent fin en l'America. Pir cun las pretensiuns extremas da Calvin è la refurmaziun daventada d'impurtanza mundiala. En collavuraziun cun Heinrich Bullinger èn ils calvinists ed ils refurmads vegnids da sa cunvegnir il 1549 pertutgant la dumonda da la Sontga Tschaina en il Consensus Tigurinus. Las fronts tranter ils refurmads ed ils luterans en perencunter s'endiridas fin en il temp nov. En las classas dominantas, en las citads germanas ed en l'Europa da l’ost è sa derasà vinavant il calvinissem fin il 17avel tschientaner. Tenor la tesa dispitaivla da l'etica protestanta da Max Weber è la tecnica da lavur particulara dal calvinissem responsabla essenzialmain per il success economic succedì en ils pajais refurmads.
Durant il 16/17avel tschientaner èn ils lieus catolics da la Svizra centrala daventads il punct da partenza da la cuntrarefurmaziun en la Confederaziun. Cumenzà ha la cuntrarefurmaziun cun il viadi dal cardinal Carlo Borromeo en la Confederaziun l’onn 1570. A Lucerna han ins inaugurà il 1574 l'emprima scola gesuita ed a Milaun han ins fundà il Collegium Helveticum, in’universitad per spirituals svizzers catolics confurm il concil da Trient. L’onn 1586 è il nunzi papal per la Confederaziun sa domicilià a Lucerna ed ils chaputschins èn vegnids clamads en Svizra. Pervi da la cuntrarefurmaziun èn naschids cuntinuadamain conflicts en ils chantuns cun differentas confessiuns. Per quest motiv èn tscherts chantuns sa dividids en dus mez chantuns. Pervi da la cuntrarefurmaziun èn gronds territoris da la Confederaziun puspè daventads catolics fin il 17avel tschientaner. Quai oravant tut en il nordvest da la Svizra (Uvestgieu da Basilea, Soloturn) ed en la Svizra orientala (Principadi, Tenedo, Gaster, Sargans).
A lunga vista è la Confederaziun vegnida indeblida fermamain tras la refurmaziun. Decisiuns cuminaivlas tranter ils refurmads ed ils catolics eran numnadamain quasi nunpussaivlas durant las dietas. Lieus catolics eran per part schizunt la culpa che lieus refurmads da la Svizra han pers territoris a l'exteriur. Uschia ha ina allianza dals lieus catolics da la Savoia sfurzà Berna ed il Vallais ils onns 1567/69 da surlaschar il Chablais ed il Pays de Gex, che la Svizra aveva conquistà il 1536, a la Savoia. Ils lieus catolics èn er stads responsabels ch'i n'è betg gartegià d'integrar cumplainamain en la Confederaziun las citads alliadas refurmadas da Mülhausen, da Genevra, da Strassburg e da Constanza. La citad da Genevra è dentant tuttina vegnida da sa defender cunter in'invasiun da la Savoia (→ Escalada il 1602). La fundaziun da la "Lia d'aur" l’onn 1586 dals set chantuns catolics ha sigillà definitivamain la spartiziun confessiunala e politica da la Confederaziun. Tut tenor confessiun han cumbattì ils confederads en las Guerras dals Ughenots en Frantscha per differentas gruppaziuns: Ils catolics sustegnevan Heinrich III, pli tard la Lia, ils refurmads Heinrich da Navarra.
In patg da sold tranter la Frantscha ed ils 13 chantuns (senza Turitg) ha puspè mitigià in pau la divisiun da la Confederaziun per lung ils cunfins da confessiun. La politica europeica è cun il temp sa concentrada pli fitg sin las Trais Lias, nua che la Frantscha e la Spagna cumbattevan dapi il cumenzament da la Guerra da trent'onns il 1618 per la controlla sur dals pass da las Alps. Tras questa guerra è il chantun Grischun, sco unic chantun da la Confederaziun, vegnì devastà, e quai massivamain. (→Scumbigls Grischuns dal 1618 fin il 1641. Be perquai ch'ils 13 chantuns han refusà da gidar a las Trais Lias n'èn els betg vegnids cumpigliads en la guerra. Uschiglio èn succedidas be pitschnas violaziuns da cunfin per lung il cunfin dal Rain a Basilea ed a Stein am Rain. Or da la vista dals Tudestgs è la Svizra stada entamez il stemprà da la guerra durant l'entira guerra in’insla ruassaivla, relativamain paschaivla e bainstanta. Bainstanta er perquai che las devastaziuns extendidas en la Germania ed en l'Italia han fatg crescher ils pretschs da victualias fermamain. La Confederaziun dals 13 chantuns è restada neutrala durant la guerra, ha dentant mess a disposiziun tenor contract mercenaris a la Frantscha. Ils motivs principals per la neutralitad eran l'infrastructura militara antiquada e la spartiziun confessiunala. Sch'in chantun avess prendì part a la guerra, avess quai cun segirtad muntà ina guerra civila e cunquai la fin da la Confederaziun. L'onn 1634 era in’allianza da Turitg e Berna cun la Svezia curt avant la terminaziun da las tractativas ed ils lieus catolics eran en contractivas cun la Spagna. Unicamain la terrada da la Svezia a la battaglia sper Nördlingen ha evità ina guerra civila. En la Defensiunala da Wil, l'emprima constituziun da la Defensiun confederala, han ils 13 chantuns la fin finala concludì l’onn 1647 la neutralitad armada. Cun la Pasch da Vestfalia, ils 24 d'october 1648 ha il represchentant da la Svizra Johann Rudolf Wettstein cuntanschì l'approvaziun da l’extrada dals chantuns federads or dal Sontg Imperi roman. La formulaziun pertutgant l'artitgel VI IPO resp. § 61 IPM t era dispitaivla, è dentant per gronda part vegnida interpretada sco approvaziun da la suveranitad dal dretg internaziunal. Dapi questa data impurtanta èsi stà cler per tut ils chantuns ch'els èn suverans e ch'els contracteschan cun ils auters stadis europeics sin il medem livel diplomatic.
Enturn la mesadad dal 17avel tschientaner eran las regiuns subditas da las citads da la Bassa fitg malcuntentas, oravant tut ils purs. Ils motivs eran la ferma aristocrazia da las citads en connex cun la centralisaziun da la pussanza, las tendenzas absolutisticas da far diever da la pussanza e la crisa economica ch'è suandada al boom da la Guerra da trent'onns. En ils dominis da las citads da Berna, da Lucerna, da Soloturn e da Basilea è rut ora perquai il 1653 la Guerra da purs svizra, ch'è dentant vegnida supprimida brutalmain da las citads. Cunquai ha la guerra perfin chaschunà anc pli fermas tendenzas aristocraticas ed ha engrondì anc pli fitg il foss tranter las citads e la champagna. Suenter la Guerra da purs svizra èn perquai numerus purs emigrads en la Germania depopulada, nua che tscherts lieus purschevan privilegis, perfin finanzials. Gia paucs onns suenter la Guerra da purs svizra ha il project d'ina refurma federala puspè promovì dispitas religiusas. En l'Emprima Guerra da Villmer (1656) han Berna e Turitg empruvà adumbatten da midar a lur favur la Pasch publica da Kappel. La victoria dals lieus catolics tar Villmergen, ils 24 da schaner 1656, ha danovamain confermà il declassament dals refurmads en ils dominis cuminaivels. La flaivlezza interna e la dischuniun dals confederads n'ha dentant betg mess en dumonda il contract da mercenaria cun ils Franzos. Cun il regent Ludivic il XIV è il contract da mercenaria, per part cun pitschnas midadas, vegnì affirmà da tut ils lieus alliads. Da qua davent han ils confederads lubì l'engaschament da fin 16'000 mercenaris. Persuenter han els retschavì regularmain gronds pajaments, uschenumnadas "pensiuns", e meglras cunvegnas commerzialas. En cas da conflicts interns en la Confederaziun ha la Frantscha retschavì pli tard ina funcziun d'arbiter. Plinavant ha ella gì passagi liber tras la Svizra. Pervi da la stretga colliaziun cun la Frantscha era la Confederaziun, en il 18avel tschientaner, facticamain degradada ad in protectorat franzos. Tar la schliaziun da l’edict da Nantes l’onn 1865 han dentant tuttina ca. 60'000 ughenots chattà admissiun en la Svizra refurmada. Els han fatg reviver l'industria da textilias e l’industria d'uras èn la citads ed en il Giura.
Il svilup economic en las citads ha diminuì l'avantatg militar dals chantuns da la champagna. Per quest motiv han las citads refurmadas dominà la Segunda Guerra da Villmer (1712), ch'aveva cumenzà pervi da tensiuns en l'Uvestgieu da Son Gagl. En la Pasch d'Aarau han ils lieus catolics pers lur influenza en ils dominis cuminaivels da Baden, Freie Ämter e da Rapperswil. Plinavant han els stuì acceptar Berna en l’administraziun dals dominis da la Turgovia, da la Val dal Rain e da Sargans. Il principi da la paritad, da l'egualitad da las confessiuns en tut ils dominis cuminaivels, ha fatg ina fin a la posiziun predominanta dals catolics en la Confederaziun.
[modifitgar] Ancien Régime 1712–1798
Il rinforzament da l'autoritad dal stadi suenter l'exempel franzos da l'absolutissem ha stgaffì en ils differents lieus da la Svizra trais tips da constituziuns. Ellas univan furmas aristocraticas e la grazia da Dieu cun tradiziuns republicanas. En ils chantuns-citad da Berna, da Soloturn, da Friburg e da Lucerna era en vigur ina constituziun da patriziat, in regiment da las paucas famiglias feudalas veglias. A Turitg, a Basilea ed a Schaffusa era en vigur la constituziun d'aristocrazia da corporaziun che restrenscheva l'oligarchia da las famiglias feudalas veglias tras l'influenza da corporaziuns. En il chantuns rurals è la fin finala medemamain sa sviluppada ina constituziun da l'aristocrazia da las famiglias veglias noblas da la champagna e da las famiglias che han retschavì tras la mercenaria predicats da noblezza e ritgezza. Las tendenzas absolutisticas d'exercitar la pussanza han chaschunà en il 18avel tschientaner en ils lieus subdits bleras revoltas. Fin l'onn 1798 èn dentant tut las revoltas vegnidas supprimidas en moda ordvart brutala.
L'epoca da l'illuminissem dentant ha chatschà ragischs en la Confederaziun malgrà las tendenzas aristocraticas. Cun la glorificaziun da la neutralitad, da la simpladad e da l’innocenza da la Confederaziun han Albrecht von Haller e Jean-Jacques Rousseau effectuà in veritabel entusiassem tar ils confederads è sveglià uschia in'emprima unda turistica. Ultra da quai ha contribuì Rousseau cun sia teoria dal stadi ina gronda part a l'origin da la democrazia directa da pli tard. Dal medem temp è Turitg daventà l'«Athen a la Limmat» pervi da ses blers scienziads renconuschids en tut l'Europa, sco Johann Jakob Bodmer, Salomon Gessner, Johann Heinrich Pestalozzi e Johann Caspar Lavater. Il nov saun giudizi e la planisaziun han chaschunà ina meglieraziun da l'infrastructura e da l'economia. Ultra da quai è er vegnì schluccà il strict urden religius en il lieus refurmads e las confessiuns èn s'avischinadas cun toleranza. Cun defender las atgnadads svizras, fictivas u existentas, han ils poets e scienziads contemporans per l'emprima giada sviluppà ina schientscha naziunala. Questas tendenzas patrioticas ed illuministicas èn sa manifestadas ils onns 1761/62 cun la fundaziun da la Societad Helvetica che proclamava adina puspè la libertad, la toleranza, la superaziun da las differenzas da classa e l’attaschadadad patriotica dals confederads. En la segunda mesadad dal 18avel tschientaner ha la litteratura er chattà il motiv dal passà cuminaivel eroic avant Marignano che ha definì l'istorgia da la Svizra sco «istorgia da battaglias» fin lunsch en il 20avel tschientaner. Cun la reflexiun sin il passà cuminaivel idealisà ha pudì vegnir impedida la confruntaziun cun il grev temp da las tensiuns confessiunalas.
[modifitgar] Il «temp franzos»: Helvetica e mediaziun dal 1798 fin il 1814
→Artitgel principal: Republica Helvetica e mediaziun (istorgia)
Durant l'invasiun dals Franzos l’onn 1798 è vegnida occupada la Veglia Confederaziun da las truppas da Napoleun Bonaparte e midada en in stadi unitar, centralistic tenor exempel franzos, la Republica Helvetica. Ils chantuns (fin alura stadis independents!) èn vegnids degradads ad unitads d'administraziun e partids en da nov tenor l'exempel dals "departaments" franzos. Durant la Helvetica èn vegnids stgaffids nov ils chantuns Léman, Surselva, Argovia, Quatter Chantuns, Säntis, Linth, Turgovia, Bellinzona, Lugano, Rezia, Baden e Fricktal. Genevra, Mülhausen ed il Giura cun Bienna èn vegnids tar la Frantscha; Neuchâtel è restà prussian, na steva dentant betg pli en colliaziun cun la Svizra. La chapitala dal stadi centralistic unitar era ad interim Aarau. Tranter il 1799 ed il 1803 èn succedids en la Republica Helvetica quatter culps da stadi e la repartiziun dals chantuns e la constituziun èn vegnidas revedidas pliras giadas.
Suenter che las truppas franzosas èn sa retratgas l’onn 1803, ha gì lieu ina curta guerra burgaisa («Stecklikrieg») tranter ils unitars che pledavan per in stadi centralistic tenor exempel franzos, ed ils federalists che giavischavan il restabiliment dals vegls chantuns. Sin fundament da la ferma tradiziun federalistica n’avevan ils unitars dentant betg bler sustegn tar la populaziun. Pir tras l'intervegnir da Napoleun Bonaparte il 1803 è la Svizra puspè sa calmada. Napoleun ha radunà tut l'elita politica svizra a Paris tar la Consulta Helvetiva. Cuminaivlamain han els elavurà l'acta da mediaziun (acta d'intermediaziun), ina nova constituziun federalistica, garantida da Napoleun. Tenor l'acta da mediaziun è l'independenza dals chantuns puspè vegnida rinforzada ed il stadi unitar convertì ad in stadi federativ. Il nov num uffizial era ussa «Confederaziun svizra». A quella faschevan part XIX chantuns, cun lur constituziuns appartegnentas. Ils XIII chantuns vegls èn puspè vegnids furmads. Nov en la Confederaziun èn vegnids ils chantuns Son Gagl, Argovia, Turgovia, Tessin ed il Vad. Pervi da l'impurtanza strategica dal Pass dal Simplon è il Vallais l'emprim daventà ina republica independenta ed il 1810 è el vegnì attribuì a la Frantscha.
La Svizra è stada in stadi vasal da la Frantscha fin a la terrada da Napoleun en las guerras da liberaziun da l'atun 1813. Perquai èn unitads da truppas e mercenaris svizzers sa participads tant a la guerra en Spagna sco er a la "Campagna russa". Il december 1813 è il stadi da la Svizra furmà da Napoleun dentant puspè sa schlià pervi dal squitsch da la cuntrarevoluziun politica interna e pervi che las truppas da la sisavla colliaziun eran postadas als cunfins. Durant in curt temp existivan tranter ils chantuns vegls ed ils chantuns novs grondas tensiuns e la Svizra steva danovamain curt avant ina guerra burgaisa. Pir cun il squitsch da l'exteriur, da la coaliziun da las grondas pussanzas la stad 1814 èn ils chantuns, fin da qua organisads be luccamain en l'uniun dal stadi 1813, puspè vegnids pli datiers in a l'auter. Ils set d'avust 1815 cun l'associaziun dals chantuns Genevra, Vallais e Neuchâtel èn ils 22 chantuns puspè sa constituids cun l'uschenumnà Contract constituziunal svizzer sco stadi federativ.
[modifitgar] La Svizra sco stadi federativ dal 1814 fin il 1847
→Artitgel principal: Restauraziun (svizra) e temp da regeneraziun (istorgia svizra)
Al Congress da Vienna èn ils cunfins interns ed externs da la Confederaziun che existan anc ozendi per gronda part vegnids renconuschids. Genevra, Neuchâtel ed il Vallais èn daventads chantuns entirs. Berna ha retschavì sco indemnisaziun per la sperdita dal Vad e da l'Argovia ils anteriurs territoris da l'uvestgieu da Basilea en il Giura inclusivamain la citad da Bienna. La part settentriunala catolica da quest territori furma ozendi il chantun Giura. Tscherts territoris da la Svizra en la regiun da Genevra, la citad da Constanza u er la Vuclina èn vegnids attribuids ad auters pajais. Per deliberar l'impurtant territori strategic da las Alps da l'influenza franzosa han las grondas pussanzas decidì la «neutralitad armada per adina» da la Confederaziun.
Il contract constituziunal federal da l’onn 1815 ha tegnì ensemen la Confederaziun durant la restauraziun. El ha remplazzà l'acta da mediaziun e permess ina gronda independenza dals chantuns. La suveranitad militara, il privilegi da batter munaida e la suveranitad da duana è puspè vegnida attribuida als chantuns. Sco pli baud era la dieta dals confederads l'instanza centrala che sa rimnava mintg’onn en ses turnus en ils avantlieus da Turitg, da Berna u da Lucerna. L'unica instituziun stabla era ina chanzlia federala che vegniva installada mintg’onn en ils avantlieus. En ils chantuns da la Bassa è la fasa da la restauraziun conservativa ida a finir gia cun la regeneraziun liberala dal 1830/31. La predominanza aristocratica è vegnida schliada definitivamain e remplazzada tras sistems liberal-democratics. Durant ina fasa da cumprova èn dentant danovamain naschidas tensiuns interchantunalas, dentant sut auters indizis: u che liberals cumbattevan cunter conservativ-catolics u che "radicals" (aderents da la democrazia represchentativa cun dretg da votar censurà) cumbattevan cunter "democrats" (aderents da la democrazia directa cun dretg da votar public).
[modifitgar] Il stadi federal svizzer modern
[modifitgar] Fundaziun e consolidaziun fin tar l'Emprima Guerra mundiala
Suenter las campagnas da corps da voluntaris han ils chantuns catolics Lucerna, Uri, Sviz, Sutsilvania, Zug, Friburg e Vallais fundà l’onn 1845 la Lia separatistica per represchentar lur interess. Il motiv era la polarisaziun cuntinuanta tranter ils chantuns liberals (per gronda part citadins refurmads) e conservativs (per gronda part rurals catolics). Sco reacziun cunter questa fundaziun ha decidì la maioritad liberala da la dieta da schliar la Lia separatistica cun violenza. Quai è lura er capità il november 1847 sut il general Henri Dufour. La Guerra dal Sonderbund è stà l'ultim conflict schlià cun armas sin territori svizzer.
Tras la victoria dals chantuns liberals è stada averta la via per ina centralisaziun pli ferma da l'anteriur stadi federal. Quella è ida en vigur ils 12 da settember 1848 cun la constituziun federala. Cunquai è la Svizra sa constituida sco «stadi federal parlamentar». Ina caracteristica principala da la nova constituziun federala è stada l’unificaziun da las mesiras e da la munaida sco er l'aboliziun da numerus dazis interns. Quest fatg ha laschà daventar la Svizra in spazi economic unifitgà. La constituziun è enfin ussa vegnida surlavurada cumplainamain be duas giadas, l’onn 1874 e l’onn 1999. L'acziun, en la quala il chantun Neuchâtel ha vulì sa deliberar dal reginavel da la Prussia il 1857 è stada per il giuven stadi federal svizzer ina emprima gronda sfida da la politica exteriura. Entant che General Dufour aveva gia cumenzà a mobilisar l'armada, èsi anc grategià da reglar l'uschenumnà «affar da Neuchâtel» diplomaticamain. Ulteriuras occupaziuns dals cunfins èn succedidas durant las Guerras talian-austriacas il 1859 ed il 1866. Da la cuntraversa en connex cun la rolla dals mercenaris svizzers en l'Italia è resultà finalmain l'onn 1859 il scumond dal servetsch da mercenaris. In'ulteriura crisa politica da l'exteriur ha procurà il 1860 la cessiun da la Savoia da la Sardegna-Piemont a la Frantscha.
Il motiv per il conflict è stà che tschertgels naziunalistics svizzers, sut la direcziun dal cusseglier federal Jakob Stämpfli, han pretendì ils territoris dal Chablais, da Faucigny e parts dal Genevois. En ina decisiun dal pievel a Savoia ha dentant la plipart pledà per s’unir cun la Frantscha. L'uschenumnà «affar da Savoia» è alura vegnì reglà cun concepir ina zona libra enturn Genevra. La proxima occupaziun dals cunfins è stada necessaria sut general Hans Herzog il 1870 tar la Guerra tudestg-franzosa. Sut surveglianza da l'armada Svizra èn entrads il favrer 1871 var 90'000 schuldads da l'uschenumnada «armada da Bourbaki» sur ils cunfins en ils chantuns Neuchâtel e Vad ed èn vegnids internads.
Las dispitas tranter ils radicals ed ils conservativs han chattà lur cuntinuaziun suenter il 1848 sin sectur chantunal. Pir il svilup social ed economic han cun il temp schlià las dispitas istoricas da las partidas. A partir da l'onn 1863 è s'engaschà in nov uschenumnà moviment democratic per la midada da la democrazia represchentativa a la democrazia directa e per refurmas social-economicas. Ils democrats eran motivads pervi da la dumonda sociala che vegniva adina pli delicata causa l'industrialisaziun. Uschia han la societad da lavurers e furmaziun Grütli, fundada l'onn 1838, sco er idealists sanesters sustegnì las pretensiuns democraticas. Ils problems dals lavurers èn restads urgents, malgrà che singuls chantuns han decretà ordinaziuns da protecziun per lavurers da fabrica e per uffants (→Lescha da fabrica Glaruna (1848)). Pass per pass han ils democrats cumbattì per revisiuns en las constituziuns dals chantuns, sco per exempel a Turitg il 1869 cun introducir l'iniziativa, il referendum legislativ obligatoric sco era l'elecziun da la regenza tras il pievel. Suenter ch'ina emprima emprova n'è betg reussida l'onn 1872 è perquai er la constituziun federala vegnida revedida fin il 1874 tenor ils interess dals democrats. La nova constituziun ha purtà ultra da l'extensiun da la democrazia directa er ina centralisaziun dals fatgs militars ed in'unificaziun giuridica sco er in rinforzament dal stadi. Er en la Svizra è rut ora il 1873 il cumbat cultural tranter il stadi e la baselgia catolica sut il papa Pius IX pervia dal dogma d'infallibilitad resultà da l'emprim concil dal Vatican dal 1870. Il problem primar era l'influenza da la baselgia en il nov stadi liberal-secular. In'acziun destructiva sustegnida dal stadi ha manà a la fundaziun da la veglia baselgia catolica. Grondas tensiuns tranter la baselgia catolica ed ils chantuns liberals hai dà en l’uvestgieu da Basilea, oravant tut en il Giura dal Nord che vegniva regì da la citad refurmada da Berna. Il cumbat da cultura è vegnì reglà en la constituziun federala dal 1874, per exempel cun il scumond da l'urden dals gesuits, cun l'introducziun da la letg civila e cun la permissiun da la libertad cumplaina da cretta e da cult.
Vers la fin dal 19avel tschientaner èn ils conflicts tradiziunals tranter ils liberals ed ils conservativs sa schluccads tras quai ch'ils moviments dals lavurers han cumenzà en Svizra. L’onn 1888 èn partidas da lavurers chantunalas s'unidas tar la partida socialista (PS), la partida social-democratica d'ozendi. Be paucs onns pli tard èn s'unidas er las gruppaziuns dals conservativs e dals moviments liberal-democratics a partidas naziunalas: il 1894 èn vegnidas fundadas la partida liberal-democratica (PLD) e la partida conservativ catolica (PCC), la partida cristian-democratica (PCD) d’ozendi. La politica dal stadi vegniva da quel temp dominada cleramain dals fundaturs dal stadi liberal-democratic, dals liberals. L’onn 1891 ha il parlament elegì cun il lucernais Joseph Zemp per l'emprima giada in represchentant da la vart moderada dal moviment catolic-conservativ en il cussegl federal. Cun quai ha cumenzà l'integraziun da las forzas conservativ-catolicas, ch'eran il 1848 anc inferiuras, en il stadi federal. Quest fatg ha schlià successivamain ils milieus catolics da la Svizra.
Medemamain en il 19avel tschientaner, ils 9 d'avust 1847, è vegnida bajegiada cun l'industrialisaziun universala da la Svizra l'emprima lingia da viafier che sa chattava mo sin territori svizzer, la «Spanisch-Brötli-Bahn» che manava da Turitg a Baden. Intgins onns avant era Basilea gia vegnì collià cun Strassburg tras ina viafier franzosa. L'extensiun da la rait svizra da viafier da quel temp è succedida oravant tut da societads da viafier privatas.
En ils onns 1870 èn bleras societads da viafier stadas pertutgadas dad ina crisa. Davostiers stevan grevs conflicts politics ed economics. Tuttina è grategiada il 1882 l'avertura da la Viafier dal Gottard grazia a l'agid finanzial da la Germania e da l'Italia. Suenter il 1898 èn las viafiers vegnidas surpigliadas fin il 1909 pass per pass dal stadi e transferidas a las Viafiers federalas svizras (VFF). (→Istorgia da la Viafier svizra). Suenter che las emprimas marcas postalas chantunalas, la Zürich 4 e la Zürich 6 èn vegnidas edidas il 1843, è la Posta svizra vegnida fundada il 1848. (→Istorgia da la posta svizra e da las marcas postalas svizras)
Cun l'iniziativa dal genevrin Henry Dunant (1828–1910) è vegnì fundà a Genevra l'onn 1863 il Comitè internaziunal da la Crusch cotschna. Pervi da la Convenziun da Genevra, en la quala tut ils pajais europeics èn daventads commembers fin il 1968, è la Crusch cotschna vegnida renconuschida sco servetsch auxiliar da l'armada ed il servetsch sanitar è vegnì neutralisà. Sco citad da la Crusch cotschna è daventà Genevra ina metropola cun carisma internaziunal. Fin il 20avel tschientaner ha Genevra anc attratg ulteriuras organisaziuns internaziunalas impurtantas.
En la segunda mesadad dal 19avel tschientaner è la Svizra vegnida marcada economicamain e socialmain da l'industrialisaziun da la Bassa e dal grond augment da la populaziun. La Svizra ha fatg in svilup d'in pajais agrar ad ina naziun industriala. Fin a l'Emprima Guerra mundiala è stada l'industria da textilias da la Svizra da l'Ost il sectur industrial il pli impurtant. Suenter è sa sviluppada l'industria da maschinas ed oravant tut a Basilea l'industria chemica. Cun il svilup da l'industria electrica è vegnida construida a Rheinfelden l'emprima ovra electrica da l’Europa. A l'ovra da Rheinfelden en bainbaud suandadas numerusas ovras idraulicas pli pitschnas e pli grondas per producir energia per l'industria da textilias e l’industria d'aluminium e pli tard er per las chasadas privatas e per las viafiers. En l’agricultura han ins, pervi dals imports bunmartgads, chalà pli e pli cun la cultivaziun da granezzas a favur da la tratga da muvel e da la producziun da latg. Chaschiel, tschigulatta e latg condensà èn daventads products d'export impurtants. Malgrà il svilup industrial èn numerus Svizzers e Svizras stads sfurzads d'emigrar en l'America dal Nord ed en l'America dal Sid sco er en Russia per chattar ina nova existenza. La fugia da la champagna ha chaschunà ina gronda creschientscha da las citads. L'onn 1850 vivevan anc be 6.4 % da la populaziun svizra en las citads, l'onn 1920 eran quai gia 27.6%.[1]
[modifitgar] L'Emprima Guerra mundiala
Durant l'Emprima Guerra mundiala ha la Svizra mantegnì sia neutralitad armada. Il general Ulrich Wille ha laschà occupar il cunfins. Il «Schlieffen-Plan» dals Tudestgs preveseva gia avant la guerra d'attatgar la Frantscha sur la Belgia e betg forsa sur la Svizra. Malgrà che plans franzos e talians d'attatgar las pussanzas da l'Europa Centrala sur la Svizra existivan, è il territori da la Svizra restà schanegià d'invasiuns militaras. Bler pli privlusa per l'existenza da la Svizra era la spartiziun politica e culturala per lung da las lingias da conflict tudestg-romandas (→«Röstigraben»), resp. burgais-socialistas. Parts da la populaziun da la Svizra tudestga simpatisava cun las forzas centralas entant che la Romandie sustegneva la Frantscha. Cunzunt l'elita militara da la Svizra tudestga cun il general Wille e cun il schef dal stab general Theophil Sprecher von Bernegg è vegnida suspectada en l'uschenumnada «Obersten-Affäre» da vulair far in pact cun la Germania, respectiv cun l'Austria-Ungaria.
La fidanza da la populaziun en il militar svizzer ed en la politica svizra è repetidamain vegnida periclitada da stgandels ed afferas. Uschè ha per exempel il cusseglier federal Arthur Hoffmann interprendì l’onn 1917 l'emprova d'intermediar per la pasch tranter la Russa e la Germania. Pervi dal squitsch da l'Entente ha Hoffmann la fin finala stuì sa retrair. Igl è vegnì rinfatschà ad el ch'el veglia gidar la Germania da distgargiar la front da l'ost (→Grimm-Hoffmann-Affäre). Durant l'entira guerra ha la Svizra purschì agid umanitar. Uschia tar il repatriament d’internads civils d'omaduas varts, tar l'organisaziun per barattar blessads sco er per porscher dimoras da reconvalescenza a blessads en ils lieus da cura.
Economicamain è l'Emprima Guerra mundiala stada ina gronda chargia per la Svizra. Las expensas dal stadi che creschivan adina pli fitg han augmentà ils debits statals. Perquai han ins stuì introducir l’onn 1915 ina taglia da guerra excepziunala e l’onn 1916 ina taglia da profit da la guerra. Per segirar il provediment da cotgla, da vivonda e d'atschal da la Svizra ha il cussegl federal acceptà ina surveglianza dal commerzi exteriur tras las partidas da guerra da l'exteriur ed ha dà gronds credits. Il 1917 ha ina crisa da provediment tuttina necessità in raziunament da victualias e dals purtaders d'energia ils pli impurtants. La paupradad en Svizra è creschida pervi da differents facturs: pervi ch'il raziunament è vegnì introducì memia tard, pervi da la mancanza d'in urden pertutgant las cumpensaziuns da las pajas per ils schuldads, sco er pervi da l'augment da la dischoccupaziun per mancanza da materias primas u mancanza d'interess da l'exteriur a products svizzers.
Las partidas svizras han dà l'avust 1914 il consentiment ad in pact («Burgfrieden» e cun quai laschà da la vart las dispitas da partida. Suenter las conferenzas internaziunalas socialistas da Zimmerwald (1915) (→Manifest da Zimmerwald) e da Kiental (1916) en il chantun Berna èn las forzas antimilitaristicas e revoluziunaras entaifer la PS dal chantun da Berna creschidas fermamain. L’onn 1917 è la PS sa decidida per in nov program da partida antimilitaristic e revoluziunar che steva cleramain en cuntradicziun da tschellas partidas. Ils problems socials che vegnivan adina pli gronds han oravant tut rinforzà ils socialists en las citads. Dapi il november 1917 èn las tensiuns socialas sa stgargiadas cun revoltas violentas, cun chaumas e cun demonstraziuns. La chauma naziunala il november 1918 vala sco punct culminant da la confruntaziun politica tranter las forzas tradiziunal-liberalas e las forzas conservativas ed il moviment dals lavurers. La chauma naziunala è vegnida abattida da l'armada Svizra perquai ch'ella na valeva betg sco act legitim.
Suenter la fin da la guerra ha il pajais federativ austriac Vorarlberg empruvà da chattar ina colliaziun cun la Svizra. En ils contracts d'aglomeraziun da Paris è il Vorarlberg dentant definitivamain vegnì repartì a l'Austria e la Svizra è danovamain vegnida declerada sco pajais neutral. La neutralisaziun da la Savoia è vegnida abolida. Suenter ina votaziun dal pievel è la Svizra entrada il 1920 en la Societad da las naziuns ch'aveva sia sedia principala a Genevra. Cun quai ha cumenzà ina fasa da neutralitad differenziada, q.v.d. la Svizra prendeva bain part a las sancziuns economicas, dentant betg a las sancziuns militaras da la Societad da naziuns.
[modifitgar] Il temp tranter las guerras
L'onn 1919 ha il cussegl federal burgais realisà refurmas che correspundevan per gronda part a las pretensiuns dal moviment dals lavurers, p.ex. l’introducziun da l'emna da 48 uras. L'october 1919 è il cussegl naziunal vegnì elegì per l'emprima giada cun il dretg d'elecziun da proporz. Quest fatg ha muntà la fin da la dominanza liberala ed in ferm svilup socialist. La fin da l'onn ha la PS tuttina decidì da suandar in program politic offensiv antimilitaristic e da refusar la democrazia ed ha mess la partida en ina clera opposiziun encunter l'urden statal burgais-democratic. Tuttina èn socialists radicals sa separads da la partida ed han fundà la partida communista da la Svizra. Las grondas partidas burgaisas han reagì sin quest fatg cun furmar l'uschenumnà «bloc dals burgais» che ha furmà durant il temp tranter las guerras la regenza Svizra e che ha isolà la PS sin nivel naziunal. La politica svizra da l'intern dal temp tranter las guerras è vegnida marcada da las cuntradicziuns tranter ils purs ed ils commerziants d’ina vart e dals mastergnants ed emploiads resp. lur represchentants ed organisaziuns da l’autra vart. Sco nova forza burgaisa è vegnida fundada en il chantun da Berna il 1918 ina partida da purs, da mastergnants e da burgais dal manader dals purs Rudolf Minger. Ella steva oriundamain sco partida da purs dal center en opposiziun cunter las partidas burgaisas existentas sco er cunter las partidas socialas. La partida è dentant tuttina vegnida integrada relativamain svelt en il bloc dals burgais ed ha retschavì cun l’elecziun da Minger l’onn 1929 in sez en la regenza.
Suenter la fin da la guerra è la Svizra stada pertutgada d'ina emprima crisa economica che ha tutgà oravant tut la Svizra Orientala, nua che l'industria da textilias è praticamain dada ensemen, perquai che la dumonda suenter products da luxus mancava en l'exteriur. Suenter che l'economia en la Germania è sa stabilisada ils onns 1923/24 è er l'economia svizra puspè sa reabilitada. Ils onns 1930/31 è l'economia svizra dentant er vegnida pertutgada da la crisa economica mundiala. Il collaps da l'export per bunamain in terz ha manà ad ina gronda crudada dals pretschs ed ad in augment da la dischoccupaziun. Il maun public ha empruvà invanamain da mitigiar la crisa cun lavurs en cas da basegns, cun projects gronds e cun differentas autras intervenziuns economicas sin nivel naziunal, chantunal e communal. La politica naziunala da sbassar ils pretschs e las pajas ha pervi da ses effect deflaziunistic dentant perfin rinforzà la crisa. Ils lavurers èn vegnids pli radicals en vista a la crisa. La fin da l'onn 1932 èn vegnids per la vita a Genevra 13 lavurers tar ina terrada militara violenta da protests da lavurers. (→Tumults da Genevra). A chaschun dal cumbat cunter il «vagabundagi» è vegnida fundada il 1926 l'ovra umanitara «Uffants dal stradun» da la Pro Juventute per prender davent uffants jens da lur geniturs. La finamira era ina integraziun sfurzada dals Jens.
La crisa cuntinuanta ha manà er en Svizra ad in moviment da renovaziun naziunal burgais dretg antimarxisitc, l’uschenumnà «moviment da las fronts». Suenter ch'il naziunal-socialissem ha surpiglià la pussanza, la primavaira dal 1933, han ils moviments da renovaziun bain gì cun la «primavaira da las fronts» nov schlantsch, n'han dentant betg pudì registrar success politics relevants. Malgrà las grondas tensiuns politicas, d'ina crisa da fidanza da la regenza dal pajais, è l’iniziativa dal pievel per ina revisiun totala da la constituziun federala, lantschada da la front naziunala, ch'avess pussibilità ina transfurmaziun faschista da la Svizra ida da l'aua giu. La periclitaziun faschista naziunal-socialista ha manà la PS ed il moviment sindical cun las partidas burgaisas pli datiers ina a l'autra. La PS ha bandunà sia rolla d'opposiziun ed ha renconuschì en ses nov program politic la defensiun naziunala e la democrazia. Il medem temp, l’onn 1936, èsi grategià al cussegl federal da pussibilitar in restabiliment da l'economia d'export ed ina fin da la crisa economica entras svalitar il franc svizzer per 30 pertschient. Cun il contract da pasch en l'industria da metal ed en l'industria d'uras tranter las organisaziuns dals patruns e las organisaziuns dals emploiads ha cumenzà l'èra da la pasch sociala e dals contracts da lavur collectivs. En duas votaziuns dal pievel il 1938 è vegnì renconuschì la lingua rumantscha sco quarta lingua naziunala ed il cudesch da dretg penal è vegnì introducì. Suenter la colliaziun da l'Austria cun la Germania è la Svizra puspè daventada integralmain neutrala, quai che vegn anc ozendi renconuschì da la Lia dals pievels. Cun l'influenza da l'expansiun tudestga han politichers svizzers, scienziads ed auts militars rinforzà la voluntad da la Svizra da cumbatter e da sa defender, saja quai en moda spiertala sco er militara. Il cusseglier federal Hermann Obrecht ha proclamà «Sch'insatgi avess d'attatgar nossa independenza [...], a quel spetga la guerra! Nus svizzers na vegnin betg ad ir l'emprim sin pelegrinadis en l'exteriur». L'uschenumnada «defensiun naziunala spiertala» è daventada in element marcant per la cultura e mentalitad svizra anc ditg suenter la guerra.
Suenter l'introducziun da las leschas da las razzas da Nürnberg è creschì il dumber da Gidieus tudestg che emigravan e che fugivan. Damai che la Svizra concediva mo asil a fugitivs politics e betg a persequitads «or da motivs da razza», ha Heinrich Rothmund, schef da la polizia d'esters, pretendì il 1938 da la Germania mesiras che pussibiliteschan a las autoritads svizras dal cunfin d'identifitgar fugitivs gidieus cun in pass tudestg. Sinaquai ha la Germania entschavì a segnar ils pass dals Gidieus cun in bul dad in J. Er tar la Conferenza d'Evian il 1938 ha la Svizra refusà d’acceptar in contingent da fugitivs fix ed ha insistì da restar sulettamain in pajais da transit. Perquai pudevan entrar mo emigrants che pudevan cumprovar ch'els viagian enavant uschè svelt sco pussaivel. [2]
[modifitgar] La Segunda Guerra mundiala
→Artitgel principal: La Svizra en la Segunda Guerra mundiala
Suenter che la Segunda Guerra mundiala è rutta ora è la Svizra danovamain sa decidida per ina basa neutrala armada. Il schefcumandant general Henri Guisan ha ordinà ina mobilisaziun generala da l'armada. Il parlament ha concedì plenipotenzas extendidas per interprender directamain mesiras per defender la Svizra e ses interess economics. Questas plenipotenzas èn vegnidas approvadas dal pievel svizzer pir posteriuramain. (→Reschim da plenipotenzas). Durant l'invasiun tudestga en la Frantscha ha l'armada tudestga survegnì per mauns a La Charité-sur-Loire plans secrets che cuntegnevan cunvegnientschas tranter la Frantscha e la Svizra en cas d'ina invasiun dals Tudestgs en la Svizra. Ils 10 da matg 1940 ha l'armada proclamà la segunda mobilisaziun generala. Durant la champagna en la Frantscha l'entschatta da zercladur 1940 èn var 42'000 schuldads franzos e polacs fugids en la Svizra, nua ch'els èn vegnids internads e per part vegnids manads enavos en la Frantscha. Suenter la terrada dals Franzos ha general Guisan realisà il (plan da reduit) per segirar la Svizra, ch'era ussa dal tuttafatg circundada da las pussanzas da l'axa. En il cas d'ina invasiun tudestga, avess ins renunzià a la Bassa e fiss sa concentrà sin la defensiun dal massiv da las Alps.
En tscherts plans strategics aveva planisà il stab general da las pussanzas da l'axa da conquistar er la Svizra (Operation Tannenbaum). En quest connex è er vegnida messa la basa per ina politica naziunalsocialistica da la Svizra cun il politicher Wilhelm Gustloff da Rohrschach, ch’è vegnì assassinà pli tard. La Svizra è per gronda part restada schanegiada d’activitads guerrilas durant la Segunda Guerra mundiala, dentant betg dal tuttafatg. En l'emprima fasa da la guerra èn succedidas differentas violaziuns dal spazi d'aria. Ils aviuns dals alliads cun las attatgas cun bumbas per svista han fin a la fin da la guerra chaschunà bumbardaments sin vitgs e citads da la Svizra. Quai er perquai che la Svizra ha, sin squitsch da las pussanzas da l'axa, introducì la stgirentada. Tut en tut è il territori svizzer vegnì bumbardà 77 giadas. 84 umans han pers la vita. L'accident il pli grev cun 40 morts, dapli che 100 blessads sco er la sperdita da bains culturals è stà il bumbardament da Schaffusa l'emprim d'avrigl 1944.[3]
Durant la Segunda Guerra mundiala ha la Svizra, cun ina populaziun totala da sut quatter milliuns, purschì dimora per pli u main ditg tut en tut a 300'000 umans che tschertgavan protecziun. Tar quels appartegnevan differentas categorias sco persunas militaras internadas (103'000), fugitivs dals cunfins domiciliads be per curt temp (67'000), uffants che faschevan vacanzas da reconvalescenza (60'000), fugitivs civils (ca. 51'000, da quels var 21'000 da derivanza gidieua), emigrants (10'000) e fugitivs politics (250). En vista al stgars provediment era l'admissiun da fugitivs dispitaivla en la politica e tar il pievel. Il cusseglier federal Eduard von Steiger ha en quest connex marcà il pled da propaganda politic «la bartga è plaina». Davent dal 1942 ha il cussegl federal ordinà mesiras pli rigurusas encunter il surpassar dals cunfins illegitimamain. Damai ch'il dretg d'asil svizzer acceptava be fugitivs cun in motiv politic, èsi vegnì refusà a fugitivs gidieus per motivs rassistics d'entrar en la Svizra, cur ch'els empruvavan da bandunar la Germania u ses sectur da pussanza. Pir il fanadur 1944 èn ils gidieus vegnids renconuschids sco fugitivs politics. Tenor retschertgas pli novas è vegnì refusà als cunfins a var 24'398 fugitivs d' entrar en Svizra. Ina retschertga a Genevra ha dentant mussà che 86% dals uschenumnads fugitivs illegitims han pudì vegnir acceptads malgrà ch'ils cunfins eran teoreticamain serrads.[4] Per exempel èsi enconuschent ch'il secretari dal Departament da polizia dal chantun Grischun Anton Bühler ha pussibilità cun grond ristg a varsaquants gidieus d'entrar en la Svizra. L'onn 2001 è el vegnì undrà cun la medaglia Yad-Vashem dal stadi d'Israel per ses engaschament en favur dals fugitivs gidieus. [5]
Cuntrari a l'Emprima Guerra mundiala n’han nagins tumults socials gì lieu en Svizra durant la Segunda Guerra mundiala. Cun introducir in urden davart la cumpensaziun da la paja dapi il 1939 ha la chargia sociala chaschunada tras il servetsch activ dals schuldads pudì vegnir mitigiada. Tuttina è la PS daventada cun 56 sedias la pli ferma fracziun en il cussegl naziunal tar las elecziuns dal parlament il 1943. L'elecziun dal socialdemocrat Ernst Nobs en il cussegl federal ha sigillà l'integraziun da la PS en il sistem politic da la Svizra ed ha medemamain fatg ina fin als cumbats da partida tranter il bloc burgais ed ils socialists. L'opiniun publica vegniva controllada tras censura e propaganda extrema. Propaganda ch'era privlusa per la segirtad dal stadi è vegnida scumandada. L’onn 1940 èn la Partida Communista da la Svizra ed il Moviment Naziunal da la Svizra vegnids scumandads. Numerus svizzers e numerus esters èn vegnids arrestads durant la Segunda Guerra mundiala per suspect da spiunascha per la Germania. Dapli che 1000 naziunalsocialists svizzers han cumbattì durant la guerra per l'armada tudestga. Tut en tut èn 33 umens vegnids sentenziads durant lur servetsch activ a la mort per motiv d'avair tradì il pajais. Be 17 sentenzias èn dentant vegnidas exequidas. Numerusas ulteriuras persunas èn vegnidas condemnadas a chastis d'arrest u ch'ins ha annullà lur dretg da burgais resp. chatschà ellas or dal pajais.
Er il provediment da victualias da la populaziun ha il cussegl federal pudì segirar, perquai ch'el ha rinforzà ad uras l'economia, e pervi d'ina introducziun svelta dal raziunament, sco era cun l'uschenumnada «battaglia dal graun» (→Plan Wahlen). Ils gronds custs per l'economia federala han necessità d'incassar singulas taglias supplementaras e l’onn 1941 è la fin finala vegnida introducida ina taglia da defensiun naziunala sin las entradas e sin il possess. Questa taglia exista anc ozendi en furma da la taglia federala directa. Cur che la Svizra è stada cumplettamain circundada da las pussanzas da l'axa, ha la Svizra fatg sfurzadamain in contract davart l'economia per reglar il barat da cotgla, d'atschal e d'autras raubas ch'èn impurtantas per la guerra. La Svizra ha stuì conceder a la Germania credits da dapli ch'ina milliarda francs. Malgrà ch'il barat era uschiglio scumandà, ha la Svizra pudì furnir vinavant instruments da precisiun d'impurtanza militara als alliads. Ils alliads manavan dapi il 1939 «glistas nairas» per sfurzar l'industria da maschinas svizra da chalar d'exportar rauba en la Germania. Il mars 1945 è la Svizra sa cunvegnida cun ils alliads en la Cunvegna da Currie che la Svizra fineschia d'exportar en la Germania e retschaivia ina part da las valurs da facultad tudestgas. En la Cunvegna da Washington il 1946 ha la Svizra stuì lubir als alliads il dretg da confiscar tut il possess tudestg en Svizra. [6] La dispita per l'uschenumnà «aur confiscà», ch'era vegnì en Svizra sur la banca da l'imperi tudestg è ida a fin cun pajar 250 milliuns francs. Suenter han ils alliads abolì tut las mesiras economicas e finanzialas encunter la Svizra. Il medem onn ha la Svizra cumenzà cun tractativas diplomaticas cun l’Uniun Sovietica. La rolla da la Svizra durant la Segunda Guerra mundiala è vegnida revedida per la davosa giada ils onns 90 entras il Rapport da Bergier.
[modifitgar] La Svizra durant il temp suenter la guerra e durant la Guerra fraida
En la Guerra fraida aveva la Svizra ina posiziun politicamain e militarmain neutrala sco durant sia lunga tradiziun. Ideologicamain appartegneva ella dentant cleramain tar l'allianza liberal-occidentala. Or da motivs da neutralitad n'ha la Svizra betg fatg part a l’ONU ed er betg a la NATO. La sedia europeica da l'ONU è dentant restada a Genevra er suenter l'aboliziun da la Societad da las naziuns. Las superpussanzas USA ed Uniun sovietica han valità questa posiziun l’onn 1945 sco negativa. Tuttina èn ellas sa spruvadas d'entrar puspè formalmain en contractivas diplomaticas. Il resultat è stà la cunvegna da Washington.[7] Oravant tut durant il temp gist suenter la Segunda Guerra mundiala è la Svizra, che n'era betg devastada, stada in factur economic e militar impurtant en l'Europa centrala. Il cumenzament da la Guerra fraida ha manà oravant tut dapi il 1951 ad in grond e char rearmament ed ad ina vasta modernisaziun da l'armada svizra. L'obligaziun da prestar servetsch militar en l'armada da milissa durava da 20 fin 50 onns (refurma da l'armada 60). Fin il 1967 han ins er interprendì emprims pass en direcziun dad in rearmament atomar. La Svizra valeva sco pajais a la sava da daventar ina pussanza atomara. Cun suttascriver il contract da la bloccada da la furniziun d'atom l’onn 1969 ha la Svizra desistì facultativamain da l'opziun atomara. [8] La defensiun naziunala spiertala è sa drizzada durant il temp suenter la guerra encunter il privel da l'occupaziun dal pajais tras l'armada dal Patg da Varsovia resp. encunter in’infiltraziun communista. Per quest motiv ha la Svizra dà albiert l’onn 1956 a radund 10'000 persunas da l'Ungaria e l’onn 1968 a radund 12'000 persunas da la Tschechoslovachia ch‘èn fugidas da las intervenziuns sovieticas en lur pajais. La neutralitad da la Svizra privilegiava a la Svizra da far ils uschenumnads «buns servetschs». Uschia han gì lieu repetidamain conferenzas da pasch internaziunalas en la Svizra, il bler a Genevra. Per exempel il 1954 la Conferenza da l'Indochina u ils inscunters suprems regulars da las superpussanzas.
Perquai che la Svizra na vuleva per motivs politics betg entrar en la Cuminanza europeica d'economia (CEE), ha ella fundà l’onn 1960 ensemen cun il Danemarc, cun la Norvegia, cun l'Austria, cun il Portugal, cun la Svezia e cun il Reginavel Unì l'AECL. Ils 6 da matg 1963 è la Svizra entrada en il cussegl da l'Europa. L’onn 1970 ha il cussegl federal interprendì emprims pass en direcziun d'ina integraziun europeica da la Svizra. Quests pass han manà il 1972 ad ina convenziun da commerzi liber cun la CEE. Il medem onn ha la Svizra er suttascrit la Convenziun dals dretgs umans europeica. Economicamain ha la Svizra passentà suenter il 1945 ina conjunctura auta anc mai vesida che ha cuntinuà fin en ils onns 1970. Durant quest temp è il dumber d’exports bunamain stà diesch giadas pli auts. Cun la creschientscha cuntinuanta da la populaziun è la Svizra sa midada tras l'auta activitad da construcziun e l'augment da la mobilitad da la populaziun. Oravant tut la Bassa tranter Genevra e Losanna e tranter Berna e Turitg sco er Son Gagl ha pers tras la construcziun dischordinada ses caracter rural. Cun bajegiar tschintg ovras atomaras e cun augmentar l'utilisaziun da la forza idraulica han ins cuntentà il basegn d'energia che creschiva medemamain. Il svilup economic, oravant tut en il sectur da servetsch, ha manà ad in augment da las entradas privatas e generalmain ad ina creschientscha dal bainstar. L'extensiun dal stadi social (il 1947 introducziun da l'Assicuranza per vegls e survivents (AVS) ed il 1959 da l'Assicuranza federala d'invaliditad (AI)) e la reducziun dal temp da lavur, cumbinà cun il grond svilup da l'economia ha purtà a la Svizra fin en ils onns 1990 pasch sociala.
La creschientscha da l'economia ha necessità dapi ils onns 1960 l'import da lavurers «bunmartgads» or da l'exteriur per l'industria da construcziun e per la brantscha dal turissem. La part da la populaziun da l'exteriur è creschida tranter ils onns 1960 e 1970 da 10% a 17,5%. Ils pli blers immigrants eran Talians, perquai che la Svizra aveva fatg l’onn 1948 in contract da procurar per lavur per ils lavurers talians. Dapi la fin da la conjunctur’auta en ils onns 1970 han ins remartgà tar tschertas parts da la populaziun ina tema d'ina surimmigraziun. Pliras emprovas da restrenscher la cifra dals esters en la Svizra tras uschenumnadas «iniziativas da surimmigraziun» èn dadas en l'aua pervi dal suveran. Il cussegl federal ha bain empruvà d'impedir ina domiciliaziun stabla dals lavurers esters cun crear in status da stagiun, ha dentant cun quai be impedì in'integraziun svelta dals immigrants. [9]
L'emprima emprova d'introducir il dretg da votar da las dunnas sin nivel naziunal ha fatg naufragi il 1959 en ina votaziun. Il chantun Vad ed il chantun da Neuchâtel han dentant tuttina introducì il dretg da votar da dunnas sin nivel chantunal. Pir l’onn 1971 ha la populaziun masculina svizra consentì a l'introducziun dal dretg da votar da las dunnas. Il davos chantun che ha lubì er a las dunnas da prender part a la mastralia è stà il chantun Appenzell Dadora l’onn 1997, e quai be sut squitsch dal tribunal federal. Suenter l’egualitad politica han las dunnas retschavì il 1981 er en la societad giuridicamain ils medems dretgs. Il 1984 è Elisabeth Kopp (PLD) vegnida elegida sco emprima dunna en il cussegl federal.
En la politica interna è la Svizra vegnida marcada da la concordanza cuntanschida l’onn 1959 tranter las partidas predominantas. Ella è sa manifestada en l'uschenumnada furmla magica tar la repartiziun dals sezs en il cussegl federal. La concordanza è vegnida en ina crisa pir suenter la fin da la Guerra fraida, cun l'avanzament da la Partida populara svizra (PPS), che ha siglientà il 2003 la furmla magica. Durant il temp suenter la guerra è la fidanza da la populaziun vegnida strapatschada repetidamain tras afferas politicas e stgandels. Uschia il 1964 cun la affera da Mirage ed il 1989 cun il stgandel da fischas u il 1990 cun la scuvrida da l'armada secreta P-26. Ils votants han refusà al cussegl federal il 1949 la cuntinuaziun dal reschim plenipotent cun extender il referendum facultativ er sin conclus federals urgents. La crisa en connex cun il moviment separatistic en il Giura bernais è dentant vegnida schliada democraticamain cun la fundaziun dal chantun Giura. Il moviment internaziunal da la giuventetgna ha manà l’onn 1968 (→onns 68) ed il 1980 (→Tumults da giuvenils en Svizra) oravant tut a Turitg a cuntraversas cun per part tumults sanglentads tranter ils giuvenils e las autoritads. Politicamain e socialmain èn ins sa distatgà da las veglias elitas e la defensiun naziunala spiertala è ida en malura. Il medem temp è dentant er naschì in cuntramoviment conservativ en las partidas burgaisas. Ina confruntaziun politica marcanta per la societad è sa dada en quest connex il 1989 a chaschun da la votaziun dal pievel davart l'aboliziun da l'armada svizra (→iniziativa per l’aboliziun da l'armada svizra), chaschunada da la Gruppa per ina Svizra senza armada. Malgrà in grond engaschament da la politica, da las autoritads e da l'armada per mantegnair l'armada han 35,6% da las persunas cun dretg da votar approvà l'iniziativa. Ensemen cun l’"affera da las fischas" ha la cuntraversa en connex cun l'armada chaschunà la fin definitiva da la defensiun naziunala psichica.
[modifitgar] La Svizra durant ils onns 1990
Al cussegl federal n'èsi pliras giadas betg reussì da far ina fin a l'isolaziun politica da la Svizra. Il pievel ha laschà ir da l'aua giu il 1986 l'iniziativa per entrar en l'UE ed il 1992 er quella d'ina participaziun al Spazi economic europeic (SEE). Il cussegl federal è sa decidì vinavant per ina politica d'integraziun, malgrà che l’opposiziun da circuls burgais-dretgs è daventada adina pli gronda. Il medem onn ha il cussegl federal inoltrà a Brüssel ina dumonda per entrar en l'UE. L'avanzament da la partida populara Svizra (PPS) – ch’è sco suletta partida dal cussegl federal sa decidida encunter in'integraziun europeica - e la disposiziun negativa dal pievel ha pretendì dal cussegl federal dad ir l'uschenumnada "via bilaterala". Senza ina participaziun formala ha la Svizra accumpli autonomamain ils dretgs da l'UE. Duas giadas è la Svizra sa cunvegnida cun l'UE en las uschenumnads "cunvegnas bilateralas" davart ina integraziun parziala en il martgà intern da l'UE sco er davart la liberalisaziun dal traffic da persunas e dal traffic da rauba.
Il onns 1990 èn er vegnids marcads d'ina crisa economica da plirs onns, respectivamain d'ina pitschna creschientscha economica che ha effectuà in grond indebitament public. Il medem temp èn chantuns e vischnancas stads exponids ad ina concurrenza intensiva da las taglias che ha exclus per gronda part in augment da taglias. La diminuziun da l'industria da textilias e da l'industria da maschinas svizra ha manà oravant tut en la Svizra orientala, per exempel en ils chantuns Glaruna e Son Gagl, ad ina deindustrialisaziun che dura fin il di dad oz. Per l'emprima giada dapi la Segunda Guerra mundiala è er la dischoccupaziun puspè creschida per pli ditg sur quatter procents. Fermamain pertutgads èn stads oravant tut ils lavurers da l'industria. Per ina fin da la crisa ha procurà pir il svilup economic internaziunal enturn la midada dal millenni. Fin il di dad oz èsi dispitaivel, sch'il fatg che la Svizra n'è betg sa participada a la SEE u a l’UE, sche la fallida politica conjuncturala da la Svizra u sche la politica monetara da la banca naziunala è responsabla per la lunga crisa.
Durant ils onns 90 ha la Svizra purschì albiert a numerus fugitivs da differentas regiuns da conflicts internaziunals. Oravant tut fugitivs da Sri Lanka, da la Tirchia e da l'anteriura Jugoslavia. Durant la guerra en Bosnia-Erzegovina (1992–1995) ha la Svizra dà albiert e protecziun a bunamain 30'000 persunas. Durant il Conflict dal Cosovo (1998/99) eran quai circa 53'000 persunas.[10] L'affluenza marcanta da persunas da territoris rurals da l’Europa dal Sid e da l'Ost ha procurà per tensiuns politicas en la societad, oravant tut pervi da l’integraziun culturala dals fugitivs ch'è fitg difficila.
La debatta politic-militara davart il futur da l'armada Svizra ha cuntinuà er en ils onns 1990. L'onn 1993 è ina proposta da la Gruppa per ina Svizra senza armada (GSsa) da renunziar adina nova cumpra d'aviuns da cumbat dal tip F/A-18 che custava fitg bler mo per pauc betg vegnida sustegnida dal pievel. L'armada ha retschavì suenter in'emprima refurma da l'armada il 1995 dapli confidenza. La crisa structurala ch'è rutta ora pervi da la fin da la Guerra fraida e pervi da l'aboliziun da scenaris da periclitaziun reals, ha la Svizra dentant pudì surmuntar per part pir cun la refurma da l'armada XXI. Davent da la fin dals onns 1990 èsi vegnì debattì en connex cun l'armada davart la cuntinuaziun da la milissa resp. davart ina professiunalisaziun da l'armada.
[modifitgar] 21. avel tschientaner
[modifitgar] Situaziun politica
Ils 10 da settember 2002 è la Svizra entrada, sco in dals ultims pajais renconuschids internaziunalmain, suenter ina votaziun dal pievel, en las Naziuns Unidas (ONU) (→ La Svizra en las Naziuns Unidas). Da sa participar a las Naziuns Unidas è l'ultim be pli vegnì cumbattì da forzas dretg-conservativas enturn la partida PPS.
Ils 10 da december 2003 è Christoph Blocher, la figura dominanta da la PPS, vegnì elegì en il cussegl federal per il post da Ruth Metzler-Arnold (PCD). Ch'ina persuna regenta n'è betg vegnida reelegida n'era dapi l'onn 1875 betg pli capità. [11] Cunquai è la fasa da concordanza politica existenta dapi il 1959 ida a fin. Ella ha dà spazi ad ina pli gronda polarisaziun tranter las partidas. Formalmain è la concordanza dentant vegnida mantegnida er tar la nova cumposiziun dal cussegl federal. La «cupitgada» da Christoph Blocher sco cusseglier federal, ils 12 da december 2007, tras ina cunvegnientscha gia planisada oravant da las partidas dal center PCD, e sanestras da la PS e da la partida verda, ha mussà cleramain la dischuniun tranter las partidas federalas. Sinaquai ha la PPS annunzià da far ferma opposiziun encunter la nova regenza dal stadi. Las consequenzas da l'opposiziun cun esser medemamain represchentada en la regenza n'èn betg stadas da gronda muntada per la politica naziunala, han dentant provocà grondas tensiuns en l'intern da la PPS. Quest cas è pir il terz cas d'ina politica d'opposiziun cun esser medemamain en la regenza dapi la fundaziun dal stadi federal.
Cun l'elecziun dad Eveline Widmer-Schlumpf - ina politicra moderada da la PPS - na sa sentiva la PPS betg pli represchentada. Per quest motiv han els pretendi da la PPS grischuna ch'els sclaudan Widmer-Schlumpf da la partida. Ils Grischuns èn dentant sa mussads solidarics ed èn perquai quasi sortids unidamain da la PPS svizra. Ensemen cun persunas da la PPS dal chantun Glaruna e dal chantun Berna, che n'eran er betg pli buns d'acceptar il stil da far politica da la PPS, han els fundà la Partida burgais-democratica (PBD), sco separaziun liberala da la PPS. A l'entschatta devi la partida be en quests trais chantuns. Da nov ha era il chantun Vallais ina Partida burgais-democratica. In'entira retscha da mandataris sin champ naziunal, chantunal u communal èn entrads dapi la fundaziun en la PBD. Tranter els la cussegliera federala Widmer-Schlumpf e l’anteriur cusseglier federal Samuel Schmid che ha annunzià ils 12 da november 2008 sia demissiun da l'uffizi per ils 31 da december pervi d'ina campagna da disfamaziun da la PPS e da las medias. Dapi la fundaziun da la BDP n'era la PPS betg pli represchentada en il cussegl federal.
Ils 10 da december 2008 è Ueli Maurer vegnì elegì sco successur dal cusseglier federal Samuel Schmid. Cun quai e la pli gronda partida Svizra, la PPS, puspè represchentada en il cussegl federal. Da quai ch'ins po constatar enfin ussa pon ins dir che Ueli Maurer è sa mussà pli constructiv en il cussegl federal sco ses precedent da partida Christoph Blocher.
[modifitgar] Ulteriurs eveniments
L'october da l'onn 2001 ha in attentat d'amoc en il parlament dal chantun Zug provocà plirs morts. In mais pli tard è capità in dals pli gronds collaps economics da l'istorgia svizra. La flotta d'aviuns da la Swissair n'ha betg pli pudì sgular per motivs d'insolvenza (vegn numnà en Svizra en general grounding). In onn pli tard ha l'interpresa la fin finala stuì sistir il manaschi. Ils rests da la societad aviatica èn vegnids integrads en la nova interpresa Swiss.
Durant la stad e l'atun 2002 ha gì lieu en la cuntrada dals trais lais enturn il Lai da Bienna, il Lai da Murten ed il Lai da Neuchâtel l'exposiziun naziunala Expo 02. Ils lieus d'occurrenza per las uschenumnadas Arteplages eran las citads da Bienna, dad Yverdon-les-Bains, da Neuchâtel e da Murten. Ultra da quai è vegnida installada ina plattafurma movibla sin ils trais lais, l'Arteplage mobile du Jura. Mintgin dals lieus d’occurrenza èn sa deditgads ad ina tematica principala: ad Yverdon il nivel emoziunal, a Bienna la scienza, a Murten l'art e la cultura etc. L'Expo ha dà da discurrer bler gia avant co avair entschet, pervia d'ina planisaziun da finanzas malgartegiada. Las ultimas emnas ha l'Expo dentant pudì registrar records da visitaders.
L'emprima giada dapi l'onn 1954 ha gì lieu la stad 2008 en Svizra, en collavuraziun cun l'Austria, puspè in eveniment da sport d'impurtanza mundiala, numnadamain ils campiunadis europeics da ballape. En Svizra è vegnì giugà en il stadions St.Jakobspark a Basilea, en il Stade de Suisse a Berna, en il Letzigrund a Turitg ed a Genevra en il Stade de Genève. Il St. Jakobspark a Basilea porscha 42'500 plaz da seser e po cunquai retschaiver ils pli blers aspectaturs.
Entant ch'il svilup economic enturn la midada dal millenni n'ha betg cuzzà ditg, ha l’economia publica resentì davent da l'onn 2006 fin l'onn 2008 ina ferma creschientscha. Quai oravant tut pervia dals exports. Economs e politichers vesan la recreaziun da l'economia svizra en in connex cun la circulaziun libra da persunas cun l'UE ch'è vegnida introducida l'onn 2002. Grazia a la circulaziun libra han numerus spezialists e numerusas spezialistas cun bunas scolaziuns, oravant tut da la Germania, chattà lavur en Svizra. Sco in dals unics pajais europeics demussa la Svizra, grazia ad in saldo d'immigraziuns positiv (2007: +75'400 persunas) ina creschientscha da la populaziun da 1,1 % (2007). [12] La quota da la populaziun da l'exteriur stabla è tras quai creschida da 20,4% (avrigl 2007) sin 21,1% (avrigl 2008). [13].
La crisa da finanzas che ha cumenzà l'entschatta da la stad 2007 ha natiralmain er laschà enavos fastizs en l'economia da la Svizra cun sia ferma brantscha da finanzas. Las duas grondas bancas UBS e Credit Suisse han fatg grondas sperditas cun specular mal cun immobiglias en ils Stadis Unids. La crisa da finanzas ha gì uschè grondas consequenzas, ch'il stadi ha schizunt gì da sustegnair finanzialmain l'UBS. Or da las grondas sperditas da las bancas è per part sa derasada l’atmosfera negativa er sin tschels secturs da l'economia. Quant grondas che las consequenzas vegnan ad esser n'è anc betg pussaivel da dir.
[modifitgar] Guarda er
 |
Istorgia Svizra – Text |
[modifitgar] Glista dal temp dals eveniments ils pli impurtants
[modifitgar] Successiun cura ch’ils differents chantuns èn entrads en la Confederaziun
- 1291:
Uri, 
Sviz, 
Sutsilvania - 1332:
Lucerna - 1351:
Turitg - 1352:
Glaruna, 
Zug - 1353:
Berna - 1481:
Friburg, 
Soloturn - 1501:
Basilea, 
Schaffusa - 1513:
Appenzell - 1803:
Son Gagl, 
Grischun, 
Argovia, 
Turgovia, 
Tessin, 
Vad - 1815:
Vallais, 
Neuchâtel, 
Genevra - 1979:
Giura
[modifitgar] Litteratura
- Chronik der Schweiz. (Red. Christian Schütt / Bernhard Pollmann). Chronik-Verlag, Dortmund / Ex Libris, Turitg 1987. ISBN 3-7178-0026-4
- Hektor Ammann / Karl Schib (editur): Historischer Atlas der Schweiz. Sauerländer, Argovia 1958.
- Historisches Lexikon der Schweiz. Schwabe, Basilea 2002.
- Historisch-biographisches Lexikon der Schweiz. Administration des Historisch-biographischen Lexikons der Schweiz, Neuchâtel 1921–1934.
- Andres Furger: Die Schweiz zwischen Antike und Mittelalter. NZZ Verlag, Turitg 1996. ISBN 3-85823-560-1
- Geschichte der Schweiz und der Schweizer. 4. ediziun. Schwabe, Basilea 2006. ISBN 3-7965-2067-7
- Handbuch der Schweizer Geschichte (collvuratur.: Hanno Helbling e.a.) 2 toms, Turitg 1972, 1977. ISBN 3-85572-021-5
- Ulrich Im Hof: Mythos Schweiz. Identität – Nation – Geschichte 1291–1991. NZZ Verlag, Turitg 1991.
- Alfred Kölz (Hg.): Quellenbuch zur neueren schweizerischen Verfassungsgeschichte. 2 toms Stämpfli, Berna 1992–1996. ISBN 3-7272-9381-0 (tom 1: Vom Ende der Alten Eidgenossenschaft bis 1848) / ISBN 3-7272-9383-7 (tom 2: Von 1848 bis in die Gegenwart).
- Alfred Kölz: Neuere schweizerische Verfassungsgeschichte. 2 toms Stämpfli, Berna 1992–2004. ISBN 3-7272-9380-2 (tom 1: Ihre Grundlinien vom Ende der Alten Eidgenossenschaft bis 1848) / ISBN 3-7272-9455-8 (tom 2: Ihre Grundlinien in Bund und Kantonen seit 1848).
- Otto Marchi: Schweizer Geschichte für Ketzer oder die wunderbare Entstehung der Eidgenossenschaft. Praeger, Turitg 1971 / Zytglogge, Berna 1981.
- Helmut Meyer e.a.: Die Schweiz und ihre Geschichte. Chasa editura per meds d'instrucziun da scola Turitg, Turitg 1998. ISBN 3-906719-96-0
- Volker Reinhardt: Geschichte der Schweiz. C.H. Beck, Minca 2006. ISBN 3-406-53601-8
- Jörg Rentsch / Dominik Sauerländer (Hg.): Putzger. Historischer Weltatlas – Schweizer Ausgabe. Cornelsen, Berlin 2004. ISBN 3-464-64404-9
- Roger Sablonier: Gründungszeit ohne Eidgenossen. Politik und Gesellschaft in der Innerschweiz um 1300. Hier und Jetzt, Baden 2008. ISBN 3-03919-085-7
- Peter Stadler: Epochen der Schweizergeschichte. Turitg, Orell Füssli 2003. ISBN 3-280-06014-1
[modifitgar] Colliaziuns
- interaktiver Wahlatlas zu den Schweizer Nationalratswahlen seit 1919
- Historisches Lexikon der Schweiz (en trais lungatgs)
- Diplomatische Dokumente der Schweiz (DDS)
- Swissworld, Kapitel „Geschichte“
- SRG SSR Timeline, Multimediale Chronik der Schweiz
[modifitgar] Renviaments singuls
- ↑ Auszug aus der Schweizergeschichte. Tenor Karl Dändliker, elavurà cumplettamain da nov e cuntinuà da Max Bandle. 5avla ediziun surlavurada. Turitg 1977, p. 179
- ↑ http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D8927-1-5.php
- ↑ Artitgel en il Lexicon istoric Svizzer: La Svizra pertutgada militarmain
- ↑ http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D8927-1-5.php
- ↑ Istorgia Grischuna, Adolf Collenberg, p.322
- ↑ guarda http://www.gesetze.ch/sr/0.982.1/0.982.1_000.htm
- ↑ Artitgel en il Lexicon istoric Svizzer: Aussenpolitik und Aussenwirtschaft der Schweiz während des Kalten Krieges
- ↑ Artitgel en il Lexicon istoric Svizzer: Atomwaffen
- ↑ http://www.ideesuisse.ch/216.0.html
- ↑ http://www.jugendweb.asyl.admin.ch/php/get_pdf.php?id=200
- ↑ tagesschau.de: Il politicher dretg Blocher betg reelegì
- ↑ http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/01/key.html
- ↑ http://www.bfm.admin.ch/bfm/de/home/themen/statistik/auslaenderstatistik/aktuelle_ergebnisse.html
