Istorgia dal chantun Grischun
Ord la Wikipedia
Cuntegn |
[editar] Temp dals romans e temp medieval tempriv
Il territori dal Grischun dad oz è vegnì populà en il temp da crap tardiv da pievels celts (numnads pli tard, tranter auter dals Romans, cun il term nunexact Rets) ed è vegnì suttamess 15 a.C. da l’armada romana sut Drusus e Tiberius. Il Pass dal Set (Septimerpass) tranter il Surses e la Bregaglia era da quel temp ina da las pli impurtantas colliaziuns tranter nord e sid da tut l’Europa. Fin al temp medieval tempriv vegniva la part dal sid da la provinza Raetia numnada Raetia Curiensis (Currezia) tenor sia chapitala Cuira. En il decurs da la cristianisaziun è vegnì installà a Cuira il pli vegl uvestgieu al nord da las alps. Suenter l'onn 536 fascheva ina gronda part dal territori dal Grischun odiern part da l’imperi dals Francs, pli tard dal Sontg Imperi roman (fin al 1648; Razén e Tarasp fin al 1803).
[editar] Germanisaziun
En il 13avel tschientaner èn Vallesans (Gualsers) immigrads nà dal vest en il chantun Grischun ed èn sa stabilids en las vals situadas il pli aut. Dal medem temp ha cumenzà la germanisaziun da la regiun enturn Cuira ch’è dentant succedida nà dal nord ed è sa tratga a la lunga. Sco consequenza da quai appartegnan ils dialects tudestgs dal Grischun fin oz a duas gruppas dialectalas dal tuttafatg differentas.
[editar] Lias
En il temp medieval tardiv èn sa furmadas pliras lias per sa dustar cunter influenzas externas: dal 1367 è vegnida fundada la Lia da la Chadé (Gotteshausbund) en il center e sidost dal Grischun odiern, dal 1395 la Lia sura u la Lia grischa en il nordvest e dal 1436 la Lia da las Diesch dretgiras en il nordost. Questas trais lias èn s'unidas dal 1524 a la Republica da las Trais Lias, in stadi federativ da plirs stgalims.
Ils cumins (Gerichtsgemeinde) da quel stadi eran parts suveranas, lur successurs dad oz èn per part ils circuls, per part las vischnancas. Ina prima lia cun set dals otg vegls lieus federals è reussida gia dal 1497/98. Dal 1512 han las Trais Lias conquistà las valladas Vuclina (Veltlin), Clavenna (Chiavenna) e Buorm (Bormio) ch'appartegnan ozendi a l'Italia. Quels territoris han stuì vegnir surlaschads pervia da dischuniun interna. Napoleun ha pretendì l'egualitad da la Vuclina cun il Grischun, quai ch'ils Grischuns han refusà. Dal 1518 han las Trais Lias reglà lur relaziun cun ils Habsburgais en in contract cun l'imperatur Maximilian l'emprim. Quest contract è restà valaivel fin dal 1798.
[editar] Refurmaziun e la Guerra da trent'onns
Pervi da la suveranitad communala ha mintga cumin pudì decider sez davart l'introducziun da la refurmaziun. In zichel dapli che la mesadad da las vischnancas (tranter auter la citad da Cuira) èn sa convertidas a la nova cardientscha. Cun la refurmaziun è per l'emprima giada vegnì predegià en la lingua dal pievel. Uschia han ins era cumenzà a scriver il rumantsch translatond texts biblics en ina lingua chapaivla per tuts.
En la Guerra da trent'onns è il Grischun crudà en ils scumbigls da la politica europeica; la posiziun pro-austriaca resp. pro-franzosa avess bunamain spartì il stadi. Sco spendrader dal Grischun en quest grev temp vala il reverenda e manader militar Gieri (Jürg) Genatsch.
[editar] Republica Helvetica e Mediaziun
Dal 1798 è il Grischun vegnì integrà en la Republica Helvetica che era in stadi satellit da la Frantscha e dal 1803 è il Grischun daventà in chantun autonom da la Confederaziun svizra.
[editar] Las constituziuns dal 1854, 1892 e 2003
Cun la constituziun dal 1854 è il Grischun sco oriund stadi federal vegnì transfurmà en in chantun modern e la suveranitad dals cumins è vegnida surdada al pievel.
L'autonomia communala è restada ferma fin oz sco tradiziun da l’oriunda organisaziun politica dal stadi federal da las Trais Lias. Dal 1892 ha il chantun introducì ina nova constituziun ch'è vegnida remplazzada danovamain dal 2003 tras la constituziun actuala. En la nova constituziun n’èn vegnidas realisadas ni la simplificaziun da la structura politica dal chantun (che cumpiglia vischnancas, circuls e districts) ni l'introducziun da la procedura da proporz (enstagl da la procedura da maiorz) per l'elecziun dal cussegl grond che vegnan resguardadas sco necessarias da tschertas gruppas.
[editar] Colliaziuns
- Artitgel «Istoriografia grischuna» en il Lexicon istoric retic
- Artitgel «Istorgia militara dal Grischun» en il Lexicon istoric retic
- Artitgel «Istorgia medievala dal Grischun» en il Lexicon istoric retic
- Artitgel «Istorgia ecclesiastica dal Grischun» en il Lexicon istoric retic
- Artitgel «Istorgia dal dretg grischun» en il Lexicon istoric retic
- Artitgel «Autonomia communala» en il Lexicon istoric retic
