Lia Rumantscha
La Lia Rumantscha (LR) è l’organisaziun da tetg da tut las uniuns rumantschas. Ella promova la lingua e la cultura rumantscha per che quellas vegnian mantegnidas anc ditg. La sedia principala da la Lia Rumantscha è a Cuira en la Chasa Rumantscha.
Cuntegn |
[modifitgar] Intent e finamira da la Lia Rumantscha
La Lia Rumantscha è vegnida fundada il 1919 sco organisaziun da tetg da tut las uniuns rumantschas. Ella è in’associaziun confurma als artitgels 60 e sequents dal Cudesch civil svizzer (CCS). La Lia Rumantscha è in’instituziun d’util public. Ella è politicamain e confessiunalmain neutrala. Pervia dal mandant d’impunder las contribuziuns federalas e chantunalas per la promoziun da la lingua e cultura rumantscha, ademplescha ella in’incumbensa da dretg public. La Lia Rumantscha sustegna, promova e coordinescha las lavurs da las uniuns regiunalas en favur da la lingua e cultura rumantscha. Ella s’engascha per il mantegniment e la promoziun dal rumantsch en famiglia, en scola, en baselgia ed en la vita publica e represchenta ils interess da la Rumantschia en ils secturs ils pli divers tant a l’intern sco a l’extern dal territori rumantsch. La finamira fundamentala è che tut las Rumantschas e tut ils Rumantschs fan diever da lur lingua e la dattan vinavant a las proximas generaziuns.
[modifitgar] Uniuns affiliadas
- Uniun dals Grischs (UdG), Engiadina, Val Müstair, Bravuogn, fundada il 1904
- Uniun Rumantscha Grischun Central (URGC), fundada il 2006 tras ina fusiun da la URS e la Renania Sutselva
- Surselva Romontscha (SR), fundada il 2006 tras ina fusiun da la Romania e la Renania Surselva
- Giuventetgna Rumantscha (GiuRu), fundada il 1991
- Uniun per la Litteratura Rumantscha (ULR)
- SRG SSR Svizra Rumantscha (SRG.R)
- Societad Retorumantscha (SSR), la societad linguistica la pli veglia (fundada il 1885), purtadra da l’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun a Cuira ed editura dal dicziunari naziunal cun il medem num.
- Uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs en la Bassa (URB), la uniun che collia las Rumantschas ed ils Rumantschs che vivan en la diaspora (commembra da la LR dapi il 1991).
- Quarta Lingua (QL), societad da simpatisantas e simpatisants da la lingua e cultura rumantscha cun sedia a Turitg (fundada il 1972, commembra da la LR dapi il 2003).
[modifitgar] Anteriuras uniuns affiliadas
- Renania/regiuns protestantas da las Vals dal Rain Anteriur e Posteriur (fundada il 1922)
- Romania/regiuns catolicas da la Val dal Rain Anteriur (fundada il 1896)
- Uniun Rumantscha da Surmeir (URS)/Surses e Val d’Alvra (fundada il 1921)
[modifitgar] Partiziuns
[modifitgar] Activitads generalas
Cun las ‹activitads generalas› vul la Lia Rumantscha sensibilisar la populaziun en las regiuns rumantschas ed en la diaspora per la valur da la lingua e da la cultura rumantscha. Plinavant vul la Lia Rumantscha animar las Rumantschas ed ils Rumantschs da s’engaschar per lur lingua e cultura e per la convivenza activa tranter las differentas regiuns linguisticas en il Grischun. Era las activitads ed ils programs dals centers regiunals cun la lavur cuntinuanta e lur collavuraziun cun las organisaziuns regiunalas èn in accent da las ‹activitads generalas›. Las ‹activitads generalas› sa cumponan dals suandants champs d’activitad:
- Convivenza
- Sensibilisaziun ed animaziun
- Participaziun e multiplicaturAs
[modifitgar] Linguistica applitgada
Cun la ‹linguistica applitgada› promova la Lia Rumantscha la lingua scritta e la lingua discurrida. La ‹linguistica applitgada› sviluppa novas terminologias e projects linguistics per il rumantsch, translatescha, lectorescha e cusseglia en dumondas linguisticas. E quai en tut ils idioms (sursilvan, sutsilvan, surmiran, puter e vallader) ed en rumantsch grischun. La ‹linguistica applitgada› sa cumpona dals suandants champs d’activitad:
- Promoziun da la lingua discurrida e da la lingua scritta
- Translaziuns e lectorats
- Coaching, support ed infurmaziun linguistica
[modifitgar] Furmaziun
La partiziun ‹furmaziun› cusseglia tut las persunas che han da far cun dumondas da furmaziun en tut ils secturs: da la scolina sur la scola populara fin a la furmaziun da creschids. La bi- e la plurilinguitad en l’educaziun è in dals accents spezials. La Lia Rumantscha vul sviluppar ina ferma identitad rumantscha, però era promover il respect adequat e la chapientscha per las autras gruppas linguisticas. La Lia Rumantscha accumpogna il svilup da la scola, elavura ideas e concepts, dat impuls per procurar per las premissas adequatas e necessarias per la scola rumantscha, promova l’integraziun linguistica e sociala dals novarrivads e sustegna contacts interculturals. La ‹furmaziun› cumpiglia ils suandants champs d’activitad:
- Scola
- Furmaziun
- Integraziun
- Bi- e plurilinguitad
[modifitgar] Art e cultura
Ensemen cun ulteriurs partenaris porscha la Lia Rumantscha in program cultural per tut las regiuns rumantschas. ‹Art e cultura› s’occupa ultra da quai da las valurs genuinas da la lingua e cultura che han in’influenza sin l’identitad rumantscha. Ediziuns per uffants e giuvenils e la cussegliaziun culturala cumpletteschan la purschida da questa partiziun. La Lia Rumantscha porscha cussegliaziuns per l’organisaziun da projects culturals en dumondas da concept, da cuntegn, d’organisaziun u da finanziaziun. Ultra da quai intermediescha la Lia Rumantscha contacts ed engaschaments culturals. Ella ha rimnà var 1200 chanzuns e var 1800 tocs da teater ch’ella metta a disposiziun sin dumonda. ‹Art e cultura› sa cumpona dals suandants champs d’activitad:
- Program da cultura
- Transit Tamangur
- Ediziuns
[modifitgar] Litteratura
- Gion Lechmann: Rätoromanische Sprachbewegung. Die Geschichte der Lia Rumantscha von 1919 bis 1996, Frauenfeld 2005.
