Peider Lansel
Ord la Wikipedia
Peider Lansel (15 d'avust 1863 a Pisa – 9 da december 1943 a Genevra) è s’engaschà sco poet, essaist e politicher durant quasi tut sia vita per il mantegniment e la renconuschientscha dal rumantsch. Durant passa trenta onns ha el publitgà in grond numer da collecziuns da poesias, divers essais e referats e tgirà differentas ediziuns da lirica e prosa rumantscha. Per ses grond engaschament per la lingua e cultura rumantscha è el vegnì onurà da l’Universitad da Turitg cun il «doctor honoris causa», per sia ovra litterara ha el survegnì il grond premi da la Fundaziun Schiller.
Cuntegn |
[editar] Vita ed activitads da Peider Lansel
[editar] Uffanza e giuventetgna
Peider Lansel è naschì ils 15 avust 1863 a Pisa sco figl primnaschì (da tschintg figls e duas figlias) dad Andri Töna Lansel da Sent (1831-1900) e dad Emilia Steiner da Lavin (1837-1901). Andri Lansel ha fundà a Pisa ina filiala da l’affar Lansel da Firenze. Fin a la vegliadetgna da nov onns ha el vivì a Pisa, durant la stad era el savens a Sent. Cun nov onns è el lura vegnì en la scola da Sent. Suenter ha el visità la Scola chantunala a Cuira e la Scola commerziala a Frauenfeld ed è ì per in onn en pensiun en Svizra franzosa a Rolle. Dal 1879, cun 16 onns, è el entrà en ils affars da las famiglias Könz e Lansel ad Arezzo e Livorno. En quels affars ha el fat il giarsunadi da commerzi. Cur che ses bab s’è retratg dals affars ed è turnà en Svizra, ha Peider Lansel surpiglià cun mo 21 onns l’affar da Pisa e manà quel cun success.
[editar] Return en Svizra
Suenter pacs onns ha Lansel surlaschà ils affars pli u main a ses frars Andri ed Emil. Dal 1893 ha el maridà Emma Curdin (Corradini) da Sent. Els han gì quatter uffants a Pisa (la figlia primnaschida Erica è morta cun in onn, seguan Erica, Bignia, Andri Albert). L’onn 1906, cun 43 onns, s’è Lansel retratg en Svizra cun sia famiglia, l’emprim a Sent e suenter a Genevra per l’ulteriura instrucziun dad ses uffants. Ma el passentava adina grondas parts da l’onn en Engiadina ed en viadi.
[editar] Activitad pro rumantsch
A partir da quest temp s’è el deditgà quasi entiramain al studi da la cultura rumantscha ed a sia lavur da poet, cumbattend cun ses scrits en favur d’ina renaschientscha dal rumantsch, empruvond da liberar la lingua scritta da las influenzas talianas e tudestgas, defendend ella cunter scienziads talians l’irredentissem talian che vuleva en il temp tranter las duas guerras mundialas cumprovar ch’il rumantsch saja in dialect talian e ch’il territori rumantsch stoppia vegnir integrà en il stadi talian.
Lansel ha publitgà atgnas ovras en ediziuns bibliofilas, procurà las ediziuns da las ovras da Giovannes Mathis e Gian Fadri Caderas ed edì las antologias da lirica Musa Ladina e Musa Rumantscha. Dasper ha el schlargià persunalmain las subvenziuns per questas ediziuns ed ediziuns dad autras ovras rumantschas, per exempel da la Grammatica e Dicziunari dad Antoine Vellemann.
Dal 1911 ha el fundà cun rav. Otto Gaudenz il Chalender Ladin, ed el è stà collavuratur e promotur da quest organ annual uffizial da l’Uniun dals Grischs che porta ses motto “Tanter Rumantschs, be rumantsch!” sin il frontispizi. Cun l’ir dals onns ha el rimnà ina impurtanta collecziun da manuscrits e cudeschs rumantschs (numerusas dublettas ed ina collecziun unica da gasettas da l’Engiadina Bassa dal 19avel secul èn arsas dal 1921 en il fieu da Sent). A l’Exposiziun Naziunala da Berna dal 1914 ha Peider Lansel reunì e preschentà differents objects or da sia biblioteca persunala en ina vitrina.
[editar] Lansel sco collectur
Lansel ha en pli racolt e publitgà chanzuns e poesias popularas rumantschas, cun in fonograf dad Edison ha el registrà tranter il 1912 ed il 1915 passa traiatschient chanzuns popularas en Engiadina, a Bravuogn ed en Val Müstair. Dasper è el era stà in piunier da la fotografia en Engiadina ed ha intimà fotografs enconuschents sco per exempel Rudolf Zinggeler da documentar sin fotografias la vita e las usanzas da l’Engiadina. El è stà l’iniziant dal moviment per la reintroducziun dal vegl costum engiadinais sco costum da festa, s’è occupà da la chasa engiadinaisa, da sia architectura e decoraziun, ed ha collecziunà mobiglia engiadinaisa veglia da valur artistica. Suenter il fieu da Sent dal 1921 ha el promovì e subvenziunà la concurrenza da projects per la reconstrucziun da la part arsa da la vischnanca segund las normas da la protecziun da la patria.
[editar] Consul svizzer en Italia
L’onn 1926, cun 63 onns, è el stà oblià da turnar en ils affars en Italia sco directur da la fabrica Lansel e sco administratur-delegà da la S.A. Corradini suenter la mort da ses quinà Oscar Corradini e da ses figl Andri Albert cun mo 26 onns. El s’è stabilì a Livorno cun sia dunna e sia figlia Erica. Dal 1927 è el vegnì nominà Consul da la Svizra a Livorno. Suenter otg onns, dal 1934, è’l turnà definitivamain en Svizra.
[editar] Fin da la vita ed onuraziuns
L’onn 1933, a l’occasiun da ses 70avel anniversari, ha l’Universitad da Turitg numnà el doctor honoris causa per ses gronds merits per la defensiun dal rumantsch e per sia ovra poetica. Dal 1943, diesch onns pli tard, l’ha la Fundaziun Schiller undrà cun ses grond premi. Ils 9 december dal medem onn è el mort.
