Republica helvetica

Bandiera da la Republica helvetica

La Republica helvetica (tud. Helvetische Republik, franz. République helvétique, tal. Repubblica elvetica) è stada ina republica affiliada da la Frantscha sin il territori da la Confederaziun veglia ch’è vegnida fundada per consequenza indirecta da la Revoluziun franzosa. Ella è vegnida proclamada ils 12 d’avrigl 1798 e schliada ils 10 da mars 1803. Quest’epoca da l’istorgia da la Svizra vegn numnada ‹Helvetica›. Confurm al spiert da quel temp vegniva la Svizra numnada ‹Helvezia› tenor il pievel antic dals Helvets.

Istorgia

Situaziun avant la revoluziun

Frédéric-César Laharpe ha educà Zar Alexander I ed è stà in patriot dal Vad

Ils stadis fitg differents che furmavan fin l’onn 1798 la Confederaziun veglia sin il territori da la Svizra d’ozendi n’han betg dumagnà d’adattar a las pretensiuns dal temp nov lur constituziuns individualas en il temp tranter la Revoluziun franzosa e l’onn 1798. Ins n’ha era betg refurmà u rinforzà la lia cuminaivla. Suenter l’onn 1789 èn ils problems en la Confederaziun veglia dentant sa manifestads pli e pli perquai che l’ancien régime fascheva tut per far taschair vuschs criticas, cunzunt en ils chantuns-citad che vegnivan regids d’aristocrats. Ils subdits da las citads da Berna e da Turitg èn per exempel vegnids mess a pantun cun mesiras energicas l’onn 1792 respectivamain l’onn 1795, cura ch’els han pretendì refurmas da lur ‹buntadaivels signurs› (Memorial da Stäfa). Ils aderents da la revoluziun respectivamain da las refurmas politicas e socialas vegnivan numnads ‹patriots› en la Confederaziun veglia. Lur finamiras principalas eran d’abolir ils privilegis da las famiglias regentas, las relaziuns da subdit ed il feudalissem, e d’introducir constituziuns modernas, la libertad economica, la libertad d’opiniun e la libertad da commerzi.

Purtret dal general Napoleon Bonaparte 1797

La situaziun en la Confederaziun veglia è dentant restada – malgrà l’agitaziun dals patriots – relativamain ruassaivla fin l’onn 1797. La fundaziun da la Republica Cisalpina en l’Italia ha lura muntà la fin da l’ancien régime. En l’Italia dal nord cumbatteva il general franzos Napoleon Bonaparte per incumbensa dal Directori franzos cunter l’Austria e cunter il reginavel da Sardegna-Piemont. Cun fundar questa republica affiliada ha el reunì ils differents stadis che tutgavan oriundamain a l’Italia dal nord ad in stadi vasal franzos. Per motivs strategics vuleva Napoleon revoluziunar la Confederaziun per stgaffir ina colliaziun tranter la Frantscha e sias novas zonas d’influenza en l’Italia.

Fin a la cupitga da Ludivic XVI avevan la Frantscha e la Confederaziun fitg bunas relaziuns. Perquai deva la Confederaziun era albiert a blers fugitivs politics da la Frantscha ed era uschia daventada fitg impurtanta per la cuntrarevoluziun. Ils raquints dals schuldads svizzers e dals uffiziers en servetsch da mercenari, ch’eran bunamain tuts turnads en patria suenter l’assagl da la Tuilerie ils 10 d’avust 1792, han rinforzà la nauscha impressiun da la revoluziun ch’ils aristocrats ritgs ed ils burgais bainstants da la Confederaziun avevan gia. En direcziun cuntraria èn fugids suenter il 1789 nundumbraivels patriots en Frantscha, cunzunt dals territoris da subdits a Berna en il Vad. L’agitaziun permanenta dals emigrants franzos en la Confederaziun è stada in ulteriur motiv per la Frantscha da promover ina midada politica durabla en ses senn. Il Tractat da Campo Formio ha terminà l’october 1797 l’Emprima Guerra da coaliziun. La Frantscha ha obtegnì tut las regiuns dal Sontg Imperi roman che sa chattavan da vart sanestra dal Rain. Uschia è era vegnida sancziunada l’annexiun a la Frantscha dal prinzi-uvestgieu da Basilea sco Département du Mont Terrible. A medem temp ha la Frantscha cumenzà a far pressiun diplomatica sin la Confederaziun ed a sustegnair ils patriots cun daners e propaganda. La Frantscha vegniva sustegnida dals patriots che vivevan en l’exil, cunzunt dal Vadais Frédéric-César Laharpe.

Peter Ochs, l’emprim maister da la mastergnanza basilaisa, en vestgì d’uffizi d’in directur helvetic

La promoziun interna dals patriots da vart da la Frantscha ha gì grond success, cunzunt en las parts dal pajais che sa sentivan las pli dischavantagiadas. Las regiuns subditas da las Trais Lias en la Vuclina èn sa colliadas gia l’onn 1797 cun la Republica Cisalpina, perquai ch’ellas n’avevan betg obtegnì ils medems dretgs. Quant ditg che las chastellanias da la Confederaziun en il Tessin pudevan anc subsister era medemamain intschert. Gronds tumults devi cunzunt er en las regiuns subditas da Berna da lingua franzosa en il Vad. La Confederaziun n’era betg abla da reagir. La Dieta ad Aarau dal december 1797 e dal schaner 1798 n’è gnanca vegnida perina, schebain ins duaja trametter ina delegaziun diplomatica a Paris; ins temeva che la Frantscha pretendia refurmas politicas da la Svizra. Ins ha sulettamain affirmà las lias veglias e consolà las chastellanias cuminas ch’ellas duajan inoltrar lur reclamaziuns en scrit. Uschiglio n’han ins prendì naginas decisiuns.

En il medem mument, ils 8 ed ils 9 da december 1797, han decis a Paris il directur Jean François Reubell, Napoleon Bonaparte e l’emprim maister da la mastergnanza Peter Ochs da transfurmar la Confederaziun en in stadi unitar. Ochs dueva concepir la constituziun per la nova republica. Ils patriots svizzers duevan far sez ina revoluziun e la Frantscha als dueva sustegnair mo indirectamain. Sco preparaziun ha Napoleon spustà gia quel december ina divisiun da l’Italia a Versoix ed ha laschà occupar militaricamain la part meridiunala da l’anteriur principadi d’uvestg da Basilea, Moutier, Erguel, Montagne de Diesse e Bienna. Ils confederads dal chantun allià da Bienna han observà tut quai senza intervegnir. Plinavant ha la Frantscha declerà da proteger e s’engaschar per il Vad.

La revoluziun helvetica dal 1798

La Revoluziun helvetica e l’invasiun dals Franzos ils onns 1797/98

La revoluziun ha cumenzà en il domini da la citad da Basilea. A Liestal è vegnì erigì ils 17 da schaner 1798 ina planta da libertad ed ils subdits han assaglì ils chastels, las residenzas dals chastellans urbans. La regenza da la citad ha abditgà ed ils 5 da favrer è sa radunada l’assamblea naziunala da Basilea sco emprim parlament revoluziunari da la Svizra. Ulteriuras revoluziuns èn suandadas en il Vad – nua ch’ins ha proclamà ils 24 da schaner la Republica lemanica – ed en il Vallais sut. A Friburg, Berna, Soloturn, Schaffusa e la finala era a Turitg èn las regenzas sa fatschentadas cun ils interess dals subdits, han cumenzà a reveder las constituziuns ed han acceptà la suveranitad dal pievel e l’egualitad da Basilea-Champagna sco basa per la refurma.

Anc il favrer èn sa decleradas libras la gronda part da las chastellanias cuminas e da las regiuns subditas, ed ils dominis che regivan avant sur da quellas las han lura decleradas per independentas (Vallais sut ed il Toggenburg il prim da favrer; Sax ils 5 da favrer; la republica da la regiun da Son Gagl ils 14 da favrer; Lugano, Mendrisio, Locarno e la Val Maggia ils 15 da favrer; la Turgovia ils 3 da mars; La Val dal Rain e Sargans ils 5 da mars; Werdenberg ils 11 da mars; l’Argovia, il Freiamt e Baden ils 19/28 da mars; la Leventina, Bellinzona, Blenio e la Riviera ils 4 d’avrigl). Uschia è sa midada la Confederaziun veglia entaifer paucas emnas da fund ensi. Las anteriuras chastellanias cuminas èn sa decleradas per chantuns suverans ed han giavischà dals Tredesch Chantuns vegls da vegnir integradas en la Confederaziun. Il Directori franzos na vuleva dentant betg che la Confederaziun veglia vegnia schlargiada, mabain ch’ella restia ina republica unitara tenor l’exempel franzos. A quest giavisch ha correspundì la constituziun unitara helvetica che Ochs ha preschentà mez schaner. Quella era vegnida stampada en Frantscha e circulava l’entschatta favrer en l’entira Confederaziun. Ils circuls conservativs e federalistics han dentant refusà vehementamain la constituziun e l’han numnada ‹Ochsenbüchlein›.

Proposta dals 15 da schaner 1798 per la reorganisaziun da la Svizra sco Republica helvetica

Festa da fusiun da Basilea-Citad e da Basilea-Champagna ils 20 da schaner 1798 enturn la planta da libertad sin il plaz da la catedrala a Basilea

Per proteger la Republica lemanica cunter Berna èn vegnidas occupadas en il fratemp las regiuns bernaisas en il Vad – ch’eran avant subditas – da truppas franzosas. Il prim da mars èn ils generals Guillaume-Marie-Anne Brune e Balthasar Alexis Henri Antoine von Schauenburg avanzads cun lur truppas davent dal Giura e davent dal Vad cunter Berna. Questa citad vegniva considerada dal Directori sco coc da l’opposiziun cunter la constituziun unitara. L’opposiziun da Soloturn è vegnida terminada cun violenza a Lengnau, l’opposiziun da Berna a Fraubrunnen ed a Grauholz; la victoria dals Bernais a Neuenegg n’ha gì nagin’influenza. Ils 5 da mars han truppas franzosas occupà la citad da Berna.

Il cumbat per il nov urden da stadi il 1798

Proposta dals 16/19 da mars 1798 per divider la Svizra en trais republicas

Tranter il schaner ed il mars dal 1798 ha cumenzà ina dispita cumplitgada davart la nova constituziun da la Svizra. Dasper la constituziun unitara approvada a Paris circulavan en ils chantuns ulteriurs sbozs da constituziuns che prevedivan tut tenor u dapli u damain autonomia per ils chantuns. Perquai ha il Directori cumandà ils 27 da schaner a general Brune da divider la Confederaziun per segirar en emprima lingia la colliaziun tranter la Frantscha e l’Italia dal nord sur ils pass dal Simplon e dal Grond Son Bernard. Sin quai hai Brune fundà ils 16 da mars la Republica rodana che cumpigliava il Vad, Friburg, la regiun dal lai da Bienna che tutgava a Berna, la Part sura bernaisa, il Vallais ed il Tessin; Losanna dueva esser la chapitala.

Il rest da la Confederaziun dueva furmar dus stadis: la Republica helvetica ch’avess cumpiglià dudesch chantuns cun la chapitala Aarau, ed il Tellgau ch’avess cumpiglià la Svizra centrala ed il Grischun. Sin intervenziun da Laharpe a Paris è il Directori la finala tuttina sa decidì cunter il plan da divisiun. Uschia ha Brune revocà la divisiun ils 22 da mars. Ils 28 da mars ha il Cumissari da la regenza franzosa Marie Jean François Philibert Lecarlier fatg a savair als Svizzers ch’il sboz da Paris davart la constituziun helvetica saja liant ed ha cumandà da constituir immediatamain la Republica helvetica. Sut squitsch da la garnischun franzosa èn sa scuntrads ad Aarau ils 12 d’avrigl 121 deputads dals chantuns Argovia, Basilea, Berna, Friburg, Leman, Lucerna, Oberland, Schaffusa, Soloturn e Turitg ed han fundà il nov stadi unitar. Ils chantuns da la Svizra centrala ed orientala han refusà da s’unir. Ins ha fixà verd, cotschen e mellen sco colurs naziunalas. L’emprim Directori helvetic, la regenza, sa constituiva da Johann Lukas Legrand, Pierre-Maurice Glayre, Urs Viktor Oberlin, David Ludwig Bay ed Alphons Pfyffer. Grazia ad ina buna tactica d’elecziuns han ils republicans moderads pudì gudagnar tut ils mandats; ils patriots Ochs e Laharpe n’èn betg vegnids elegids. Uschia è la posiziun dal Directori vegnida flaivlentada davent da l’entschatta perquai ch’ils patriots na sustegnevan betg il Directori e nizzegiavan lur buns contacts cun ils Franzos per sutminar la politica dals republicans.

«L’or de la Suisse achètera l’Egypte»aricatura franzosa dal 1798 en connex cun la campagna militara per conquistar l’Egipta e la finanziaziun da questa cun sblundregiar la Confederaziun

La populaziun da la citad da Turitg fa il sarament da burgais sin la constituziun helvetica

Perquai ch’ils chantuns da la Svizra centrala ed orientala han refusà da s’unir cun il stadi unitar, regiva tranter ils chantuns ina discordia evidenta gia durant la constituziun da la Republica helvetica. Ils chantuns-cumin na vulevan betg unfrir lur suveranitad, ed ils numerus chantuns e las numerusas republicas en la Svizra orientala – ch’eran vegnids libers pir durant la revoluziun helvetica – vulevan per tut pretsch mantegnair lur libertad ch’els avevan obtegnì pir avant curt. Las republicas veglias dal Vallais e da las Trais Lias sa sentivan schizunt gnanca pli sco part da la Confederaziun. Ins considerava la libertad religiusa sco attatga vers la Baselgia. Sut l’influenza dal clerus refusava cunzunt la populaziun en las regiuns catolicas la constituziun helvetica e la numnava ‹cudeschet dal diavel›. Las famiglias patrizianas avevan tema da perder lur influenza politica, dentant er lur entradas che sa resultavan cunzunt da las pensiuns dal mercenadi e dals retgavs or da las regiuns subditas.

Alois von Reding, guvernatur da Sviz e deputà principal dals federalists

Grazia a las bregias paschaivlas dals ambassadurs franzos e dals deputads da la Republica helvetica è almain s’unida la Sursilvania. Ils 11 d’avrigl 1798, suenter in ultimatum da dudesch dis, plinavant ils stadis da la Svizra Orientala. Sin cumond dal guvernatur da Sviz Alois von Reding han Uri, Sviz, Zug e la Sutsilvania cumenzà l’attatga ed èn vegnids da s’avanzar sur Rapperswil, Lucerna e sur il Pass dal Brünig fin en il Freiamt. Cura che general Schauenburg ha cumenzà la cunterattatga, ha l’opposiziun cedì entaifer trais dis. Malgrà success militarics a Rothenthurm ha Reding stuì capitular ils 4 da matg 1798. Era a l’opposiziun en il Vallais han truppas franzosas fatg fin ils 17 da matg. Ils chantuns helvetics Bellinzona e Lugano en las anteriuras chastellanias cisalpinas en il Tessin èn lura vegnids constituids il fanadur e l’avust.

Charta istorica da la Republica helvetica da l’onn 1798 (ils novs cunfins dals chantuns èn vegnids stampads sin ina charta pli veglia)

Suenter l’opposiziun da la Svizra centrala è la repartiziun veglia dals chantuns da la Republica helvetica vegnida revedida. Ils chantuns-cumin Uri, Sviz, Zug, Glaruna, Appenzell e Sutsilvania duevan restar chantuns malgrà lur pitschen dumber d’abitants. Uschia sperav’ins d’als pudair persvader pli spert da la nova constituziun. Suenter ch’ins ha conquistà els cun violenza han ins reunì ils chantuns Uri, Sviz, Zug e Sutsilvania al chantun Waldstätte, la Glaruna e la regiun da Sargans al chantun Linth e l’Appenzell e Son Gagl al chantun Säntis. Il pais politic dals chantuns agriculs è uschia vegnì reducì en il Senat da 48 sin 12 mandats ed en il Cussegl grond da 40 sin 15 mandats.

La revoluziun helvetica ord optica da l’onn 1848: durant che la populaziun da Turitg sauta enturn la planta da libertad, portan ils Franzos davent il tresor public

Davent da l’entschatta è en spezial la garnischun franzosa stada in grond problem per la Republica helvetica – era sche la Republica engraziava en sasez ad ella si’existenza. La finanziaziun dals custs da la garnischun entras taglias da guerra strapatschava las capacitads finanzialas da la Svizra. La Frantscha aveva numnadamain confiscà l’entira facultad dal stadi da las republicas Berna, Friburg, Soloturn, Lucerna e Turitg sco era lur entir effectiv d’arsenal (che muntava be per Berna a circa 6 milliuns francs franzos en daner blut e 18 milliuns en obligaziuns). Ultra da quai stuevan vegnir sbursads ulteriurs 16 milliuns francs franzos sco taglia da guerra formala, per la quala il patriziat aveva da procurar. Tenor calculaziuns franzosas duai il stadi franzos avair incassà cun la campagna militara en Svizra ina summa da totalmain 20 milliuns francs franzos, per quel temp ina summa enorma. Betg cumprais èn ils custs d’alloschament, da sblundregiadas, da defraudaziun e da corrupziun. La gronda part dals daners vegniva impundida per finanziar la campagna militara en l’Egipta. Pervi da la chargia da la garnischun devi trasor discordias tranter il Directori helvetic ed il Cumissari franzos Jean-Jacques Rapinat. Sin ses squitsch èn perquai vegnids relaschads il zercladur ils directurs Bay e Pfyffer. Els èn vegnids remplazzads da Laharpe ed Ochs.

La relaziun tranter la Republica helvetica e la Frantscha è la finala vegnida reglada cun in contract d’allianza formal ils 19 d’avust 1798. Omadus stadis èn s’obligads da sustegnair in l’auter a moda defensiva ed offensiva – uschia è vegnida terminada definitivamain la neutralitad factica da la Svizra sut la protecziun franzosa durant il 17avel ed il 18avel tschientaner. La Frantscha ha survegnì la garanzia da pudair duvrar durant temps da guerra e da pasch las vias d’armada tras il Vallais sur il Simplon e quellas per lung dal Rain e dal Lai da Constanza. Persuenter è la Frantscha s’obligada da proveder la Republica helvetica cun sal, da garantir ses territori dal stadi e sia constituziun e da procurar – tenor artitgels supplementars secrets – ch’il Fricktal, il Grischun ed il Vorarlberg s’uneschian cun ella. Las truppas d’occupaziun duevan vegnir retratgas trais mais suenter la ratificaziun dal contract. Suenter ch’ils documents da ratificaziun èn vegnids barattads vicendaivlamain ils 19 da settember 1798 è la Republica helvetica era vegnida renconuschida sin il champ diplomatic da tut ils stadis alliads a la Frantscha sco era da la Spagna.

La sutmissiun da la Sutsilvania e la Segunda Guerra da colliaziun l’onn 1799

L’imperatur dal Sontg Imperi roman Franz II (preschentà qua l’onn 1832 sco imperatur Franz I da l’Austria)

L’imperatur dal Sontg Imperi roman, Franz II da Habsburg, n’ha betg renconuschì la Republica helvetica ch’era daventada tras il contract d’allianza in stadi vasal da la Frantscha. Per quest motiv èn fugids tut ils inimis da la Republica helvetica – tant ils aristocrats ed ils patrizians conservativs sco er federalists spaventads – en il territori da pussanza dals Habsburgais ed han empruvà d’organisar l’opposiziun da l’exil anora. Cun daners habsburgais faschev’ins propaganda cunzunt en la Svizra orientala. Ils exilants avevan en egl las Trais Lias che n’eran anc betg sa colliadas cun la Republica helvetica. Els vulevan instigar las Trais Lias da clamar en agid l’imperatur per las proteger cunter la Frantscha. Sin quai duevan sa revoltar ils Svizzers, liberar il pajais cun agid da truppas habsburgaisas e restabilir l’urden vegl.

L’avust da l’onn 1798 ha la propaganda purtà emprims fritgs. Tenor obligaziun legala stuevan tut ils burgais engirar a partir dals 12 da fanadur sin la constituziun. Els stuevan s’obligar da servir fidaivlamain a la patria e da s’engaschar per la libertad e l’egualitad. En bunamain tut ils chantuns è vegnì fatg l’engirament publicamain e senza opposiziun. Pervi da l’agitaziun tras la Baselgia ed ils exilants ha ina part dal pievel a Sviz ed en la Sutsilvania dentant refusà d’engirar ed ha cumenzà ils 18 d’avust la revolta cunter la Republica, sperond sin l’agid da Habsburg. Suenter ch’emprovas da mediaziun èn idas da l’aua giu, èn truppas franzosas marschadas ils 9 da settember per la segunda giada en la Svizra Centrala ed han supprimì la revolta cun gronda crudaivladad (dis da sgarschur da la Sutsilvania). Sinaquai èn tut ils dretgs spezials da la Svizra Centrala ch’eran anc restads vegnids abolids. En pli èn ils cussegls helvetics vegnids translocads l’october 1798 a Lucerna che furmava tenor constituziun la chapitala dal stadi.

L’avust è era la situaziun en las Trais Lias escalada. Ils 29 da fanadur ha ina votaziun mussà che mo 11 dretgiras autas avevan votà per in’uniun cun la Republica helvetica, entant che 34 dretgiras autas avevan votà cleramain cunter (tranter auter pervi da l’influenza dals Habsburgais, da la Baselgia catolica e da las schlattas patrizianas). 16 dretgiras giavischavan che la fusiun vegnia spustada fin che la situaziun en la Republica helvetica saja sclerida. Ils patriots han lura dentant tuttina cumenzà a metter en pe plantas da libertad en las dretgiras che vulevan la revoluziun. Las dretgiras da Maiavilla e da Malans, ina regiun subdita da las Trais Lias, han dumandà da dastgar entrar en la Republica helvetica. Uschia ha la regenza da las Trais Lias clamà en agid l’imperatur. Ils 18 d’october 1798 han truppas austriacas occupà il pajais. Ils patriots han stuì fugir en la Republica helvetica.

Il general franzos André Masséna

Entant ha cumenzà en l’Italia ina guerra tranter la Frantscha ed ils alliads dal reginavel da Sardegna-Piemont e dal reginavel da Neapel. La fin d’october dal 1798 ha la Frantscha pretendì da la Republica helvetica da metter a disposiziun 18 000 umens per truppas auxiliaras. Il nov cumandant da l’armada franzosa en la Helvezia, André Masséna, ha dentant gì grondas difficultads da recrutar schuldads per questas truppas, perquai che las autoritads helveticas empruvavan a medem temp da furmar in’atgna armada. Uschia n’èsi mai reussì da recrutar dapli che 4000 umens. Il mars da l’onn 1799 ha la Frantscha declerà als Habsburgais la Segunda Guerra da coaliziun. Ils generals franzos Masséna e Demont han occupà las Trais Lias ed ils 29 da mars ha la regenza provisorica dals patriots grischuns, ch’eran returnads, supplitgà la Republica helvetica d’incorporar il Grischun – quai ch’è capità ils 21 d’avrigl.

Il ‹general-poet› da la Republica helvetica Johann Gaudenz von Salis-Seewis

Suenter che la Frantscha ha subì pliras terradas en Germania ed en l’Italia il mars e l’avrigl dal 1799, è sa midada la situaziun strategica andetgamain en disfavur da la Republica helvetica. Las truppas da la coaliziun èn avanzadas a medem temp nà dal sid, da l’ost e dal nord sur ils pass. Ils 13 d’avrigl han las truppas habsburgaisas-austriacas occupà Schaffusa, n’han dentant anc betg traversà il Rain. Las autoritads helveticas han en prescha cumenzà a furmar l’armada helvetica ed a procurar per ils meds finanzials necessaris per quest intent. Augustin Keller è vegnì elegì sco general da las truppas helveticas, Johann Gaudenz von Salis-Seewis sco schef dal stab general. Enfin ils 20 d’avrigl han ins pudì recrutar circa 20 000 umens per las truppas helveticas. Quellas eran dentant equipadas mal ed ils schuldads n’avevan nagin trenament. Il Directori n’ha ad interim dentant betg survegnì la lubientscha dals cussegls da declerar la guerra a Habsburg-Austria, cunquai ch’ina relativamain gronda fracziun sperava anc adina da pudair evitar il conflict.

La vischinanza da las truppas adversarias ha motivà la stad da l’onn 1799 quels ch’eran cunter la Republica a revoltas cuntrarevoluziunarias; quellas han gì lieu en ils chantuns Säntis, Linth, Lucerna, Friburg, Soloturn, Oberland ed Argovia. Il pievel è sa revoltà danovamain en l’Uri ed a Sviz sco era en il Tessin ed en il Grischun, ed il davos en il Vallais. Il Directori ha puspè stuì ir per agid da truppas franzosas. Sut il litinent colonel Nicolas-Jean de Dieu Soult han quellas spert fatg fin a tut las revoltas. Cumbats vehements en il Vallais Sura, en la Val d’Ursera ed en Surselva han danovamain devastà entiras regiuns.

En la Helvezia aveva General Masséna a disposiziun en tut sur 60 000 umens en las truppas franzosas. Quels eran repartids per lung dal Rain, cun excepziun dals 10 000 umens da Soult ch’avevan da mantegnair l’urden a l’intern. Da l’autra vart dal Rain spetgavan trais armadas da rodund 100 000 umens sut ils cumandants Karl von Österreich-Teschen, Friedrich von Hotze e Heinrich von Bellegarde. Ils Austriacs han cumenzà il cumbat per conquistar la Svizra ils 30 d’avrigl. L’emprim han els conquistà il Grischun, lura la Svizra orientala e silsuenter stgatschà enavos ils Franzos a Turitg. Suenter l’emprim cumbat sper Turitg ils 4 da zercladur 1799 ha Masséna stuì sa retrair. Ils Austriacs han era occupà la Svizra centrala, il Tessin ed il Vallais sura. Ensemen cun l’escorta da las truppas imperialas èn turnads ils emigrants en las regiuns ‹liberadas› ed han empruvà da reconstituir lur domini pers – per exempel il prinzi-avat Pankraz Forster a Son Gagl. Il spezialist dal dretg statal Karl Ludwig von Haller da Berna era il manader spiertal da la Baselgia restaurativa. Ina constituziun ch’el aveva publitgà sez prevediva da reconstituir la suveranitad dals Tredesch Chantuns vegls e las regiuns subditas. Il stadi federativ dueva dentant obtegnair ina pussanza centrala pli ferma che quai ch’el aveva gì avant l’onn 1798. Natiralmain èn quests plans fruntads sin pauc plaschair en las anteriuras regiuns suttamessas ch’eran vegnidas deliberadas grazia a la revoluziun. Era la revolta dals libers Svizzers cunter l’occupaziun franzosa, cun la quala ils Austriacs avevan quintà, n’ha betg gì lieu.

L’armada dal general russ Suworow traversa las Alps – illustraziun eroisanta da la Russia (1899)

Damai ch’i vesev’or sco sche la Frantscha vegniss battida, ha er la Republica helvetica survegnì difficultads. L’armada helvetica è sa schliada en il caos da la retratga suenter l’emprim cumbat sper Turitg. Mo las truppas en ils chantuns Turgovia, Säntis e Turitg, ch’eran vegnids occupads dals Austriacs, han pudì tegnair pitg. Ils 25 da zercladur ha il Directori helvetic sfurzà Peter Ochs da sa retrair, perquai ch’el valeva sco partisan da la Frantscha. Ins sperava che la Frantscha e la coaliziun concedian forsa tuttina anc la neutralitad. Dentant gia ils 13 d’avust è la situaziun puspè sa midada en favur da la Frantscha. Entaifer quatter dis ha General Masséna stgatschà las truppas austriacas or da la Svizra orientala ed ha occupà il territori dal Gottard e la Glaruna. Sinaquai ha la coaliziun decidì d’eliminar Masséna en in’attatga concentrica: dal nord e dal sid marschavan ils generals russ Korsakoff e Suworow vers la Svizra, en il territori da la Linth a l’ost spetgava Hotze ils Russ per pudair attatgar en il mument decisiv. Masséna è dentant stà pli spert che la coaliziun ed ha attatgà avant ch’ella vegnia da reagir. Ils 25 ed ils 26 d’avust è Hotze vegnì terrà sper Schänis e Korsakoff en il segund cumbat sper Turitg. Malgrà las grondas perditas èsi reussì a Suworow da traversar il pass dal Gottard. En la Svizra Centrala è el dentant fruntà sin in tal surpais dals Franzos ch’el ha stuì sa retrair cun si’armada sur il Pragelpass e sur il Veptga en il Grischun e bandunar la Republica Helvetica en direcziun da Feldkirch.

La Segunda Guerra da coaliziun ha manà la Republica helvetica als cunfins da sias capacitads. Era sch’ins metteva puspè si dapertut plantas da libertad suenter la reconquista franzosa era il plaschair limità: La guerra aveva chaschunà enorms donns ed ins stueva prestar novas contribuziuns. General Masséna ha passentà cun l’entira armada tut l’enviern en la Svizra orientala. Las contribuziuns da guerra da la val d’Ursera, ch’èn documentadas bain, èn daventadas fitg enconuschentas: 1034 abitantas ed abitants da la vallada han pers la stad e l’atun da l’onn 1799 praticamain tut lur biestga, lur possess e lur reservas, perquai che 48 044 uffiziers e 913 731 schuldads da tut las partidas da guerra han prendì alloschi en lur vallada. Ultra da quai hai dà l’onn 1799 ina nauscha racolta. Uschia èn sa derasadas miseria e desperaziun. La regenza helvetica n’è dentant betg stada en il cas da gidar ils chantuns devastads. D’ina vart mancavan entradas da taglia, da l’autra vart era la cassa dal stadi tudi vita pervia dals custs da guerra.

L’emprim culp da stadi dals 8 da schaner 1800

Hans Konrad Escher da Turitg, in dals chaus dals republicans

La squassada che la Republica helvetica ha subì suenter la Segunda Guerra da coaliziun, ha provocà ils aderents da la revoluziun da sa dividider en duas gruppas: la partida dals patriots che percepiva sasezza sco partida populara e che vegniva sustegnida il pli fitg da las anteriuras regiuns suttamessas als chantuns-citad respectivamain a las chastellanias cuminas, e la partida dals republicans. Ils republicans sustegnevan l’egualitad giuridica ed il stadi unitar, defendevan dentant la burgaisia da la citad ch’era liberala e scolada. Perquai cumbattevan els il dretg da votar general. Els vulevan transfurmar quel en in dretg da votar cun censura. Plinavant cumbattevan els vehementamain tut las emprovas dal Directori da retschaiver dapli daners da las citads e da la burgaisia entras taglias spezialas per pudair superar la situaziun da crisa. Fin lura avevan mo las famiglias ritgas e pussantas pudì profitar da la furmaziun en las citads impurtantas. Perquai pon ins numnar ils republicans aristocrats moderads: lur exponents ils pli impurtants vegnivan tuts da famiglias noblas e ritgas sco per exempel Hans Konrad Escher, Paul Usteri, Albrecht Rengger, Bernhard Friedrich Kuhn.

Paul Usteri, editur da la revista Der Republikaner

Suenter che Napoleon è vegnì designà Emprim Consul il prim da december 1799 ha la Frantscha refusà da sustegnair ils patriots radicals ed è s’orientada vers ils republicans moderads. Perquai èsi reussì als republicans ils 7 da schaner 1800 da rabitschar tras en domaduas chombras dal parlament ils conclus da relaschar ils directurs Laharpe, Oberlin e Secrétan e d’abolir l’instituziun dal Directori. Enstagl dal Directori è vegnida elegida suenter il culp da stadi ina cumissiun executiva provisorica che sa cumponiva dals anteriurs directurs Glayre, Dolder e Savary, da l’anteriur minister Finsler sco er da trais represchentants dals republicans Karl Albrecht von Frisching, Franz Müller e Carl Heinrich Gschwend. La cupitga dals patriots ha quietà per in temp la situaziun politica. In’amnestia politica pussibilitava als emigrants da returnar, quai ch’ha anc ina giada rinforzà las forzas reacziunaras. La cumissiun executiva insistiva energicamain che la Frantscha acceptia la neutralitad e ch’ella restitueschia ils custs chaschunads da l’armada franzosa. La Republica helvetica è almain vegnida protegida da cumbats durant la guerra ed ha survegnì enavos enfin la stad ils territoris reconquistads da la Frantscha: Schaffusa, Tessin e Grischun.

Il segund culp da stadi dals 7 d’avust 1800

Dapi il culp da stadi sa fatschentavan la regenza ed il parlament bunamain mo pli cun la dumonda, co che la constituziun helvetica saja da reveder. Differents sbozs han fatg la runda. U ch’els privavan ils burgais da lur pussanza pervi da proceduras d’elecziun cumplitgadas sur plirs stgalims u ch’els prevedivan in sistem plitost represchentativ. Cunquai ch’ils patriots ed ils republicans n’èn betg vegnids perina en il parlament, ha la cumissiun executiva disponì ils 7 d’avust 1800 cun sustegn da la Frantscha ch’il parlament haja da sa schliar e ch’i entria en vigur ina nova constituziun che preveseva in Cussegl legislativ da 43 commembers ed in Cussegl executiv da 7 commembers. La Cumissiun executiva ha tschernì 35 cussegliers or da las retschas dal parlament schlià, ils quals han tschernì da lur vart anc ulteriurs 8 commembers. Il Cussegl ch’era constituì uschia da nov, ha tschernì la nova executiva, a la quala tutgavan ultra d’intgins commembers da la Cumissiun executiva ils novs commembers Karl Friedrich Zimmermann, Johann Jakob Schmid e Vinzenz Rüttimann.

Napoleon Bonaparte sco Emprim Consul da la Republica franzosa (litografia dals onns 1798/99)

A partir dals culps da stadi da l’onn 1800 empruvavan tut las partidas svizras d’influenzar – cun l’agid da Paris – il svilup politic da la Republica helvetica. Las partidas vegnivan distinguidas mo pli tenor unitarists u federalists. Entant ch’ils unitarists – ch’eran aderents vaira radicals da la revoluziun – vulevan mantegnair in stadi unitar, vulevan ils federalists restabilir la suveranitad chantunala e limitar la suveranitad dal pievel en favur dals patrizians. Il pli fervent intercessur dals federalists a Paris era l’ambassadur franzos en Helvezia, Karl Friedrich Reinhard. Pierre-Maurice Glayre represchentava ils unitarists en la regenza helvetica. Il schaner da l’onn 1801 ha Albrecht Rengger surdà a Glayre in sboz secret da la constituziun che dueva vegnir preschentà a Napoleon. Il sboz preveseva da mantegnair il stadi unitar, dentant cun in sistem d’instituziuns bler pli cumplitgà. Las novaziuns las pli impurtantas prevesevan in president da l’executiva ed ina restricziun dal dretg d’eleger entras in census. Ad interim n’ha Napoleon dentant prendì nagina posiziun davart il sboz, perquai ch’el era occupà cun la strategia da guerra e perquai ch’el na vuleva betg rinforzar memia fitg la regenza helvetica.

La Segunda Guerra da coaliziun è stada terminada ils 9 da favrer 1801 cun la pasch da Lunéville. Las cundiziuns da pasch han sfurzà l’Austria da renconuscher la Republica helvetica. Ultra da quai han ins concedì a la Frantscha – en artitgels secrets supplementars – da disponer davart la constituziun da quella. Ils giavischs territorials da la regenza helvetica n’èn betg vegnids resguardads. Napoleon ha dentant pretendì da l’Austria il chantun Fricktal, la quala el vuleva barattar cun il Vallais. El vuleva segirar ils interess franzos en l’Italia dal nord cun construir ina nova via d’armada sur il Pass dal Simplon. Per ch’il barat vegnia anc pli attractiv, han ins plinavant garantì a la Republica helvetica che la Frantscha vegnia ad acceptar sia neutralitad.

La constituziun da Malmaison da l’onn 1801

Il chastè da Malmaison, residenza privata da Napoleon e sedia da la regenza franzosa dal 1799 al 1802

Ils 29 d’avrigl 1801 ha Napoleon retschavì Pierre-Maurice Glayre e Philipp Albert Stapfer en il chastè Malmaison per ina discussiun davart la constituziun futura da la Republica helvetica. Napoleon ha refusà il sboz da constituziun da la regenza helvetica ed ha surdà als dus ambassadurs ils 9 da matg suenter paucas tractativas ina constituziun ch’el aveva redigì sez. Quella han ils dus ambassadurs stuì surdar a lur regenza sco ultimatum. Quest’uschenumnada constituziun da Malmaison confermava l’unitad da la Republica helvetica, a medem mument deva ella dentant a la Republica la structura d’in stadi federativ. Ultra da la pussanza centrala eran previs 17 chantuns che duevan concepir sezs lur constituziuns internas. La pussanza centrala consistiva d’ina Dieta e d’in Senat. La Dieta dueva sa cumponer da 77 deputads dals chantuns ch’eran represchentads tenor il dumber d’abitants dals chantuns. Il Senat da 25 commembers stueva vegnir elegì da la Dieta e furmava tant la pussanza executiva sco era la pussanza legislativa. Dus landammas presidiavan il Senat; in Cussegl pitschen cun quatter commembers furmava l’executiva pli stretga che steva sut il presidi dals landammas che regivan alternantamain. La Dieta vegniva en sasez en acziun mo sch’in sboz da lescha n’era betg vegnì acceptà da dapli che 12 chantuns. La pussanza da polizia pli auta, la suveranitad militara, la politica exteriura, il sectur da la furmaziun, il dretg civil ed il dretg penal, il regal da sal, da posta, da muntogna, da dazi e da munaida tutgavan tar las cumpetenzas dal stgalim federal. Las constituziuns dals chantuns n’eran betg regladas pli detagliadamain. Fixà era sulettamain ch’il landamma regent stoppia eleger in statalter a la testa. En cumparegliaziun cun l’emprima constituziun helvetica è la constituziun da Malmaison stada ina victoria per ils federalists. Sco concessiun speziala è er vegnì dividì il chantun Waldstätte puspè en ils quatter chantuns oriunds. Sin il stumi ha dà il fatg ch’ins aveva previs da suttametter il Vallais a la Frantscha. Il chantun Fricktal ch’ils Austriacs avevan cedì als Franzos dueva servir sco indemnisaziun. La finala è il dretg d’eleger general vegnì limità uschenavant ch’igl èn vegnidas fixadas facultads minimalas per pudair vegnir elegì en las instituziuns.

Cunfins dals chantuns tenor la constituziun provisorica da Malmaison

Pierre-Maurice Glayre dal Vad, in dals chaus dals unitarists

Suenter intgins dis da cussegliaziuns secretas è il Cussegl legislativ da la Republica helvetica stà sfurzà facticamain d’approvar ils 29 da matg il sboz da Napoleon. Ils federalists e las forzas conservativas èn dentant stads dischillusiunads da la nova constituziun. Els avevan quintà che las cundiziuns che regnavan avant l’onn 1798 vegnian restabilidas per gronda part, cunzunt ch’ils chantuns obtegnian puspè lur suveranitad. Ils Bernais avevan schizunt quintà ch’els survegnian enavos il Vad e l’Argovia. Il fanadur han gì lieu en tut ils chantuns las elecziuns per las dietas chantunalas previsas. Ins ha elegì a moda indirecta: 100 burgais activs avevan il dretg d’in electur delegà. Ina limitaziun dal dretg entras in census da 4000 francs è dada en l’aua pervi da l’opposiziun dals patriots. Sinaquai èn vegnidas deliberadas ed introducidas constituziuns en tut ils chantuns. En tscherts chantuns ha quai funcziunà senza problems, en auters hai dà grondas charplinas. Il crap da stgarpitsch il pli grond è stà dapertut la repartiziun da l’impurtanza da las citads visavi l’impurtanza da la populaziun rurala. Las elecziuns per la Dieta da la Republica èn stadas in success per ils unitarists ch’han obtegnì bunamain dus terzs dals 77 mandats. Ils ulteriurs mandats han gudagnà ils patriots e paucs conservativs.

Il terz culp da stadi dals 27 e 28 d’october 1801

In bandierel cun la tricolora helvetica

La Dieta è sa reunida per l’emprima giada ils 7 da settember 1801 a Berna ed ha cumenzà immediatamain a reveder la constituziun da Malmaison en il senn dals unitarists e dals patriots. Quai ha vilentà Napoleon, cunzunt perquai ch’ins ha puspè integrà il Vallais sco chantun. Cun sustegn da Parisèn ils federalists ids en l’opposiziun, uschia ch’ils deputads da nov chantuns èn sa retratgs da la Dieta fin ils 17 da settember. Cun il sustegn dal nov ambassadur en Svizra, Raymond Verninac, e dal general da l’armada franzosa Monchiosy èsi la finala reussì als federalists da surpigliar la pussanza cun in culp da stadi la notg dals 27 sin ils 28 d’october 1801 a Berna. La Dieta, la Cumissiun executiva ed il Cussegl legislativ èn vegnids schliads, la pussanza guvernativa è vegnida delegada provisoricamain als federalists Dolder e Savary. Tut las midadas da la constituziun èn vegnidas decleradas sco betg valaivlas. Ils 25 mandats dal Senat che Napoleon aveva previs en sia constituziun èn vegnids occupads quasi mo da federalists. Per il mument n’han ils federalists betg pudì destruir il stadi unitar. Tuttina han els exclus ils unitarists ed ils republicans da tut ils secturs da l’administraziun. Alois Reding, aristocrat ed erox da l’opposiziun da la Svizra centrala cunter la Frantscha, è vegnì elegì sco emprim landamma. Sco segund landamma è vegnì elegì en uffizi l’aristocrat bernais Johann Rudolf von Frisching. Els dus eran il simbol per la resistenza cuminaivla da las elitas conservativas ruralas ed urbanas cunter la revoluziun.

Napoleon n’ha betg renconuschì la nova regenza da la Republica helvetica. Reding e Frisching represchentavan gea la Svizra aristocratica ed eran – u eran stads almain en lur passà – adversaris da la Frantscha. Uschia è Reding ì persunalmain a Paris ed ha suttamess a l’Emprim Consul da la Frantscha las pretensiuns ed ils interess dals federalists. Napoleon al ha retschet ed al ha schizunt empermess d’ademplir tscherts puncts tenor ses giavisch (ceder il chantun Fricktal, reunir las valladas dal Giura dal sid cun la Helvezia, fundar 23 chantuns, conceder la neutralitad). Sco recumpensa ha el dentant pretendì d’integrar sis unitarists en il Cussegl pitschen.

Charta da la Republica helvetica cun ils cunfins dals chantuns tenor la constituziun federalistica dals 27 da favrer 1802

Schegea ch’igl èn vegnids integrads sis unitarists en il Cussegl pitschen, furmavan ils federalists ed ils conservativs ina clera maioritad. La primavaira han il Cussegl pitschen ed il Senat tractà in sboz per la constituziun elavurà da David von Wyss a basa da la constituziun da Malmaison. En tscherts puncts divergiava sia proposta dentant tuttina fermamain da quella, e quai en il senn dals federalists: la libertad da domicil è puspè vegnida limitada, il dretg da burgais helvetic è vegnì remplazzà dal dretg da burgais chantunal u communal, il census è vegnì auzà cleramain e tant la legiferaziun sco er la legislaziun naziunala èn vegnidas delegadas als chantuns. Malgrà la ferma opposiziun dals unitarists è quest sboz vegnì approvà dal Senat ils 27 da favrer 1802. Perquai ch’ils federalists sa distanziavan uschia memia fitg da l’ideal revoluziunar e pervi da las cuntraversas davart l’appartegnientscha dal Vallais, ha Napoleon laschà sentir la regenza federalistica e cunzunt Alois Reding pli e pli sia malaveglia. Quai betg il davos perquai che Reding pruvava apparentamain da survegnir sustegn da l’Austria per sia opposiziun en connex cun la cessiun dal Vallais.

Il quart culp da stadi dals 17 d’avrigl 1802

Ils 2 d’avrigl 1802 ha gì lieu ina votaziun dal pievel davart il sboz da la constituziun federalistica. Dentant betg tut ils vischins han votà, mabain be las dietas chantunalas. Quellas vegnivan elegidas d’ina cumissiun d’elecziun che sa cumponiva da dudesch commembers. La mesadad da la cumissiun vegniva tschernida or d’ina glista che cumpigliava tut ils burgais dal chantun che pudevan vegnir elegids. L’autra mesadad determinavan las autoritads chantunalas respectivamain il Senat helvetic. Questa procedura da votaziun dueva procurar per ina votaziun en il senn da la regenza. Uschia duevan vegnir elegids en las Dietas en sasez mo persunas da confidenza dals federalists. Tuttina han mo ils chantuns Appenzell, Baden, Soloturn e Turitg acceptà la constituziun senza resalvas. La gronda part dals chantuns è da princip stà d’accord, han dentant pretendì u midadas pli grondas (Basilea, Berna, Friburg, Glaruna, Schaffusa, Sviz e Vad) u ch’els l’han refusà dal tuttafatg (Argovia, Lucerna, Son Gagl, Tessin, Turgovia, Zug); auters n’èn betg vegnids da realisar la votaziun aifer il termin fixà (Grischun, Uri, Sutsilvania). Quest resultat nuncler ha muntà la fin da la regenza federalistica.

Ils unitarists han nizzegià l’absenza da blers federalists catolics durant ils dis da Pasca da l’onn 1802 per in ulteriur culp da stadi. Sin iniziativa da Bernhard Friedrich Kuhn èn sis commembers dal Cussegl pitschen sa decidids ils 17 d’avrigl 1802 da spustar la Dieta e da far ina radunanza da notabels per schliar il problem da la constituziun en il senn dals unitarists. Hirzel, Escher e Frisching han perquai demissiunà. Reding è returnà a Berna; suenter tumults è el vegnì substituì da Vinzenz Rüttimann.

La segunda constituziun helvetica dal 1802

Il ‹mediatur›: durant che l’Emprim Consul fatschenta sin la ‹ballabaina politica› ils dus pajass – in federalist aristocratic ed in unitarist revoluziunar – sa patruna el dal Vallais, la regiun da grond’impurtanza strategica (caricatura contemporana)

Sco quai ch’igl era previs ha gì lieu ils 30 d’avrigl 1802 la radunanza dals notabels per tractar la nova constituziun. Cunquai ch’Albrecht Rengger e l’ambassadur franzos Raymond de Verninac eran gia sa cunvegnids davart in sboz, n’ha la radunanza betg gì autra letga che d’approvar tal. Questa segunda constituziun helvetica s’orientava – sco quai ch’igl era vegnì pretendì – fermamain tenor il sboz da la constitiziun da Malmaison da Napoleon. Ins ha fixà 18 chantuns e mantegnì il Senat e la Dieta. Per mintgamai 25 000 burgais seseva in represchentant en la Dieta; er chantuns cun in pli pitschen dumber d’abitants duevan dentant esser represchentads d’almain in commember en la Dieta.

La procedura da votaziun era fitg cumplitgada e perquai era plitost nundemocratica. Mintga chantun ha obtegnì dus corps da votaziun, in ch’aveva da far propostas ed in ch’aveva d’eleger. Ils commembers dal corp ch’aveva d’eleger eran tschernids per vita duranta. L’emprima giada vegnivan els elegids dal Senat, pli tard dueva quest corp sa cumplettar da sasez. Plinavant eran elegibels en il corp ch’aveva da far propostas mo burgais cun ina tscherta proprietad funsila. L’elecziun concreta sa passava suandantamain: ils burgais activs stuevan cumpilar ina glista da persunas elegiblas, or da la quala il corp ch’aveva da far propostas proponiva intginas persunas. Il corp ch’aveva d’eleger tscherniva lura per ils proxims tschintg onns ils commembers da la Dieta. Lungas periodas d’uffizi duevan garantir la cuntinuitad. L’executiva furmava in cussegl d’execuziun che consistiva d’in landamma, da dus statalters e da tschintg secretaris da stadi. Ina perioda d’uffizi durava nov onns. Ils chantuns obtegnevan intginas cumpetenzas, dentant senza flaivlentar memia fitg il stadi central: Els dastgavan fixar sezs lur constituziun e survegliar la scola populara, stuevan dentant finanziar il salari dals spirituals ed eran responsabels per il mantegniment da l’infrastructura. Plinavant duevan vegnir surlaschadas als chantuns intginas cumpetenzas sin il champ giuridic.

Ils 25 da matg ha il Cussegl pitschen ha laschà votar il pievel davart la segunda constituziun helvetica che cumpigliava era ina glista da 27 senaturs. Quai vala sco emprima votaziun dal pievel per propi sin il territori da la Svizra d’ozendi. Tut ils burgais han stuì prender posiziun davart la proposta entaifer quatter dis u cun ‹gea› u cun ‹na›. La vusch indirecta da quels che n’han inoltrà nagina posiziun han ins valità sco consentiment tenor il princip giuridic «qui tacet consentire videtur» – «tgi che tascha, para da dar ses consentiment». Sedesch chantuns han la finala approvà la constituziun, respundì explicitamain cun ‹gea› han dentant be 72 453 votants. 167 172 burgais n’han insumma betg votà. Las resalvas èn dentant vegnidas valitads sco consentiment. 92 423 votants han refusà la constituziun. Ils 2 da fanadur ha il Cussegl pitschen declerà la nova constituziun per approvada. Il Senat è sa radunà l’auter di ed ha convocà l’executiva. Sut l’influenza da l’ambassadur franzos è vegnì elegì il federalist Johann Rudolf Dolder sco landamma. Per dar cuntrapais èn vegnids elegids sco statalters ils dus unitarist Rüttimann e Füssli.

La nova republica ha stuì sa fatschentar immediatamain cun ils problems urgents en connex cun la Frantscha. Cuntrari a la regenza da Reding è la nova cumissiun executiva vegnida approvada immediatamain. Areguard la problematica en connex cun il Vallais han ins chattà in cumpromiss: Napoleon n’ha betg pli insistì che la regiun stoppia vegnir cedida a la Frantscha mabain è stà d’accord ch’il Vallais daventia ina republica independenta sut protecziun franzosa ed helvetica. Persuenter ha obtegnì la Republica helvetica sulettamain il chantun Fricktal senza il Giura dal sid cun Bienna sco quai ch’igl era stà previs oriundamain. Plinavant eri temp che la Republica vegnia sanada finanzialmain. Per quest motiv avev’ins en sasez reintroducì il vegl tschains da terren suenter che la lescha davart las grevezzas feudalas era vegnida abolida ils 15 da settember 1800. Cun retrair questas entradas eran dentant sa resultads mo anc dapli problems. La primavaira dal 1802 èn ils purs – ch’eran pertutgads il pli fitg – sa revoltads en tschertas parts da la Svizra ed han assaglì chastels sco l’onn 1798, questa giada per destruir ils documents vegls che fixavan ils tschains da terren medievals e quels da l’entschatta dal temp modern. La primavaira da l’onn 1802 n’era la dumonda, per tge pretsch che las grevezzas funsilas veglias stoppian vegnir liberadas, en mintga cas betg sclerida.

Il declin da la Republica helvetica durant il ‹Stecklikrieg›

La notg dals 12 sin ils 13 da settember 1802 bumbardeschan truppas helveticas sut general Andermatt per la segunda giada la citad da Turitg

En questa situaziun critica ha Napoleon annunzià che las truppas franzosas sa retirian da la Helvezia. Istorichers han adina reproschà a Napoleon ch’el haja fatg ir a la malura uschia intenziunadamain la Republica helvetica. I po effectivamain avair giugà ina tscherta rolla che ses servetsch secret al aveva infurmà fitg bain davart la situaziun en la Helvezia. Uschia saveva el che la Republica helvetica vegnia en curt en miseria e che la Frantscha possia lura returnar sin dumonda sco liberatura buntadaivla. La retratga da las truppas steva dentant en connex cun la pasch da Lunéville, en la quala las grondas pussanzas avevan decidì cleramain che la Republica helvetica saja independenta. Ins ha communitgà a la populaziun helvetica ils 20 da fanadur 1802 che las truppas franzosas sa retirian.

Entant han ils chantuns cumenzà a rediger lur constituziuns, quai ch’è reussì als chantuns Argovia, Basilea, Berna, Friburg, Soloturn, Vad, Zug e Turitg. Als ulteriurs chantuns n’èsi betg reussì d’elavurar ina constituziun, pervi da l’agitaziun dals reacziunars ch’avevan puspè survegnì schlantsch suenter che las truppas franzosas eran sa retratgas. L’avust han gì lieu en la Svizra centrala cumins, e burgais pro-helvetics èn vegnids stgatschads cun terror or dal pajais. Ils chantuns rebels che stevan sco sco l’onn 1799 sut il commando d’Alois Reding han appellà al sustegn tant da Napoleon sco da l’imperatur roman-german. In’emprova da mediaziun da l’ambassadur franzos Vernic ha fatg naufragi. La cumissiun executiva ha tramess l’entschatta d’avust truppas sut il general Joseph Leonz Andermatt en la Svizra centrala. La fin d’avust han la Glaruna e l’Appenzell suandà l’exempel da la Svizra centrala ed han reintroducì il vegl cumin. Er en il Grischun èn sa radunadas las dretgiras autas en intgins districts. Cun meds militars han ins empruvà da supprimer l’opposiziun, quai n’è dentant betg reussì: General Andermatt è stà sfurzà ils 28 d’avust 1802 da retrair sia pitschna truppa da 1850 umens sin la Rengg sper il Pilatus. El ha pudì proteger mo la citad da Lucerna dals revoluziunaris. En questa situaziun ha la cumissiun executiva dumandà sustegn da Napoleon. Ins sperava ch’el fetschia squitsch sin ils adversaris da la Republica. Per pussibilitar in’intermediaziun han la cumissiun executiva ed ils chantuns concludì ils 7 da settember in armistizi provisoric.

Questa impotenza evidenta da la regenza envers il pievel da la Svizra centrala ha provocà tut quels ch’avevan subì dischavantatgs cun l’introducziun dal nov urden: ils oligarcs ed ils patrizians ch’avevan pers lur privilegis e lur uffizis, ils citadins che laschavan encrescher per lur monopols e per lur mastergnanzas. L’avust hai dà a Turitg resistenza cunter la regenza helvetica e tensiuns tranter la citad e la champagna. La situaziun è escalada cura che la cumissiun executiva ha elegì Friedrich May sco cumissari da la regenza e tramess el cun truppas a Turitg. La citad ha dentant fermà las portas per May. Cun agid da general Andermatt ha el sinaquai laschà bumbardar la citad cun chanuns (ils 10 e 13 da settember 1802). Suenter las tractativas è May la finala stà d’accord cun il cumpromiss ch’el sez dastgia entrar en sia residenza en la citad che truppas da la champagna u autras truppas helveticas na dastgian dentant betg metter pe en la citad. Quest cumpromiss marsch e la resistenza decidida ed exemplarica da Turitg è stada sco in segn per la revolta. L’uschenumnà ‹Stecklikrieg›, ina curta guerra civila durant il settember ed october 1802, ha la finala muntà la fin da la Republica helvetica. En il decurs dal settember èn sa schliads ils chantuns Säntis e Linth ed han furmà in pli grond dumber da republicas cun cumins democratics directs. Ils chantuns Turgovia, Lugano, Zug, Baden, Argovia, Basilea e Schaffusa han medemamain bandunà la regenza. En l’Argovia è sa reunida in’armada da rebels ch’è marschada vers la chapitala Berna.

Ils manaders dal ‹Stecklikrieg› spetgan l’onn 1803 sco praschuniers sin la fortezza d’Aarburg d’intervegnir il resultat da la mediaziun da Napoleon

A Berna era entant sa schliada la regenza helvetica. Ils 14 da settember han intgins senaturs aristocratics e federalistics sfurzà ils commembers da la regenza Dolder, Rüttimann e Füssli da sa retrair ed han elegì il federalist ed anteriur general bernais Emanuel von Wattenwyl sco nov landamma. Quel ha dentant refusà immediatamain l’uffizi ed è s’unì cun ils rebels. Uschia ha stuì vegnir clamada enavos en uffizi la veglia regenza. La situaziun da la Republica è anc vegnida mendra perquai che la Svizra centrala ha desditg ils 18 da settember l’armistizi. Plinavant appellavan ils federalists sin cumond d’Alois Reding a l’entira Svizra da far ina fin a la Helvetica e da reconstituir la Confederaziun veglia.

En questa situaziun smanatschanta ha la regenza helvetica dumandà en agid Napoleon sco garant per la constituziun helvetica. Cura che l’armada dals rebels è arrivada avant Berna, ha la regenza dentant stuì bandunar gia ils 19 da settember la chapitala sut cundiziuns umiliantas. Ensemen cun las truppas dal Vad e da la champagna da Berna – las sulettas truppas che la restavan anc – è ella sa retratga a Losanna. A Berna, Basilea, Lucerna, Soloturn e Turitg èn sa radunads ils vegls cussegls aristocratics ed han declerà la restauraziun da l’ancien régime; Berna vuleva era che l’Argovia sa suttamettia puspè. En ina davosa revolta èn las truppas helveticas dal Vad e da Friburg idas en l’offensiva. Ellas èn dentant vegnidas terradas a Faoug ils 3 d’october 1802 dal general federalistic Niklaus Franz von Bachmann.

Ils 18 da settember han ils tschintg chantuns da la Svizra centrala envidà ils ulteriurs chantuns ed ils anteriurs subdits ad ina dieta federala a Sviz. Ils 30 da settember han ils deputads dals chantuns Uri, Sviz, Sutsilvania, Glaruna, Zug, Turitg, Berna, Schaffusa, Friburg, Soloturn, Grischun, Son Gagl citad e champagna, Turgovia, Baden e Val dal Rain declerà ch’els constitueschian da nov la Confederaziun ed èn sa drizzads a las pussanzas grondas per che quellas renconuschian questa. Il temp da la Republica helvetica pareva definitivamain d’esser a la fin.

L’intervenziun da Napoleon l’atun 1802

Frontispizi da l’Acta da Mediaziun dal 1803

La regenza helvetica ha supplitgà Napoleon pliras giadas per agid, la finala schizunt per in’intervenziun militara. L’anteriur minister Stapfer era il portavusch da la regenza helvetica a Paris. Napoleon ha dentant l’emprim spetgà il svilup ed ha refusà d’intermediar tranter ina regenza legitima e rebels. Pir cura ch’il Grischun smanatschava da puspè vegnir influenzà dals Austriacs, e cura che la terrada da la regenza helvetica era clera, ha el cumandà ils 28 da settember a general Michel Ney d’ir a Genevra per preparar l’invasiun en la Helvezia. En il Vallais, a Savoyen, Pontarlier, Hüningen e Como èn sa pinads 25 fin 30 battagliuns. Ils 30 da settember ha Napoleon annunzià al pievel svizzer ch’el surpiglia la rolla da l’intermediatur en la guerra civila. Sin ses cumond ha il Senat svizzer puspè stuì s’unir entaifer tschintg dis a Berna, e tut las anteriuras regenzas ed autoritads ch’eran vegnidas reconstituidas provisoricamain sco era tut las armadas han puspè stuì vegnir schliadas. La fin ha l’Emprim Consul da la republica franzosa ordinà ch’il Senat e tut ils chantuns stoppian trametter deputads a Paris a l’uschenumnada Consulta helvetica.

Ils chantuns rebellants e lur dietas han l’emprim refusà da suandar l’ordinaziun da Paris ed han schizunt anc deliberà ils 25 da settember ina constituziun nova che restabiliva la suveranitad cumplaina dals chantuns. Pir cura che las truppas franzosas èn propi marschadas en Svizra ed han occupà Berna, Basilea, Turitg e la Svizra centrala, è la Dieta sa spartida cun protest. Reding, Hirzel ed auters manaders da la revolta èn vegnids arrestads e mess en praschun provisoricamain en la Fortezza d’Aarburg. Cun quai aveva la cuntrarevoluziun federalistic-aristocrata fatg naufragi.

Karl von Müller-Friedberg, deputà dal Senat svizzer a la Consulta

La Consulta helvetica è vegnida averta a Paris ils 10 da december 1802. En fatscha a 45 deputads unitars stevan 18 deputads federalistics. Il Senat helvetic aveva delegà Karl von Müller-Friedberg, Auguste Pidou e Vinzenz Rüttimann. Uschiglio eran represchentadas tut las persunas da num e da pum da la Republica helvetica, auter che Laharpe ch’aveva refusà sia elecziun. Napoleon ha laschà preleger durant il pled d’avertura las directivas da sia mediaziun: i dueva vegnir introducì ina constituziun federativa, l’egualitad giuridica dueva dentant vegnir mantegnida. Schebain la Republica helvetica dueva exister vinavant u betg n’è pia stà nagina discussiun gia a partir da l’entschatta da la Consulta. Las contractivas e l’elavuraziun da las constituziuns dals chantuns e da la constituziun federala per il nov stadi han durà enfin la fin da schaner da l’onn 1803. Ils 19 da favrer 1803 ha Napoleon surdà al landamma federalistic Louis d’Affry – ch’el sez aveva elegì – l’uschenumnada Acta da Mediaziun che cuntegneva tut las constituziuns chantunalas e la constituziun federala.

L’aboliziun da la Republica helvetica

La cumissiun executiva aveva teoreticamain puspè surpiglià la controlla da l’entir pajais suenter l’intervenziun da Napoleon; ella è dentant stada bloccada fin che la Republica è vegnida annullada, perquai che l’administraziun dals chantuns vegniva occupada per gronda part d’aderents dals federalists. In ultim grond success ha la regenza gì sin il champ da la politica exteriura. La davosa tschentada da la Dieta perpetna da l’Imperi a Regensburg dueva numnadamain reglar l’indemnisaziun dals prinzis imperials ch’avevan possedì territoris sin la vart sanestra dal Rain (che tutgava uss a la Frantscha). Sco ch’igl era vegnì fixà en la pasch da Lunéville dueva quest’indemnisaziun succeder cun secularisar territoris clericals da l’Imperi. Era la Republica helvetica era pertutgada: da quel temp possedevan tant prinzis imperials clericals sco era profans, claustras ed uvestgieus da l’Imperi territoris, dretgs feudals ed entradas en la Republica helvetica. Da l’autra vart possedeva era la Republica helvetica dretgs en l’Imperi. Las contractivas han cumenzà l’atun 1802 e la fin d’october pudev’ins sminar che la Republica helvetica obtegnia sco indemnisaziun per la sperdita da las claustras en ses territori il domini Tarasp ed ils possess da l’uvestgieu da Cuira. Ils ulteriurs dretgs e las ulteriurs entradas dals stadis imperials avess la Republica helvetica duì cumprar ora per ina summa che muntava al 40upel dal retgav annual. Grazia a l’intervenziun diplomatica da la regenza helvetica e grazia al sustegn da la Frantscha e da la Russia han ins pudì cuntanscher in pau ina meglra furmla per la versiun definitiva da la cunvegna d’indemnisaziun en il protocol final da l’Imperi dals 25 da favrer 1803. Il pli impurtant resultat ch’ins ha dentant cuntanschì è stada l’aboliziun da tut las giurisdicziuns e da tut ils dretgs feudals da tut ils anteriurs stadis imperials sin il territori da la Republica helvetica.

Il davos act uffizial da las anteriuras autoritads da la Republica helvetica è stà l’approvaziun da l’Acta da Mediaziun da vart dal Senat ils 5 da mars 1803. Ils 10 da mars ha cumenzà il landamma Affry ses uffizi ed a partir da quel di ha la Republica helvetica betg pli existì uffizialmain.

En la successiun tradiziunala da l’istorgia svizra suonda a la Republica helvetica la fasa da la mediaziun che dura dal 1803 al 1813. Il num uffizial dal stadi svizzer ch’è vegnì constituì da nov sco stadi federativ sa numna dapi lura Confoederatio Helvetica, per rumantsch Confederaziun Svizra.

Autoritads e constituziun da la Republica helvetica da l’onn 1798

Frontispizi dal sboz da la constituziun helvetica che circulava publicamain l’onn 1798

Schema da la structura politica da la Republica helvetica

Wilhelm Tell, erox legendar da la libertad da la Svizra Centrala, sin il sigil dal Cussegl pitschen da la Republica helvetica

Peter Ochs ha concepì l’emprima constituziun helvetica e l’ha preschentà al Directori franzos ils 15 da schaner 1798. Suenter intginas correcturas dals directurs Philippe-Antoine Merlin e Jean François Reubell è ella vegnida stampada il favrer 1798 e publitgada en la Confederaziun. Ella vala sco emprima constituziun moderna sin il territori da la Svizra d’ozendi. Oriundamain vuleva Ochs che la constitiziun saja destinada sco sboz mo per mauns d’ina assamblea constituenta helvetica. Sin intervenziun dal Directori prevesiva la constituziun helvetica dentant ina revisiun il pli baud suenter sis onns. Ils 12 d’avrigl 1798 han ils represchentants da la maioritad dals chantuns approvà la constituziun ad Aarau. Pliras giadas han ins abolì u suspendì pli tard parts da la constituziun, per exempel pervi dals decrets dals 5 da november 1798, dals 15 da favrer e dals 18 da matg 1799. Il culp da stadi dals 7 da schaner 1800 ha abolì definitivamain la constituziun helvetica.

En sasez era l’emprima constituziun helvetica fitg sumeglianta a la constituziun directoriala franzosa da l’onn III (1795). L’entira Confederaziun è vegnida reunida ad in stadi unitar. Tut las differenzas tranter ils chantuns respectivamain tranter ils lieus da pussanza ed ils territoris suttamess èn vegnidas abolidas. Il territori dal stadi era anc dividì en chantuns; quels na possedevan dentant insumma nagins dretgs da suveranitad. Els eran circuls electorals, administrativs e giudizials. Mintga chantun vegniva administrà d’in prefect che vegniva elegì directamain dal directori executiv. En il senn da la revoluziun franzosa han ins concedì a la Republica helvetica ina retscha da dretgs fundamentals ch’ella n’enconuscheva anc betg fin lura: il dretg da votar liber e general, la libertad d’opiniun e da pressa, la libertad da religiun e da cultus, la libertad da commerzi e da mastergn, il dretg da proprietad privata. Tut las furmas d’ertar titels sco era auters privilegis innats èn vegnids scumandads. Tut las dieschmas, pravendas ed auters elements dal feudalissem sco era las mastergnanzas èn vegnidas decleradas per abolidas.

Unifurmas d’uffizi d’intgins uffiziants helvetics

Sco en Frantscha furmava in Directori da tschintg commembers l’executiva. Els vegnivan elegids da la legislativa per ina durada d’uffizi da tschintg onns. Il Directori survegliava la segirtad interna ed externa da la Republica ed aveva il commando da l’armada. Sulettamain el pudeva negoziar en tractativas e davart contracts cun l’exteriur. El elegeva ils ministers da l’administraziun publica, tscherniva ils prefects ed il president sco era il procuratur public dal tribunal suprem. Cun ils statalters chantunals cumandava il Directori l’entir apparat administrativ dals chantuns. Plinavant aveva il Directori il dretg da schliar da tut temp las dretgiras chantunalas e las chombras administrativas e d’occupar quellas provisoricamain fin las proximas elecziuns.

La legislativa furmavan ils 152 commembers dal Cussegl grond ed ils 76 commembers dal Senat. Ils chantuns eran represchentads en il Cussegl grond tenor il dumber d’abitants, en il Senat trametteva mintga chantun quatter delegads. La procedura electorala cumplitgada preveseva ch’il mandat dals senaturs duria otg onns e quel dals cussegliers gronds sis onns. Plinavant dueva il Senat vegnir renovà per in quart mintga onn spèr, ed il Cussegl grond per in terz mintga onn pèr. Il Cussegl grond aveva mo il dretg da proposta per leschas e decisiuns; il Senat dastgava mo decider davart quellas. L’iniziativa per la revisiun da la constituziun aveva dentant da lantschar il Senat.

La giudicativa era organisada en trais livels: Las dretgiras districtualas decidevan en fatgs civils e polizials, las dretgiras chantunalas eran la davosa instanza per fatgs civils e l’emprima instanza per fatgs penals e la finala era il tribunal suprem l’instanza da cassaziun per fatgs civils e la davosa instanza per fatgs penals. Il tribunal suprem furmava era la dretgira administrativa. Ils commembers dal tribunal suprem vegnivan elegids indirectamain dal pievel, il president ed il procuratur public dal Directori. En las dretgiras dals chantuns e dals districts tschernivan ils statalters ils presidents ed ils procuraturs publics. Il Directori pudeva anc adina schliar da tut temp tut las dretgiras malempernaivlas e las occupar provisoricamain da nov.

Il dretg da burgais ed il dretg da votar activ è vegnì concedì a tut ils burgais sur 20 onns. Tut las differenzas da classa èn vegnidas abolidas. Era las persunas domiciliadas, ils schurnaliers, ils fulasters e las persunas da l’exteriur han obtegnì il dretg da burgais, sch’els avevan abità 20 onns en il medem lieu. Da princip valeva la suveranitad dal pievel, la Republica helvetica era dentant mo ina democrazia represchentativa: Votaziuns devi mo sche la constituziun vegniva revedida. A las elecziuns ch’avevan lieu mintg’onn vegniva vuschà indirectamain. Mintgamai 100 burgais elegevan in electur delegà da las reuniuns primaras da mintga chantun. La mesadad dals electurs delegads vegnivan suenter eliminads cun trair la sort. Tschella mesadad elegeva lura ils commembers dals cussegls legislativs da la Republica sco corp electoral dal chantun: mintgamai in commember per chantun en il Tribunal suprem, mintgamai quatter en il Senat, mintgamai otg en il Cussegl grond. Sin livel chantunal decideva il corp electoral, la dretgira chantunala e la chombra chantunala administrativa.

Text integral da l’emprima constituziun helvetica (tudestg) – Text

Repartiziun dals territoris

La structura da la Republica helvetica fin ch’il Grischun è s’allià l’avrigl 1799

La structura da la Republica helvetica suenter la segunda constituziun helvetica dal 1802

Ils chantuns ch’eran avant praticamain suverans èn vegnids degradads a members puramain administrativs. Per destruir las veglias structuras èn era vegnids fatgs novs cunfins chantunals. Ils anteriurs chantuns alliads Genevra, Mülhausen, il chantun Neuchatel, Bienna, La Neuveville e Moutier-Grandval sco era il Signuradi da Razén na tutgavan betg pli tar la Republica helvetica. L’emprim han ins creà e fixà en la constituziun helvetica 22, pli tard lura 20 chantuns:

• Argovia (anteriuramain Argovia bernaisa)
• Baden (anteriuramain chastellanias cuminas dal contadi Baden e dal Freiamt)
• Basilea
• Bellinzona (anteriuramain chastellanias cuminas da Blenio, Riviera, Bellinzona e Leventina, regiun suttamessa a l’Uri)
• Berna
• Friburg (cun las anteriuras podestatarias bernaisas Payerne ed Avanches e la chastellania cumina da Murten)
• Fricktal (territori da l’Austria anteriura al sid dal Rain; a partir dal 1802)
• Léman (anteriuramain Vad bernais)
• Linth (Glaruna, anteriuras chastellanias cuminas d’Uznach, Gaster, Sargans, Gams, il protecturat Rapperswil, il Toggenburg sura sco era Sax e Werdenberg)
• Lugano (anteriuras chastellanias cuminas da Lugano, Mendrisio e Locarno)
• Lucerna
• Oberland (anteriura Part sura bernaisa)
• Rezia (anteriura regiun da las Trais Lias, ellas fan part da la Republica a partir dals 21 d’avrigl 1799)
• Säntis (anteriura republica da la Champagna songagliaisa, Toggenburg sut, Appenzell e Signuradi da la Val dal Rain)
• Schaffusa (cun l’anteriura citad turitgaisa Stein am Rhein)
• Soloturn
• Turgovia
• Waldstätten (Uri, Sviz, Sutsilvania, Zug)
• Vallais (anteriur territori allià a la republica da las set ‹Zenden› dal Vallais)
• Turitg

Projects da refurma da la Helvetica

Munaida da 16 francs da la Republica helvetica, gravada l’onn 1800 a Berna

Gia la primavaira dal 1798 han las autoritads da la Republica helvetica cumenzà premuradamain ina retscha da refurmas cun las qualas i duevan vegnir cuntanschids ils princips e las libertads da la revoluziun. Fitg activs èn stads ils ministers Philipp Albert Stapfer ed Albrecht Rengger. Pervi da mancanzas finanzialas e pervi da las midadas politicas cuntinuantas, èn blers projects restads pendids gia il cumenzament u ch’els existivan mo sco lescha sin il palpiri.

• Restabilir la libertad persunala dals burgais: A partir dals 28 da matg 1798 è vegnida remplazzada la titulaziun ‹signur› cun ‹burgais›. Ils stadis feudals, l’imposiziun da taglia speziala per ils gidieus e la tortura èn vegnidas abolidas.
• Secularisaziun: La primavaira da l’onn 1798 èn tut ils bains claustrals vegnids transfurmads en proprietad statala e l’aboliziun da las claustras è vegnida iniziada cun il scumond da retschaiver novizs. Cun il recess da la Dieta imperiala dal 1803 ha la Republica era schlià tut ils dretgs feudals e tut las giurisdicziuns che vegnivan recepidas da prinzis, claustras, uvestgieus, e.u.v. ordaifer il pajais.
• Restabilir la libertad economica, da mastergn e da commerzi: L’atun da l’onn 1798 il sforz da mastergnanza e d’incorporaziun vegnì abolì e la libertad da mastergn è vegnida introducida. Era l’industria dueva pudair sa sviluppar libramain.
• Stgaffir prestaziuns da servetsch publicas: L’entschatta da l’onn 1799 ha la posta helvetica publica cumenzà sia lavur. I valevan taxas postalas unitaras en l’entir pajais. Ils 19 da mars 1799 èn ils fatgs da munaida vegnids transfurmads en proprietad statala: il franc svizzer è vegnì introducì per 10 bazs respectivamain per 100 raps sco munaida unitara. La nova munaida ha dentant procurà per anc in pli grond virivari da munaidas. Perquai che la regenza na vuleva betg edir daners da palpiri – malgrà stretgas monetaras cronicas – na ha il franc svizzer betg pudì sa far valair.
• Remplazzar la dieschma: Cun ina lescha dals 10 da november 1798 èn vegnidas ordinadas da nov las dieschmas purilas. La dieschma pitschna per fritgs, legums e.u.v. è vegnida stritgada senza cumpensaziun. La dieschma gronda per vin, fain, granezza e.u.v. ha stuì vegnir remplazzada dal stadi cun ina indemnisaziun. La Republica dueva indemnisar tut ils crediturs, quai vul dir tut las persunas cun il dretg da retrair dieschmas, cun il 15upel da la media da la summa da las dieschmas annualas. Ils tschains da funs e da terren che vegnivan retratgs avant la revoluziun en furma da natiralias, duevan vegnir remplazzads dals purs cun ina summa che muntava il 15upel, las prestaziuns finanzialas cun ina summa che muntava il 20upel. Pervi da mancanza da daners n’èn questas refurmas dentant betg vegnidas realisadas ed annulladas gia ils 15 da settember 1800. Quai ha grittentà la populaziun rurala pertutgada. En numerus lieus ha ella danovamain assaglì ils chastels da las podestatarias per destruir ils archivs ed uschia la basa per retrair las dieschmas.
• Stgaffir scolas publicas: La stad da l’onn 1798 è vegnì elegì en mintga chantun in cussegl d’educaziun d’otg commembers che dueva manar la scola dal chantun independentamain da la Baselgia. Per mintga district è vegnì elegì in inspectur da scola. Plinavant era previs d’introducir in sistem da scola da plirs livels, da fundar scolas industrialas ed ina universitad naziunala sco era da cuntanscher in’obligaziun generala d’ir a scola.
• La refurma dal dretg fascheva gia part da la constituziun helvetica. L’inegualitad giuridica ch’aveva durà tschientaners è vegnida abolida, la sclavaria è vegnida scumandada ed igl è vegnì stgaffì in dretg da burgais unitar. Medemamain è l’imposiziun da taglia speziala per ils gidieus è vegnida abolida; ils gidieus n’han dentant betg obtegnì il dretg da burgais. Era las dunnas n’èn betg vegnidas tractadas tuttina sco ils umens. Il pli grond project da la refurma dal dretg èn dentant stadas la codificaziun e l’unificaziun dal dretg civil e dal dretg penal. Entant che la cumpilaziun d’in cudesch civil ha fatg naufragi cun excepziun da pitschens success singuls, è vegnì mess en vigur ils 4 da matg 1799 in nov cudesch da dretg penal (il Helvetisches Peinliches Gesetzbuch).

Persunalitads impurtantas da la Republica helvetica

Commembers dal Directori (a partir da l’avrigl 1798 fin ils 7 da schaner 1800)

• David Ludwig Bay (republican); dals 18-4 fin ils 8-6-1798, dals 3-1 fin ils 22-6-1799; president dals 6-3 fin ils 26-4-1799
• Frédéric-César de la Harpe (patriot/unitarist); dals 29-6-1798 fin ils 7-1-1800; president dal 1. fin ils 31-8-1798, dal 1-10 fin ils 21-11-1798 e dals 24-1 fin ils 4-9-1799
• Johann Lukas Legrand (republican); dal 1798 fin ils 25-1-1799; president dals 22-4 fin ils 31-5-1798
• Urs Viktor Oberlin (unitarist); dals 18-4-1798 fin ils 7-1-1800; president dal 1-6 1798 e dals 22-11-1798 e dals 12-1-1799
• Peter Ochs, (patriot/unitarist); a partir dal zercladur 1798 fin ils 25-6-1799; president dal 1-9 fin ils 30-9-1798, dals 27-4 fin ils 23-6-1799
• Alphons Pfyffer (republican); ils 18-4 fin ils 18-6-1798
• Philipp Secrétan (unitarist); – 7-1-1800
• Johann Rudolf Dolder (federalist); dal 1799 fin ils 7-1-1800; president dals 18-11-1799 fin ils 7-1-1800
• François Pierre Savary (federalist); dal 1799 fin ils 7-1-1800; president dals 5-9 fin ils 17-11-1799
• Pierre-Maurice Glayre (unitarist); dals 18-4 fin ils 9-5-1799; president dals 2-7 fin ils 31-7-1798, dals 13-1 fin ils 5-3-1799

Commembers da la cumissiun executiva provisorica (dals 7 da schaner fin ils 8 d’avust 1800)

• Karl Albrecht von Frisching (federalist); president dals 28-5 fin ils 25-6-1800
• Franz Müller
• Carl Heinrich Gschwend, giustia e polizia
• François Pierre Savary (unitarist); president dals 26-6 fin ils 23-7-1800
• Johann Rudolf Dolder (federalist); president dals 7-1 fin ils 11-1 resp. dals 12-1 fin ils 27-5-1800
• Hans Konrad Finsler; (federalist); president dals 24-7 fin ils 8-8-1800
• Pierre-Maurice Glayre, politica exteriura (unitarist)

Commembers dal prim Cussegl d’execuziun (dals 8 d’avust 1800 fin ils 28 d’october 1801)

• Karl Albrecht von Frisching (federalist); president dals 9-8 fin ils 30-9-1800 e dal 1. fin ils 31-3-1801
• Karl Friedrich Zimmermann; president dal 1-11 fin ils 30-11-1800 e dal 1. fin ils 31-5-1801
• Johann Jakob Schmid (unitarist); president dal 1. fin ils 31-12-1800 e dal 1. fin ils 31-7-1801
• Vinzenz Rüttimann (unitarist); president dal 1. fin ils 31-1-1801 e dal 1. fin ils 31-8-1801
• François Pierre Savary (unitarist); president dal 1. fin ils 28-2-1801 e dal 1. fin ils 30-6-1801
• Johann Rudolf Dolder (federalist); president dal 1. fin ils 31-10-1800, dal 1. fin ils 30-4-1801 e dal 1. fin ils 27-10-1801
• Pierre-Maurice Glayre (unitarist)
• Bernhard Friedrich Kuhn (unitarist)
• Paul Usteri; president dal 1. fin ils 30-9-1801

Commembers dal segund Cussegl d’execuziun (dals 5-7-1802 fin ils 5-3-1803)

• Johann Rudolf Dolder, landamma
• Vinzenz Rüttimann, emprim statalter
• Johann Heinrich Füssli, segund statalter

Landamma da la Republica helvetica a partir dals 21 da november 1801

• Alois Reding (federalist), emprim landamma, dals 23-11-1801 fin ils 20-4-1802
• Vinzenz Rüttimann (unitarist), emprim landamma, dals 20-4-1802 fin ils 5-3-1803
• Johann Rudolf von Frisching (federalist), segund landamma, dals 23-11-1801 fin ils 23-1-1802
• Albrecht Rengger (unitarist), segund landamma, dals 23-1-1802

Commembers dal Cussegl pitschen (dals 21-11-1801 fin ils 5-3-1803)

• Urs Glutz (federalist), dals 21-11-1801 fin ils 17-4-1802, minister da l’intern
• Hans Caspar Hirzel (federalist), dals 21-11-1801 fin ils 17-4-1802, minister da giustia e da polizia, segund statalter
• Johann Rudolf Dolder (federalist), dals 21-11-1801 fin ils 17-4-1802, minister da las finanzas
• Joseph Lanther (federalist), dals 21-11-1801 fin ils 17-4-1802, minister da guerra
• Hans Conrad Escher von der Linth (republican), dals 23-1 fin ils 17-4-1802, minister da guerra
• Johann Heinrich Füssli (unitarist), dals 23-1-1802 fin ils 5-3-1803, minister da l’intern
• Albrecht Rengger (unitarist), dals 23-1-1802 fin ils 5-3-1803
• Johann Jakob Schmid (unitarist), dals 23-1-1802 fin ils 5-3-1803
• Vinzenz Rüttimann (unitarist), dals 23-1 fin ils 20-4-1802, emprim statalter
• Johann Rudolf von Frisching (federalist), dals 21-11-1801 fin ils 17-4-1802
• Bernhard Friedrich Kuhn (unitarist), dals 23-1-1802 fin ils 5-3-1803

Ministers da l’emprima Republica helvetica

• Franz Bernhard Meyer von Schauensee, fatgs da l’extern
• Hans Konrad Finsler (unitarist), finanzas ed economia
• Albrecht Rengger, fatgs da l’intern
• Philipp Albert Stapfer, ils bels arts e las scienzas; pli tard ambassadur a Paris
• Hans Caspar Hirzel, giustia e polizia
• Joseph Lanther, guerra
• Louis François Bégoz; minister da guerra (dals 2-5 fin ils 15-10-1798) pli tard minister da l’exteriur (fin ils 22-11-1801)

Secretaris da stadi da la segunda Republica helvetica

• Albrecht Rengger, fatgs da l’intern
• Bernhard Friedrich Kuhn
• Johann Jakob Schmid
• Gottlieb Abraham von Jenner, fatgs da l’extern
• Jakob Laurenz Custer, finanzas
•  ?? Tribolet (successur da B. F. Kuhn)

Bandiera

Bandiera da la Republica helvetica (varianta)

Era la Republica helvetica ha elegì sco nova bandiera naziunala ina tricolora. Quella è vegnida introducida uffizialmain ils 13 da favrer 1799 ed aveva strivlas traversalas en las colurs verd/cotschen/mellen. En la strivla cotschna era scrit il num Republique Helvétique. Ins duvrava era variantas cun ulteriuras inscripziuns.

Chapitala

En la constituziun helvetica era la citad da Lucerna previsa sco chapitala. Cunquai che la Republica è vegnida constituida l’avrigl 1798 ad Aarau e ch’ils cussegls èn sa radunads pir ils 9 d’october 1798 a Lucerna, vegn savens numnà Aarau sco chapitala. Suenter il culp da stadi dal schaner 1800 e suenter che la constituziun da Malmaison è vegnida introducida ils 29 da matg 1802 è Berna stà la sedia da la Dieta e da la Regenza enfin la fin da la Republica helvetica.

Litteratura

• Amtliche Sammlung der Acten aus der Zeit der Helvetischen Republik (1798–1803): im Anschluss an die Sammlung der ältern eidg. Abschiede. Edì sin ordinaziun da las autoritads federalas; redigì da Johannes Strickler. Stämpfli: Berna, 1886–1966.
• Holger Böning: Der Traum von Freiheit und Gleichheit: Helvetische Revolution und Republik (1798–1803). Orell Füssli, Turitg 2001. ISBN 3-280-02808-6
• Thomas Hildebrand / Albert Tanner (Ed.): Im Zeichen der Revolution. Der Weg zum Schweizerischen Bundesstaat 1798–1848. Chronos, Turitg 1997. ISBN 3-905312-43-3
• Alfred Kölz: Neuere Schweizerische Verfassungsgeschichte. Ihre Grundlinien vom Ende der Alten Eidgenossenschaft bis 1848. Stämpfli, Berna 1992. ISBN 3-7272-9380-2
• Alfred Kölz (Ed.): Quellenbuch zur neueren schweizerischen Verfassungsgeschichte, Bd. 1. Vom Ende der Alten Eidgenossenschaft bis 1848. Berna: Stämpfli 1992.
• Historisch-Biographisches Lexikon der Schweiz. Tom 4. Neuchatel 1927, pp. 142–178.
• Wilhelm Oechsli: Geschichte der Schweiz im Neunzehnten Jahrhundert. Tom 1: Die Schweiz unter französischem Protektorat 1798–1813. (Staatengeschichte der neuesten Zeit, tom 29). S. Hirzel, Leipzig 1903.
• Michele Luminati: Die Helvetische Republik im Urteil der schweizerischen Geschichtsschreibung. Zeitschrift für Neuere Rechtsgeschichte 5 (1983), carnet 3/4, pp. 163–175.

Colliaziuns

Commons: Helvetische Republik – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio

Text integral da l’emprima constituziun helvetica (tudestg) – Text

• Republica helvetica en il Lexicon istoric retic
• Das Ringen um eine neue Gebietseinteilung in der Helvetik