Tudestg bernais

Ord la Wikipedia

Midar tar: navigaziun, tschertga

Il tudestg bernais (Bärndütsch) tutga tar ils dialects dal tudestg svizzer che vegnan discurrids en las Planiras bernaisas. Vinavant tutga il tudestg bernais tar il autaleman (Hochalemannisch).

Cuntegn

[editar] Derasaziun

I n’exista betg in clar cunfin dal territori linguistic. Normalmain vegnan simplamain tut ils dialects dal tudestg svizzer che vegnan pledads aifer ils cunfins dal chantun Berna numnads tudestg bernais. Il vair cunfin dal dialect cunfinescha mo per part cun il cunfin dal chantun. En il nordost dal chantun Friburg (Seebezirk), en il sid dal chantun Soloturn ed en il sidvest dal chantun Argovia vegn discurrì dialects praticamain identics al tudestg bernais. En las valladas da la Part sura bernaisa vegn dentant discurrì dialect da la Part sura bernaisa che sa distingua cleramain dal tudestg bernais da las Planiras bernaisas. En il Giura bernais vegn discurrì franzos, entant ch’i vegn discurrì a Bienna tudestg svizzer sco era franzos.

[editar] Pronunzia

Tar ils suandants caracteristicas sa distingua il tudestg bernais dals blers auters dialects alemans da la Svizra:

  • l avant in consonant u a la fin da la silba vegn pronunzià sco “u”, sco per exempel Miuch (Milch), Fauue (Falle), Esu (Esel);
  • nd vegn per il solit pronunzià gn, sco per exempel angers (anders), Ching (Kind), Sang (Sand), dentant Fründ (Freund);
  • il diftong ei vegn pronunzià sco la cumposiziun da dus singuls vocals, pia sco en l’englais "take" u "mail";
  • Il n che vegniva laschà davent avant il k en tut las Planiras bernaisas svanescha adina dapli. Exempels èn treiche (trinken), däiche (denken) u Scheiche (Bein; parentà cun 'Schinken') che vegn anc duvrà ozendi.

La pronunzia dal tudestg bernais chattas ti sut il paragraf Differenzas aifer il dialect bernais

[editar] Stgazi da pleds

Per gronda part deriva il stgazi da pleds dal stgazi da pleds general dal tudestg svizzer. Igl exista dentant particularitads, sco per exempel gäng/geng/ging (immer) u Schaft (Schrank, en ils blers dialects svizzers Chaschte) ed en spezial il pled universal äuwä/äuä. Intgins pleds specifics dal tudestg bernais sco "ieu" (ja), Gieu (Knabe) u Modi (Mädchen), derivan oriundamain or dal linguatg da scrocs ch’è vegnì influenzà dal dialect en il Mattequartier a Berna. Per part èn era fermas influenzas dal franzos visiblas. Ozendi datti tranter auter era emprests or da l’englais.

[editar] Grammatica

La grammatica dal tudestg bernais sa distingua en blers secturs da la grammatica dal tudestg da standard. Ella è dentant per gronda part identica cun la grammatica dal tudestg svizzer dad auters dialects. Quai che croda si il pli fitg è la furma da curtaschia: Sco en il franzos na vegn betg la terza persuna duvrada, mabain la segunda: En l’ustaria hai pia num: Was weit Dihr trinke? ("Was wollt Ihr trinken?", e betg sco en il dialect turitgais ed analog als auters dialects Was wänd Si trinke (Was wollen Sie trinken?"). Perquai hai era num en il chantun da Berna Grüessech (Grüss Euch) e betg Grüezi (Grüss Sie).

Sco en tut ils tudestgs svizzers en il vest da la Svizra ha il plural tar il verb betg mo ina furma, mabain duas. La segunda persuna plural ha in’atgna finiziun.

  • Tudestg da standard: wir sind/haben, ihr seid/habt, sie sind/haben
  • Tudestg turitgais: mir sind/händ, ihr sind/händ, si sind/händ
  • Tudestg bernais: mir sy/hei, dihr syt/heit, si sy/hei

Remartgabel è, ch’ils numerals "dus" e "trais" possedan in genus (dentant svanescha quella differenziaziun adina dapli):

  • zwe Manne (zwei Männer)
  • zwo Froue (zwei Frauen)
  • zwöi Ching (zwei Kinder)
  • drei Manne (drei Männer)
  • drei Froue (drei Frauen)
  • drü Ching (drei Kinder)

[editar] Ortografia

Il tudestg bernais è oravant tut ina lingua pledada, era sch’i dat en cumparegliaziun blera litteratura en tudestg bernais. I na dat betg ina ortografia unifitgada, dentant pon ins differenziar tranter duas direcziuns principalas da l’ortografia, sche gie che mintga autur suonda sias atgnas disas:

  • La tendenza da s’adattar uschè lunsch sco pussaivel al maletg da scrittira dal tudestg da standard. Quai è la pli veglia e cartaivlamain era ozendi la varianta la pli derasada. Ils auturs Rudolf von Tavel, Simon Gfeller, Otto von Greyerz, Carl Albert Loosli han fatg diever da quella varianta ch’è descritta en il cudesch Bärndütschi Schrybwys dal scriptur Werner Marti .
  • La tendenza, da scriver uschè sumegliant al a dialect pledà sco pussaivel. Quella varianta va enavos sin il cudesch Schwyzertütschi Dialäktschrift da Eugen Dieth. En cumparegliaziun cun autras regiuns da la Svizra n’ha quella varianta betg gì success en il chantun da Berna. Il motiv vegn la vasta litteratura en tudestg bernais ch’era gia vegnida scritta avant che quest cudesch è vegnì publitgà.

Sco tut ils dialects da la svizra tudestga è vegn il tudestg bernais da preschent scrit là nua ch’ins vul s’exprimer en la medema moda e maniera sco a bucca. Quai vul dir tar SMS, chat, bravs persunalas ed e-mails. En tals cas vegn scrit “tenor sentiment” e pli u main fonetic. Latiers na pon ils texts betg vegnir mess en ina da las duas variantas sura numnadas. Il motiv vegn ad esser che ils giuvens che fan diever dal tudestg bernais scrit n’han strusch conuschientscha da la litteratura bernaisa e da l’autra vart perquai ch’els na pon u na vulan betg sa tegnair vid reglas etablidas. Latiers poi dar convenziuns che n’èn betg da chattar en il dialect scrit tradiziunal, sco er exempel tar il Schwa entras in ä sco tar Taschälampä u machä. Quai ä pudess inditgar in’autra pronunzia che en il tudestg da standard, i pudess dentant era sa tractar d’ina marcaziun dal text sco dialect. [1]

[editar] Differenzas aifer il dialect bernais

Aifer ils cunfins dal chantun existan numerusas variantas da dialects. Però èsi da vesair ina ferma e cuntinuada digren da las fermas differenzas tranter las singulas variantas da dialects. Aifer la citad da Berna devi anc a l’entschatta dal 20. tschientaner blers sociolects (linguatg d'ina gruppa sociala): la classa sociala superiura discurriva il tudestg bernais patrizian arcaic (nagina vocalisaziun dal “l”, nagina velarisaziun dal “nd”, nagin “r” en la gula sco tar il franzos); il pievel che viveva gia daditg en la citad discurrivan il vegl dialect da la citad da Berna; la classa sociala inferiura (pievel simpel) en il Mattequartier discurriva il uschè numnà Mattenenglisch; quels ch’èn sa tratgs natiers da las regiuns suburbanas discurrivan dialects da la terra. Il dialect modern da la citad sa basa per grondas part sin ils dialects da la terra, cuntegn dentant blers pleds dal Mattenenglisch sco era pleds emprestads dal tudestg e da l’englais. Da sia vart irradiescha quest dialect puspè anorvers sin la terra. En l’aglomeraziun da Berna èsi da constatar ina nivelisaziun da las differenzas dals dialects. La variaziun che croda anc oz si il pli fitg e la differenza da ja/jo. En il nord dal chantun, q. v. d. En la regiun dal lai da Bienna, en l’Argovia sura ed en parts da l’Unteremmental vegnan midà tar blers pleds igl “a” en in “o” (ja/jo, Jahr/Johr, Fraag/Froog). Quai intschess sa sminuescha dentant.

Tipic per la regiun en il Sid da Berna è la midada dals diftongs ei, öi ed ou en monoftongs ii, üü, e uu, che vegna lura pronunziads uschè avert ch’i vegnian schizunt interpretads sco ee, öö u oo. Exempels èn Geiss/Giiss, zwöi/zwüü und gloube/gluube. Dentant era quella varianta sa sminuescha. Enturn l’entschatta dal 20. Tschientaner era quella anc d’udir en parts centralas e dal sid da las Planiras bernaisas (senza la citad da Berna). Ozendi chatt’ins quella prest mo pli en cuntradas ruralas da las Prealps ed en la Part sura bernaisa. En la Part sura bernaisa chatt’ins ina pli gronda diversitad da dialects che en las Planiras bernaisas. Ils dialects da la Part sura bernaisa tutgan tar il Höchstalemannisch; tranter auter visibel vi dal sistem da vocals, che ha salvà ils monoftongs dal tudestg mesaun era tar il hiatus (schneie/schnye, boue/buue). Savens vegnan mo ils dialects da las Planiras bernaisas numnads tudestg bernais, entant ch’ils dialects da la Part sura bernaisa vegnan numnads “Berner Oberländisch” e “Brienzer/Haslitaler Dialekt”.

[editar] Literatura

[editar] Funtaunas

  1. ↑ Chapitel 6 Endungsvokal im Infinitiv en: Beat Siebenhaar (2003): Sprachgeographische Aspekte der Morphologie und Verschriftung in schweizerdeutschen Chats. Linguistik online 15, 3/03.

[editar] Links

Da "http://rm.wikipedia.org/wiki/Tudestg_bernais"
Utensils persunals