Tumults dal 2008 en Tibet

Ord la Wikipedia

En mellen las regiuns da la Republica populara da la China ch’èn vegnidas designadas sco regiuns autonomas dal Tibet

Ils tumults en Tibet cumenzan ils 10 da mars 2008 cun demonstraziuns paschaivlas dals muntgs budistics a Lhasa, la chapitala da la regiun autonoma dal Tibet; quai a chaschun dal 49avel di commemorativ da la revolta tibetana dal 1959 encunter il reschim da Peking. Els pretendan il return dal 14avel Dalai Lama Tenzin Gyatso or da l’exil, sco era l’independenza dal Tibet da la Republica populara da la China. Ils protests ed ils cravals cumenzan, cura che 300 muntgs pretendan la relaschada dad auters muntgs tegnids en fermanza dapi l’atun 2007. Paucs dis suenter quests protests cumenzan ils emprims acts da violenza che sa drizzan tant cunter civilists chinais sco era cunter las autoritads statalas. Igl èn oravant tut giuvens Tibetans che rebelleschan a Lhasa, ma suenter er en autras parts dal pajais.^[1]

[editar] Situaziun

La situaziun politica en Tibet renda questa regiun spezialmain sensibla, ma i dat er in bun dumber da facturs socio-economics che han manà als acts da violenza a Lhasa ils 14 da mars 2008. Il reporter James Miles da The Economist ha respundì a la dumonda, schebain il Dalai Lama saja responsabel per quests excess, ch’el n’haja betg vesì indizis per in’activitad organisada. Quests eveniments sajan plitost incitads dad in desideri general dals Tibetans (quels en il Tibet ed ils adherents dal Dalai Lama) da trair a niz quest onn olimpic, ma che quests eveniments derivian era da la situaziun insupportabla a Lhasa ^[2]En in auter rapport di Miles che quels excess parian dad esser en emprima lingia ina erupziun dad in odi etnic.^[3]Tscherts Tibetans sa lamentan da discriminaziun sociala, da pajas malgistas ed els sa refereschan er a las tunas che muntgs tibetans sajan vegnids arrestads e perfin mazzads ils dis avant ils tumults.^[4]

Ils ultims onns èn blers migrants dad autras parts da la China vegnids a Lhasa e possedan ussa bleras da las pitschnas fatschentas da la citad. Ils Tibetans a Lhasa èn vilads pervi da l’inflaziun che ha manà a pretschs elevads da mangiativas e da bains da consum. Ils abitants eran preoccupads ch’ina colliaziun da viafier tranter Lhasa ed autras parts da la China augmentia il dumber da migrants en la citad. Ma els han acceptà la colliaziun, perquai che la regenza aveva empermess ch’in transport pli favuraivel sbassia er ils pretschs. Ma sco en autras regiuns dal pajais èn ils pretschs creschids vinavant, effectuond resentiments tranter ils abitants da Lhasa.^[3] La giuventetgna tibetana sa lamenta da betg avair las medemas cundiziuns per l’access a plazzas da lavur ed a la scolaziun.^[5]

La restituziun dal Tibet a la Republica populara da la China l’onn 1951 e la revolta betg reussida dal 1959 genereschan vinavant tensiuns. Entant che la legitimitad da la suveranitad da la China è renconuschida da la gronda part dals pajais e da las Naziuns unidas, è ella vegnida messa en dumonda dad advocats dal Moviment internaziunal per l’independenza dal Tibet. Ma il Dalai Lama ha exclus l’independenza en sias consideraziuns, el dumonda “be” l’autonomia entaifer la China.^[6]

[editar] Decurs dals eveniments

Ils protests cumenzan glindesdi, ils 10 da mars 2008, il 49avel di commemorativ da la revolta tibetana dal 1959 che ha sfurzà il Dalai Lama da fugir en l’India. A l’entschatta demonstreschan 300 fin 400 muntgs da la claustra da Drepung paschaivlamain sin las vias da Lhasa e pretendan il return dal Dalai Lama e l’independenza dal Tibet. Quests protests vegnan anc tolerads da las autoritads chinaisas.

Ils 14 da mars cumenzan ils excess en la citad veglia da Lhasa, nua che surtut Tibetans abiteschan. Ils protests sa drizzan oravant tut cunter ils Chinais d’origin Han (gruppa etnica, a la quala appartegnan 90% dals Chinais)^[7] e lur fatschentas e vehichels vegnan sblundregiads ed arsentads. Tenor indicaziuns da las autoritads chinaisas vegnan pliras persunas blessadas grevamain e 13 mazzadas, per gronda part sajan quai civilists chinais che sajan vegnids assassinads da Tibetans grits.^[8] Ma en general èsi grev da verifitgar las cifras, cunquai che il dumber da schurnalists è restrenschì. En il decurs dal di sa derasan ils tumults en ulteriuras parts da la citad.^[9] Il medem di è arrivà in grond dumber da policists e schuldads chinais a Lhasa.^[1] Las trais pli grondas claustras a ed enturn Lhasa (Drepung, Gandain e Sêra) èn vegnidas serradas. Perditgas rapportan dad attatgas sin polizia, pumpiers e sanitaris da salvament. Tscherts policists hajan era duvrà gas lacrimogen e sajettà en l’aria; tenor Radio Free Asia sajan duas persunas mortas tar questas acziuns. A turists e collavuraturs dad organisaziuns d’agid è vegnì ordinà da bandunar il Tibet. Forzas da servetschs da segirezza chinais fetschian patruglia atras Lhasa.^[10]

Blers Tibetans, tranter els era blers muntgs, demonstreschan ils 16 da mars 2008 ad Aba (district da Ngawa, provinza da Sichuan). Tenor las indicaziuns da Tibetans en exil hajan ils servetschs da segirezza sinaquai utilisà gas lacrimogen, circumdà ina claustra e sajettà almain otg persunas. Ils 20 da mars communitgescha l’agentura da novitads Xinhua, sin basa dad infurmaziuns da la polizia, che quatter demonstrants sajan vegnids blessads da sajets tar questa operaziun.^[11] Er en il district autonom Gannan ed a Sangchu^[12] en la provinza da Gansu marschan, tenor gruppas tibetanas en exil, fin 300 Tibetans cun maletgs dal Dalai Lama tar las chasas da la regenza. En la citad da Lanzhou sa participeschan 100 students tibetans en l’universitad locala ad ina chauma da seser. En las provinzas vischinas Sichuan, Gansu e Qinghai duajan medemamain plirs umans esser morts, surtut muntgs tibetans che demonstravan là.^[8] La regenza tibetana en exil discurra dad almain 80 morts.^[13]

Il Dalai Lama è preoccupà sin basa da quests rapports ed appellescha ad omaduas varts da desister da la violenza. Sche la vart tibetana na chalia betg cun la violenza, vegni el a sa retrair sco manader politic dals Tibetans e da la regenza en exil, smanatscha il Dalai Lama ils 18 da mars.^[14] Ils 18 d’avrigl declera il Dalai Lama en in’intervista cun in schurnalist canadais che tenor ses savair sajan almain 400 persunas vegnidas mazzadas dapi il cumenzament dals tumults en il Tibet, e passa milli persunas sajan vegnidas arrestadas.^[15]

[editar] Reacziuns en China

La regenza chinaisa refusa in’examinaziun internaziunala dals eveniments succedids. Era la preschientscha d’in delegà da las Naziuns Unidas ha in pledader dal ministeri da l’exteriur a Peking refusà cun l’argument che quai saja in’intervenziun en “fatgs da l’intern”. En il medem temp rinfatscha el al Dalai Lama dad avair co-incità ils tumults e ch’el engionia la publicitad internaziunala cun ina pluna manzegnas.^[16] Ils appels a la pasch dal Dalai Lama vegnan retegnids a la publicitad chinaisa. Davant l’Assamblea naziunala populara da la China defenda il primminister Wen Jiabao il proceder da las forzas da segirezza cunter ils demonstrants. El fa responsabel ils adherents dal Dalai Lama per ils tumults e qua tras per las unfrendas e las destrucziuns. Plinavant suttametta el al Moviment per autonomia dad impussibilitar sistematicamain cun quest conflict ils Gieus olimpics da stad.^[17] Wen Jiabao accusa il Dalai Lama dad avair planisà quests acts^[18], ma quel snega cun l’argument che questas revoltas sajan l’effect dad ina malcuntentientscha generala entaifer il Tibet.^[19]

Dapi ils 17 da mars èn vegnids relaschads cumonds d’arrest per 21 persunas presumtivamain participadas als tumults. Fotografias da las persunas suspectadas èn chargiadas sin Sina.com e sin il portal chinais da Yahoo.^[20]

Ils 19 da mars 2008 vegn la dispita acutisada da Zhang Qingli, il secretari da la partida communista chinaisa en il Tibet. El discurra dad in “cumbat per vita e mort cun la clicca dal Dalai Lama” e che quest cumbat pretendia controllas politicas pli rigurusas en ils territoris autonoms.^[21] Ils schurnalists Georg Blume (correspundent da la taz e la ZEIT) e Kristin Kupfer (correspundenta da profil) èn vegnids bandegiads sco davos schurnalists ils 20 da mars dal Tibet.^[22]

Excepziunalmain vegn lubì ad ina gruppa da 26 schurnalists dal vest da far ina tura guidada en il Tibet. Ils 27 da mars disturba ina gruppa da muntgs ina tura da pressa organisada da las autoritads chinaisas tras Lhasa cun demonstrar cunter la politica chinaisa.^[23] Ils schurnalists da quella delegaziun eran vegnids selecziunads da las autoritads chinaisas ed èn vegnids survegliads severamain durant lur temp a Lhasa.

Ils 23 da mars 2008 èn per l’emprima giada entaifer la China s’annunziadas vuschs criticas envers il depurtament da la regenza. En in manifest en l’internet han 29 docents da scolas autas, auturs, advocats ed activists per dretgs da burgais preschentà “dudesch propostas davart la situaziun en il Tibet”.^[24]

Ils 25 d’avrigl è la regenza chinaisa nunspetgadamain sa declerada pronta da retschaiver in represchentant dal Dalai Lama per in discurs.^[25]

[editar] Bloccada da YouTube

Ils 16 da mars 2008 è l’access al portal da video en l’internet YouTube vegnì bloccà en tschertas parts da la Republica populara chinaisa. Tenor la gasetta Focus è quai succedì suenter che divers films davart ils protests en il Tibet eran cumparids là. La Süddeutsche Zeitung commentescha:

“was derzeit in Tibet vorgeht, soll in China niemand ungefiltert zu sehen bekommen.”^[26]

YouTube era gia vegnì bloccà l’october 2007.^[27] En China vegnan paginas web estras per regla bloccadas immediatamain, sch’ellas cuntegnan critica envers la regenza.^[28]

[editar] Reacziuns ordaifer la China

Ils 10 da mars 2008 vegn era demonstrà per il di commemorativ en citads ordaifer la China. Protests da ca. 3’000 demonstrants en la citad da Kathmandu vegnan schliads da las autoritads nepalaisas, plirs demonstrants vegnan arrestads. En l’India duai in marsch da sis mais cun ca. 100 Tibetans en exil manar da Dharmshala fin en Tibet. Quest marsch vegn dentant fermà suenter paucs kilometers da la polizia e pliras persunas vegnan arrestadas.

Sin l’entir mund datti protests da Tibetans en exil davant ils stabiliments da las represchentaziuns diplomaticas da la Republica populara da la China, uschia p.ex. a Washington D.C., Sydney e Kopenhagen. A Turitg vegn bittà cun crappa sin il consulat chinais. A Melbourne schlia la polizia cun violenza ils protests davant il consulat chinais. A Paris attatgan ils demonstrants l’ambassada e la polizia fa diever da gas lacrimogen. A Minca attatgan ca. 30 demonstrants il consulat general chinais e scrivan parolas sco “Stop Killing” u “Rettet Tibet” vi da l’edifizi. La polizia prenda en fermanza 26 persunas; ils demonstrants ston quintar cun accusaziuns pervi da violaziun da la pasch publica, violaziun da domicil e blessura corporala. La Tibet Initiative München appellescha sinaquai a la nunviolenza. Durant ina manifestaziun da solidaritad per il Tibet davant l’ambassada a Berlin ils 20 da mars 2008 dat in Tibetan gist fieu a sasez – per protestar cunter la politica chinaisa. El po vegnir salvà da passants.

La ministra da l’exteriur dals Stadis Unids, Condolezza Rice, appellescha als demonstrants da desister da violenza e supplitgescha la regenza chinaisa da sa retegnair en situaziuns da protests.

La chanceliera federala tudestga Angela Merkel declera ils 14 da mars 2008:

“Die Bundesregierung unterstützt seit jeher den Anspruch der Tibeter auf religöse und kulturelle Autonomie.”^[29]

Ma a medem temp sa drizzia la regenza cunter tut ils sforzs separatistics.

Amnesty International di da chalar cun la violenza e pretenda in’examinaziun independenta da las Naziuns Unidas.

[editar] Boicot dals Gieus olimpics

Ils rapports davart la situaziun en il Tibet han effectuà sin l’entir mund discussiuns davart in pussibel boicot dals Gieus olimpics 2008 a Peking. Tibetans han demonstrà davant l’edifizi dal Comité olimpic internaziunal a Losanna. Tuttina èn il Dalai Lama, il Comité olimpic internaziunal, la chanceliera federala tudestga Merkel ed ils ministers da sport da l’Uniun europeica s’exprimids cunter in boicot dals Gieus olimpics. Il Dalai Lama sustegna ils Gieus olimpics a Peking ed el di ch’il pievel chinais meritia dad organisar quests gieus^[30], ma ses delegà ha pretendì da la regenza chinaisa da metter ina fin a la razzia militara e da betg integrar il Tibet en la ruta da la cursa da la flomma olimpica.^[31][32]

Ils 22 da mars smanatscha l’emprim politicher da num, il parlamentari da l’UE Hans-Gert Pöttering (CDU) cun in boicot dals Gieus olimpics: sche Peking na veglia betg communitgar cun il Dalai Lama, sajan mesiras per in boicot giustifitgadas.

Ils 30 da mars decida l’UE a Brdo en Slovenia da s’exprimer communablamain cunter in boicot dals Gieus olimpics, schegea ch’ils commembers èn da differentas opiniuns. Tranter els er il president franzos Nicolas Sarkozy che na vuleva betg excluder in boicot.

Demonstrants pro-Tibet e pro-China durant la cursa da la flomma olimpica a San Francisco

Durant las cursa da la flomma olimpica datti divers incidents pervi da demonstrants pro-Tibet (u en singuls cas era pro China). Ils curridurs e purtaders da la flomma ston vegnir protegids da forzas da segirezza per impedir che la flomma vegnia stizzada.

[editar] Colliaziuns

• Chinas Problem mit Tibet, dossier d’artitgels da la Neue Zürcher Zeitung
• Tibet in Aufruhr, dossier da la tageszeitung (cun rapports da Georg Blume e Kristin Kupfer or da Lhasa)
• Unruhen in Tibet, dossier da la Zeit (cun ulteriurs rapports da Blume e Kupfer)
• Tibet - Aufstand auf dem Dach der Welt, dossier da Spiegel Online
• Tension in Tibet, paginas spezialas da BBC News
• Muslime als dritte Partei im Tibet-Konflikt, artitgel da la NZZ dals 26 da mars 2008
• Tibet. Die Lobby des Dalai Lama, commentaris davart ils tumults en il magazin eurasic

[editar] Annotaziuns