Viamala
Ord la Wikipedia
|
|
|
Viamala (u Via Mala) è il num dad in toc da la via, pli baud fermamain discredità, lung il Rain posteriur tranter Tusaun e Ziràn-Reschen en il chantun Grischun da la Svizra. La chavorgia profunda furma in dals gronds impediments sin la Via sut da Cuira en direcziun dals pass dal Spleia e dal San Bernardino.
Cuntegn |
[editar] Istorgia
[editar] La via romana
Tenor perscrutaziuns cumprovadas d’Armon Planta, manava gia durant il temp dals Romans ina via tras la Viamala. Sch’igl era pussaivel da duvrar la via cun in vehichel n’ è betg cler. Ultra da quai mussan purtrets da grip or dal temp da bronz a Carschenna che ina senda da sauma sur las Alps manava gia da lez temp atras quella regiun (pia ca. 1500 a. C.).
Nà dal nord devi access en la chavorgia: da la vart sanestra da Masagn sur Runtgaglia, u da la vart dretga da Seglias sur il chastè da Munt Son Gion e sur la baselgia da Son Albin. La segunda varianta era pli frequentada durant il temp dals Romans, dentant n’era ella betg pli transibla ord motivs da bovas enturn l’onn 1300. Domaduas vias vegnan ensemen sin il Nesselboden, l’entrada dal nord da la Viamala, la quala ils Romans avevan superà cun pitgar pliras mesas galarias ord la grippa. Ina punt da lain, la quala era probablamain situada là, nua che la punt d’autostrada sa chatta oz, manava il traffic puspè sin la vart dretga dal Rain, sur Runtgaglia vi Ziràn.
[editar] La brev da la Viamala da l’onn 1473
Durant il temp medieval è sa spustà il traffic a distanza dal pass dal Spleia pli e pli sin la ruta da concurrenza “Via sura” sur il pass dal Set. Quella ruta ha l’uvestg da Cuira sustegnì. La via pauc frequentada dal Rain posteriur è ida en decadenza, uschia che la chavorgia e la via vegnivan numnadan Viamala dapi il 13avel tschientaner.
L’onn 1473 han las vischnancas Tusaun, Masagn e Cazas decis da: die richstrass und dean waeg enzwüsched Tusis und Schams, so man nempt Fyamala zuo howen, uffzuorichten und ze machen. Per lur intent curaschus han ils da la Muntogna chattà sustegn lung la “Via sut” dad autras portas (associaziuns da transport). Enstagl da renovar la punt da lain veglia han ins construì al sid or da crap la Punt da Tgiern imposanta cun ina lunghezza dad 1.5 km. Ina part da la via romana han ins sanà. Silsuenter han ins pitgà ina via per part or dal grip e per part manà la ruta sur punts da lain sur precipizis che fan vegnir sturn.
L’uvestg n’ha betg pudì evitar, che la ruta sanada dal Spleia sa sviluppia a la colliaziun da transit impurtanta dal Grischun: Sia pussanza era sa sminuida ed ils cumins èn sa sviluppadas en las Trais Lias al suveran. Sper caravanas da sauma, viagiaturs da commerzi, diplomats ed ils “emprims turists” traversavan anc ils curriers da Lindau, in servetsch da currier organisà da la citad da Lindau, la Viamala sin lur viadi a Milaun.
[editar] Novas construcziuns
Durant ils onns 1738-1739 ha l’impressari da Tavau, Christian Wildener, construì duas punts, cun las qualas ins ha savì guntgir a dretga d’ina part exponida da la Viamala romana. Ina da quellas duas punts è anc oz mantegnida.
Sut la direcziun da Richard La Nicca è vegnida construida la nova via charrabla, tranter ils onns 1818-1821. Ella maina da la vart dal nord cun in tunnel e cun galarias tras la uschenumnada “rusna persa” ed evitescha cun quai la cunterascensiun sur l’autezza da Runtgaglia. Las trai punts èn vegnidas duvradas vinavant, tranter quellas han ins siglientà ina terrassa or dal grip.
Ina inundaziun catastrofala ha destruì l’onn 1834 ina part da la via da la Punt dal Tgiern. La punt sezza n’è betg vegnida destruida, ma ella n’era betg pli duvrabla ed uschia han ins la laschà ir en decadenza. Per remplazzar quella han ins bajegià l’onn 1836 al nord la punt Rania. Il curs da la via da l’onn 1836 è quel da la via chantunala d’oz, cun excepziun dal nov tunnel da colliaziun da l’A13 e da las duas punts, las qualas han remplazzà l’onn 1935/38 las punts Wildener ch’eran memia pitschna per il traffic. Tranter las duas punts, sin in parcadi d’in kiosc, main ina stgala cun 321 stgalims en la profunditad da la chavorgia.
L’avertura da l’autostrada A13 l’onn 1967 svia la pli stretga part en in tunnel da 743 meters, e traversa la part dal sid da la Viamala sur ina gronda punt vi. Il nov toc bajegià l’onn 1958 tranter Tusaun e Runtgaglia vegn gia l’onn 1996 remplazzà tras il tunnel da Crapteig sin ina lunghezza da 2171 meters.
[editar] Litteratura
- Armon Planta: Verkehrswege im alten Rätien Band 4. Verlag Bündner Monatsblatt, Cuira 1990. ISBN 3-905241-06-4
- Friedrich Pieth: Bündnergeschichte. 2. Auflage. Verlag F. Schuler, Cuira 1982. ISBN 3-85894-002-X
[editar] Colliaziuns
 |
Commons: Viamala – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio |
