Bernard Cathomas
Bernard Cathomas (* 11 da zercladur 1946 a Breil en Surselva) è in exponent da lingua, cultura e medias en Svizra.
Vita ed ovra
[modifitgar | modifitgar il code]Bernard Cathomas ha frequentà la scola primara e secundara a Breil-vitg, ha fatg il seminari scolastic a Cuira e dà scola primara a Pigniu ed Andiast. Dal 1968 al 1973 ha el studegià germanistica ed istorgia a l'universitad da Turitg. Sia lavur da doctorat porta il titel: Erkundungen zur Zweisprachigkeit der Rätoromanen. Eine soziolinguistische und pragmatische Leitstudie. (Europäische Hochschulschriften I/183, Bern/Frankfurt a.M 1977). Dal 1973 al 1980 ès el stà magister da tudestg al seminari scolastic a Cuira, da 1980 enfin 1997 secretari general da la Lia Rumantscha, dal 1998 al 2001 directur da la fundaziun svizra per la cultura Pro Helvetia a Turitg e dal settember 2001 fin 2009 directur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha a Cuira e commember da la direcziun generala da la SRG SSR a Berna. Dal 2009 fin il 2016 ha el fatg part al cussegl da fundaziun dal Cussegl da pressa svizzer ch'el ha presidià dal 2011 al 2016. La fin dals 1970 era el in dals iniziants e commember da la gruppa che redegiva la revista critica ACCENTS, publitgada l'emprim en la Gasetta Romontscha e pli tard en la Bündner Zeitung.
A l'entschatta dals 1980 ha Cathomas sviluppà in concept da 7 puncts per la promoziun linguistica. Tenor quest concept dovra il rumantsch: 1. In territori linguistic, nua ch'el ha dretgs e funcziuns cleras; 2. En quest territori ina buna basa economica per evitar l'emigraziun; 3. In diever consequent dal linguatg en ils divers secturs da la vita privata e publica; 4. Ina lingua scritta unifitgada per l'adiever surregiunal e per tut las domenas, nua che mo ina varianta rumantscha vegn en dumonda; 5. Meds da massa sco ina gasetta quotidiana, in program da radio integral ed ina buna preschientscha en medias visualas; 6. La prontadad da las pledadras e dals pledaders dad esser bilings; 7. Ina buna convivenza cun las autras cuminanzas linguisticas dal chantun e da la Confederaziun.
Per realisar quest concept che sa basa sin enconuschientschas da la planisaziun linguistica (Language Planning) ha Cathomas inizià divers projects sco il rumantsch grischun, per il qual Heinrich Schmid ha sviluppà las directivas (1982) e che Georges Darms e sia squadra han elavurà. Cun numerusas mesiras d'implementaziun ha Cathomas guidà la derasaziun da la lingua surregiunala. Cun las Scuntradas rumantschas (1985 a Savognin, 1988 a Scuol, 1991 a Laax, 1994 a Donat (Schons) e 1997 a Domat) è l'unitad interrumantscha vegida promovida; cun ina vasta campagna d'infurmaziun è sensibilisaziun per il rumantsch en Grischun ed en Svizra è la Svizra vegnida fatga attenta per la valur dal rumantsch e las consequenzas, sche quel svaniss. Dapi 1980 ha Bernard Cathomas fatg part a tut las emprovas per realisar ina gasetta quotidiana rumantscha ed è stà confundatur da l'Agentura da Novitads Rumantscha.
Da ses temp en la LR èn divers secturs da la vita publica vegnids rumantschads (nums da vitgs e vischnancas, inscripziuns sin edifizis federals e chantunals, indicaziuns en il cudesch da telefon e sin pachetaschas da products, etc) e la preschientscha dal rumantsch en las scolas medias (maturitad rumantscha) e professiunalas è vegnida rinforzada. Questa nova preschientscha da la lingua ha pretendì blers novs pleds ch'èn vegnids creads sistematicamain dad in post da linguatg en LR e la fimala edids en il in Pledari gromd. Bernard Cathomas ha fatg part a las gruppas da lavur sin plaun chantunal (Rapport: Regiuns linguisticas dal Grischun, Cuira 1994) e federal (La Svizra - 2 1/2 lungatgs?, Mustér 1982, e: Quadrilinguitad svizra - preschent e futur, Berna 1989) per augmentar las contribuziuns publicas a la Svizra rumantscha e per meglierar la basa giuridica a favur dal linguatg. Cun la votaziun dal pievel dals 10 da mars 1996 davart la revisiun dad artitgel 116 da la constituziun federala è il rumantsch (en la furma dal rumantsch grischun) vegnì acceptà sco linguatg uffizial da la Confederaziun en contact cun persunas rumantschas. Questa votaziun è stada la basa decisiva per las leschas da linguas sin plaun federal e chantunal. In pass impurtant è er stà la collavuraziun per la Charta europeica da las linguas regiunalas e minoritaras. Ina rait da contacts e barats cun autras linguas minoritaras en l'Europa e sur quella or ha dà impuls impurtants al moviment rumantsch da quel temp.
Sco directur da la Pro Helvetia ha Cathomas inizià ina reorganisaziun da questa organisaziun. Durant sia direcziun dad RTR è vegnida construida la chasa da medias RTR/SRG a Cuira, messa en funcziun il 2006, sco basa per la convergenza da radio, televisiun e multimedia. En questa chasa ha RTR survegnì l'emprim studi da televisiun cun la tecnica da producziun necessaria. Il 2006 è vegnida realisada la redacziun RTR online en rumantsch grischun ed il 2007 è il rumantsch grischun vegnì introducì sco lingua legida en las novitads dal Radio rumantsch. En quel temp ha RTR realisà per l'emprima giada in radio da 24 uras sin l'agen chanal. Pliras emprovas da realisar in chanal da televisun rumantsch n'èn betg reussidas, er betg quella da 2009 per ina chanal da tv Arte idée suisse che vuleva rinforzar il barat e la derasaziun dad emissiuns tranter las regiuns linguisticas da la Svizra ed il mument star a disposiziun ad RTR durant las emprimas uras da la saira (pirme-time) per atgnas emissisiuns quotidianas pli lungas. Cun in bonus da contribuziuns, sco quest princip vala en la SRG per ils emitturs en franzos (RSR) e talian RSI), fiss ina tala chanal TV stada realisabla.
Dal 1989 al 1997 è Bernard Cathomas stà deputà en il Cussegl grond e dapi sia pensiun il 2009 è el commember da pliras fundaziuns. El è maridà cun Rita Cathomas-Bearth, ha dus fegls: Richard (*1971) e Marc (*1973), duas biadias e quatter biadis. El viva a Cuira.
Publicaziuns
[modifitgar | modifitgar il code]- Erkundungen zur Zweisprachigkeit der Rätoromanen. Eine soziolinguistische und pragmatische Leitstudie, Dissertation (= Europäische Hochschulschriften. I/183). Verlag Herbert Lang, Bern/Frankfurt am Main 1977, ISBN 3-261-02172-1.
- (ensemen cun Richard Cavigelli, Gieri Menzli, Isidor Winzap) Litteratura. Rimnada da texts ord la litteratura sursilvana per las scolas superiuras. Casa editura per mieds d'instrucziun. Cuera 1981.
- La schanza dils pigns. En: Ischi semestril 66/16, 1981.
- Rumantsch grischun - 11 puncts per ina discussiun reala. En: Gasetta Romontscha, 29-03-1983.
- Mantegniment da linguatg pretenda politica da linguatg. En: Casa Paterna, 08-08-1986.
- La Lia Rumantscha en l'avegnir. Per 70 onns LR. En: Supplement a las gasettas rumantschas, 08-12-1989.
- Rhaeto-Romansh in Switzerland up to 1940. In: S. Vilfan et al. (Hg.): Ethnic Groups and Language Rights. European Science Foundation. Comparative Studies on Governments and Non-dominant Ethnic Groups in Europe, 1850–1940. Volume III, 89–110, New York University Press, Dartmouth 1990, ISBN 1-85521-0967.
- «Quotidiana» – Chance oder Fehlschlag. Das rätoromanische Zeitungsprojekt im Gestrüpp von Sprach-, Medien- und Parteipolitik. In: Neue Zürcher Zeitung. 1. Februar 1991, 23.
- Na restar sut las plantas dal passà. Pled d'avertura da la Scuntrada rumantscha a Laax, 05-08-1991. Archiv Lia rumantscha.
- Rätoromanische Schweiz. In: Hans Bickel, Robert Schläpfer (Hg.): Mehrsprachigkeit – eine Herausforderung (= Reihe Sprachlandschaft. 13, 343–370). Verlag Sauerländer, Aarau/Frankfurt am Main/Salzburg 1994, ISBN 3-7941-3647-0.
- Nagin motiv da reposar sin las arbagias. Pled d'avertura da la Scuntrada rumantscha en Val Schons 1994. En: Gasetta Romontscha, 11-10-1994.
- Antruras Dante e Luther, oz las medias. En: Gasetta Romontscha, 26-01-1996.
- S'unir per s'avrir. Pled d'avertura da la Scuntrada rumantscha a Domat 1997. En: La Quotidiana, 10-08-1997.
- Kann man von einander lernen? Die rätoromanische Sprachplanung in der Schweiz. In: Ladin, wohin? Möglichkeiten der Sprachentwicklung des Dolomitenladinischen. Città di Bolzano / Stadt Bozen 1998, 43–68.
- Restar là è la premissa per stgaffir e salvar cultura en las regiuns da muntogna. En: La Quotidiana, 26-08-1999.
- Von der Kraft der Sprache und des Sprachenrechts. In: Recht – Ethik – Religion. Der Spannungsbogen für aktuelle Fragen, historische Vorgaben und bleibende Probleme. 239–248, Edition Exodus, Luzern 2002, ISBN 3-905577-62-3
- «Tgi che sa rumantsch sa dapli». Das romanische Radio und Fernsehen geht mit einigen Neuerungen in die Zukunft. In: Die Südostschweiz, 20.08.2002
- Ina ferma preschientscha da la Svizra rumantscha. En: La Quotidiana, 26-05-2006.
- L’unitad dess forza a la Rumantschia. En: La Quotidiana, 12-06-2009.
- «Die Idiome bleiben, wie sie sind». Interview. In: Die Südostschweiz, 23.11. 2011.
- Der Weg zu einer gemeinsamen romanischen Schriftsprache. Entstehung, Ausbau und Verbreitung des Rumantsch Grischun. In: Bündner Monatsblatt. 1/2012, 28–62, ISSN 1011-6885.
- Sprachen fallen nicht vom Himmel. Zur Sprachplanung in der Rätoromania. In: Geschichte und Gegenwart des Rätoromanischen in Graubünden und im Rheintal (= Schriftenreihe des Arbeitskreises für interregionale Geschichte des mittleren Alpenraumes. Band 2, 125–147). ISBN 978-3-85637-422-8.
- Zum Stand des Romanischen in der Schweiz. Alte und neue Herausforderungen. In: Europäisches Journal für Minderheitenfragen EJM. 7 (2014) 2, 91–114, Verlag Österreich 2014, ISSN electronic edition 1865–1097.
- Dreissig Jahre Rumantsch Grischun. In: Studies in Eurolinguistics. Vol. 9: Minority Languages in Europe and Beyond – Results and Prospects. 149–167, Logos Verlag, Berlin 2015, ISBN 978-3-8325-3919-1.
- Far dapli che mo laschar ir sco i va. En: La Quotidiana, 01-10-2020.
- Selbstbewusst eine pragmatische Sprachpolitik betreiben. Bernard Cathomas im Gespräch mit Florian Hitz. In: ikg-Mitteilungen, 2023/1.
- Ein Weg zur Einheit in der Vielfalt. Plädoyer für Rumantsch Grischun. Mit einem Nachwort von Georg Jäger. 200 Seiten. Somedia Buchverlag, Chur 2023, ISBN 978-3-907095-72-0
- «Heute ist Rumantsch Grischun systemrelevant.» Interview. In: Bündner Zeitung, 18.12.2023.
- The Living Heritage of the Romansh People in Switzerland / La ierta viventa da la Svizra retorumantscha. In: A future for whose past? ICOMOS Suisse, ETH Zürich. Hier und Jetzt, 2025, 62-76, ISBN 978-3-03919-642-5.
Litteratura secundara
[modifitgar | modifitgar il code]- cf. Register Biblioteca chantunala dal Grischun (www.kantonsbibliothek.gr.ch).
- Valitaziun da l'activitad da Bernard Cathomas: cf. Gion Lechmann: Rätoromanische Sprachbewegung.
- Die Geschichte der Lia Rumantscha von 1919 bis 1996. Frauenfeld Stuttgart Wien 2005. ISBN 3-7193-1359-X
- Renata Coray: Von der Mumma Romontscha zum Retortenbaby Rumantsch Grischun. Rätoromanische Sprachmythen. Chur 2008. ISBN 978-3-905342-43-7
- Claude Hauser (ed.): Zwischen Kultur und Politik. Pro Helvetia 1939 bis 2009. Zürich 2011. ISBN 978-3-03823-593-4.
- Concernent il svilup dad RTR 2001-2009 vesair ils rapports annuals RTR repsectivs.