Zum Inhalt springen

Iva (plaunta)

Ord Wikipedia
Quist artichel es scrit in rumauntsch puter.
Iva, eir plaunta d'iva u flur d'iva

La Plaunta Iva (Achillea moschata) es üna spezcha d’achilleas (Achillea), chi tucha tiers tar la famiglia asteracea. Il nom Iva deriva da la lingua latina abigere e managia aborter. Già daspö tschienters vala la substanza amara e las substanzas activas da l’öli eteric scu mastina chi güda cunter manchaunza d’appetit u cumplicaziuns da stomi e bögl.[1]

Iva (licör)

L’Iva es derasada in la regiun da las Alps orientels e lur existenza es rara in las regiuns da chaltschina. Ella crescha pustüt sün territoris, chi cuntegnan ardschiglia, surtuot in zonas da greva, per solit daspera vadrets. As chatta l’Iva – chi dvainta 5 fin 20 zentimeters ota –  eir süls pros ed in ün otezza traunter 1500 fin 3400 m s. m.[1] Lur temp da fluraziun es a partir da lügl ed avuost.

In chantun Grischun ho l’Iva seguond differentas regiuns eir differents noms: In rumauntsch es que l’Iva. In vallader as discuorra eir da la Flur d’Iva, invezza in puter da la Plaunta d’Iva.[1] In Grischun taliaun as disch «erba Iva»[2] ed in Grischun tudas-ch as clamma las föglias da l’Iva «Wildfräuli-Chrut» (erva da giunfra sulvedi), las fluors «Wildmännli-Chrut» (erva d’homin sulvedi) e quist sulvedis sun ün segn per ils spierts da muntagna.[1]

Plaunta medicinela

[modifitgar | modifitgar il code]

L’Iva scu masdina es dateda bger pü inavous scu la bevranda alcoholica «Iva». Già il 16evel tschienter nottet Conrad Gessner, naturalist e meidi da Turich, in sieu cudesch medicinel «Hortus Germaniae» sur l’effet medicinel da la plaunta. Pü tard, l’an 1768, avaiva il natüralist e meidi da Berna, Conrad Haller, scrit, cha’ls abitants in muntagnas preparan ün tè d’iva, per la sandet da la digestiun.[3]

La ramassa d'Iva in la Val Bergiaglia

[modifitgar | modifitgar il code]

In la Val Bergiaglia ho la ramassa da l’Iva üna luncha tradiziun, inua l’Iva dvantaiva ramasseda e vendida fin ils ans 1970 in mantuns. Quist d’eira bsögnaivel scu guadagn suraint per ils purs e las puras da la muntagna. Il temp da ramassa cumanzaiva avaunt cha’s alpagiaiva la muaglia ed apaina cha quista d’eira sü’ls pros, as cuntinuaiva la ramassa in ot.[2]

Las reglas per la ramassa dvantaivan discutos traunter ils pü vegls da la cumünaunza ed ils proprietaris da las pas-chüras; uschè d’eiran ils lös ed eir la perioda da ramassa fixos. Ils vegls scoulaivan ils giuvens: per exaimpel scu cha’s clegia la plaunta. Scha quella es fras-cha, as stu cler giò las fluors cun precauziun, uschè cha nu’s s-charpa our las rischs. I d’eiran nempe ils giuvens, chi’d haun ramasso l’Iva, chi pudaiva dürer püss dis, impustüt in otezzas e minchataunt d’eira il viedi uschè lunch, cha’ls passaivan il cunfin da la Svizra.[2]

Braulino cun las nouvas eticettas.

D’üna vart as ramassaiva l’Iva per vender las ramass zieva la stagiun a’ls commerziants per la produciziun da’l «Braulino».[2] Quist es ün licör tradiziunel da Buorm, chi vain fat cun ervas sechedas e chi madüra duos ans in butschins da ruver. La recetta originela per Braulino es gnida sviluppeda l’an 1875 tra Franceso Peloni, ün botaniker.[4]

D’otra vart as ramassaiva l’Iva per fer tè cun las flurs d’Iva, chi dvantaivan sechedas, per der ün aroma a’l grappa cun flurs d’Iva fres-chas, per fer licörs chasaun – Iva e licör amar, ma minchataunt eir per metter aint scu spezcha in spaisas da charn.[2]

Indicaziuns da funtaunas

[modifitgar | modifitgar il code]
  1. 1 2 3 4 Heini Hofmann: Wie ein Medikament zum Genussmittel mutierte. Iva – der Geist der «wilden Fräulein». In: Rosenfluh.ch. Consulto ils 9 avrigl 2026
  2. 1 2 3 4 5 Luca Giabarri: Sammeln und Verwenden der Moschus Schafgarbe/Erba Iva in der Valchiavenna. In: Aess regionale Lombardia (Ediziun). Ouvra: Inventario del patrimonio immateriale delle regioni Alpine, 21 da lügl 2015. Consulto ils 9 avrigl 2026
  3. ↑ Iva. In: Patrimoine Culinaire Suisse. Consulto ils 1 avrigl 2026
  4. ↑ Braulio. In: amarobraulio.com. Consulto ils 10 avrigl 2026