Zum Inhalt springen

Lingua taliana

Ord Wikipedia
Talian
italiano
Discurrid en: Italia, Svizra (Svizra taliana), San Marino, Vatican, Urden da Malta, Somalia
Regiun:Europa, Africa
Persunas:70'000'000
Famiglia:Indo-Europea
Italica
Romana
Italo-occidental
Italo-Dalmatian
Talian
Lingua uffiziala
Uffizial en: Italia, Svizra, San Marino, Vatican, Urden da Malta, Uniun Europea
Regla per:Accademia della Crusca
Codes
ISO 639-1:it
ISO 639-2:ita
ISO 639-3:ita

Il talian (italiano) è ina lingua romana, lingua uffiziala da l'Italia e dal San Marino ed ina da las linguas uffizialas da la Svizra, dal Vatican e da la Somalia. Dapli che 60 milliuns persunas discurran talian.[1]

Il talian en il mund

Il talian figurescha sin il 23avel plaz tranter las linguas tenor dumber da pledaders en il mund e, en l'Italia, vegn el utilisà da radund 58 milliuns d'abitants.[2] L'onn 2015 era el la lingua mammigna dal 90,4 % dals abitants en l'Italia,[3] pledaders che l'utiliseschan savens ensemen cun variantas regiunalas dal talian, cun las linguas regiunalas e cun ils dialects. En l'Italia vegn el utilisà vastamain per tut ils tips da communicaziun da la vita quotidiana e dominescha cleramain en ils medis da communicaziun naziunals, en l'administraziun uffiziala dal Stadi talian ed en l'editurìa.

El è derasà en las cuminanzas da l'emigraziun taliana, è enconuschent vastamain era per raschuns praticas en diversas regiuns geograficas ed è ina da las linguas estras las pli studiadas en il mund. Dal puntg da vista istoric è il talian ina lingua codifitgada tranter il 15avel ed il 16avel tschientaner sin basa dal florentin litterar utilisà en il 14avel tschientaner.[4]

Istorgia da la lingua taliana

[modifitgar | modifitgar il code]
Dante Alighieri, considerà sco il bab da la lingua taliana.

Il talian è ina lingua neolatina o romana, vul dir ch'el deriva dal latin vulgar pledà en l'Italia en l'anticitad romana e sa transfurmà profundamain tras ils tschientaners.[5]

Dal latin vulgar als vulgars talians

[modifitgar | modifitgar il code]

Gia en l'epoca classica existiva in diever "vulgar" dal latin, ch'è sa mantegnì tras texts betg litterars, graffiti, inscripziuns betg uffizialas u texts litterars che reproducivan la lingua pledada, sco quai che capita savens en la comedia.[6] Dasperas existiva in latin "litterar", adoptà dals scripturs clàssics e lià a la lingua scritta, ma era a la lingua pledada da las classas socialas las pli cultivadas. Cun la Crudada da l'Imperi Roman e la furmaziun dals reginavels roman-barbarics è il latin scrit sa sclerotisà (el è daventà ina lingua administrativa e scolastica), entant ch'il latin pledà è sa maschadà adina pli fitg cun ils dialects dals pievels latinisads, dond vita a las linguas neolatinas, tranter quellas il talian.[7]

Variantas durant l'Eda Media

[modifitgar | modifitgar il code]

Ils istoriografs da la lingua taliana numnan las variantas che sa sviluppavan en l'Italia durant l'Eda Media sco "vulgars talians" (al plural) e betg anc sco "lingua taliana". Las perditgas disponiblas mussan numnadamain grondas differenzas tranter las variantas da las differentas zonas, entant che in model vulgar communabel mancava anc.

Vulgar italian

[modifitgar | modifitgar il code]

L'emprim document recunuschì tradiziunalmain per il diever d'in vulgar talian è ina perditga notarila conservada en l'Abbazia da Montecassino, provenienta dal Principadi da Capua e datada da l'onn 960: i sa tracta dal Placit cassinais, che è ina decleranza sut schura davart ina dispita da cunfins tranter in monastieri benedictin ed in feudal vischin: «Sao ko kelle terre per kelle fini que ki contene trenta anni le possette parte Sancti Benedicti.» ("Jau sai che quellas terras entant ils cunfins che figureschan qua èn stadas en possess da l'urden da Son Benedetg durant trent'onns").[8] Quest document è suandà da curt temp d'auters placits da la medema regiun, sco il Placit da Sessa Aurunca ed il Placit da Teano. Studis recents emprovan d'identifitgar ina curta inscripziun en la Catacomba da Commodilla a Roma, sin in affresch dals onns 800-850, sco l'emprima frasa en lingua taliana.[9]

  1. Berloco 2018
  2. https/www.ethnologue.com/language/ita
  3. L'uso della lingua italiana, dei dialetti e di altre lingue in Italia
  4. Vittorio Coletti. "Storia della lingua (Enciclopedia dell'Italiano)".2011
  5. Luca Serianni. "la nascita della lingua italiana (Dizionario-di-Storia)"
  6. Villa, cit., p. 7.
  7. Villa, cit., p. 9.
  8. Quai è mo ina frasa, ma ella po vegnir considerada sco "vulgara" e betg pli puramain latina: ils cas èn sparids, la conjuncziun ko ("che") ed il demonstrativ kelle ("quellas") èn preschents, e morfologicamain è il verb sao (dal latin sapio) datiers a la furma taliana moderna.
  9. Emilia Calaresu: Tracce e segnali dell'interazione tra autore e lettore. 2022