Nuorsa Engiadinaisa
Quist artichel es scrit in rumauntsch puter |
La Nuorsa Engiadinaisa (Engadinerschaf) es üna razza da bês-cha domesticeda originela da l'Engiadina.[1] In l'Engiadina Bassa ho l'allevamaint da bês-cha üna löncha tradiziun[2] e pervi da sia chappa ho'la il surnom «besch da pader».[3]
Istorgia
[modifitgar | modifitgar il code]A la fin dal temp medievel alpagiaivan düraunt l'ested, pesters taliauns in schuma cun lur bês-chas sün las alps grischunas. Las grandas Nuorsas Bergamascas dals pesters taliauns as bastandaivan cun las razzas dal lö – Nuorsa da la grippa (Steinschaf) – e landrour es dvanto üna spezcha egna, la Nuorsa Engiadinaisa. Quista as adattaiva spezielmaing bain a las condiziuns crüjas da las alps.[3]
Düraunt tschienters d'eira La Nuorsa Engiadinaisa inrischeda in la regiun. Ma in seguit da la «repasseda da la razza» a partir da l'an 1938 es la Nuorsa Engiadinaisa adüna dapü gnida rimplazzeda tra la Nuorsa Alpina Alva, uschè cha la Nuorsa Engiadinaisa d'eira in prievel da svanir per adüna. Grazcha a la protecziun tra la fundaziun Pro Specie Rara as pudaiva l'existenza da la Nuorsa Engiadinaisa al cumanzamaint dal 20evel stabiliser.[1] Cun la fundaziun da la cocieted d'allevamaint Schweizerischer Engadinerschaf-Verein l'an 1992 es il numer da l'existenza da la Nuorsa Engiadinaisa ingrado darcho.[3]
Allevamaint
[modifitgar | modifitgar il code]La Nuorsa Engiadinaisa nun ho cornas. Ello ho uraglias chi pendan giò, ün nes chi do in ögl ed il sia pel es per solit brün cotschnaint, ma i do eir Nuorsas Engiadinaisas cun ün pel brün s-chür u nair. In conguel cun otras razzas es la Nuorsa Engiadinaisa üna razza granda. Ella ho ün caracter fidel ed es a la buna. Lur unglas sun fich resistentas, uschè cha maladias u unglas marschas nu ho'la quasi mê.[1]
La Nuorsa Engiadinaisa es fich früttaivla: Üna agnella po metter sül muond fin trais agnèls per an ed il temp traunter las naschentschas es fich court, nempe be 7–8 mais. Dimema d'ho la Nuorsa Engiadinaisa bger lat. L'intenziun da'ls allevaturs e las allevaturas da bês-cha d'hozindi nun es però il lat, la producziun da chaschöl da bês-cha ed oters prodots da lat, invezza da que l'affer da la delicatessa, la charn d'agnè, chi'd es povra in grass e fina.[1]
Muaglia chi pasculescha
[modifitgar | modifitgar il code]
L'agn verd piglia il suramaun sur ils pros da las alps, uschè cha nu's po pü svilupper ün god. Eir la bioversited svanischa rigurus pervi da l'agn verd, chi crescha aint dapertuot. Daspö l'an 2017 vain stadageda la muaglia – Nuorsas Engiadinaisas – in la Val d'Usern (Andermatt, chantun Uri), e pasculan l'agn verd, uschè cha quist es dvanto chatscho bain inavous. La Nuorsa Engiadinaisa güda in quist möd da d'equillibrer las varieteds da plauntas in las alps.[3]
Launa e prodots da launa
[modifitgar | modifitgar il code]L'an 2009 ho ün ravuogl da 12 duonnas in l'Engiadina Bassa, ad Ardez, fundieu la societed butia da besch cun ün proget da laina fileda in collavuraziun cun la filleria Vetsch a Jenaz (Partenz). Quist cul böt, da tgnair in vita la misteraunza textila locela ed ultra da que cun l'intenziun da la svilupper inavaunt.[2]
La testa da la Nuorsa Engiadinaisa as preschenta scu logo da la moda da s-chaglia Anita Campel – moda da lana fatta a man. Qiusts vstieus sun fats our da la launa – chi vain eir fileda in la filleria Vetsch a Jenaz – our da la pel da la Nuorsa Engiadinaisa ed eir otras razzas da bês-chas, chi vivan in Engiadina.[4]
Indicaziuns da funtaunas
[modifitgar | modifitgar il code]- 1 2 3 4 Engadinerschaf. In: Pro Specie Rara. Consulte ils 4 avrigl 2026
- 1 2 Projekt. In: Butia da besch, Ardez. Consulte ils 4 avrigl 2026
- 1 2 3 4 Schaf der Ostalpen. In: Schweizerischer Engadinerschaf-Zuchtverein (SEZ). Consulte ils 4 avrigl 2026
- ↑ Verarbeitung. In: Strickmode Anita Campell. Moda da lana fatta a man. Consulte ils 6 avrigl 2026