Schweizerisches Idiotikon
Quist artichel es scrit in rumantsch vallader |
Origen
[modifitgar | modifitgar il code]Ün uschedit Idioticon es ün dicziunari chi enumerescha e descriva pleds dialectals, obain expressiuns chi appartegnan a linguas professiunalas. Id es dimena in general ün dicziunari dals dialects e dals pleds dals regiunalissems.
La noziun Idioticon deriva dal 18el tschientiner; sia etimologia vegn dal pled grec “idios”, chi voul dir «agen, privat, separà»: ün idioticon es dimena üna glista da las «expressiuns caracteristicas dad üna regiun»; ma quist nun ha ingüna colliaziun cul pled «idiom» sco «lingua o dialect».
Ils idiotica stan a la basa da la dialectologia moderna, e sun colliats culs viadis adüna plü frequaints dürant l’Illuminissem.
Il pled es gnü inventà dal 1743 dal magister da grec Michael Richey per seis dicziunari hamburgais.
Il prüm Idioticon svizzer es gnü publichà l’on 1806 dal ravarenda Franz Joseph Stalder sco “experimaint”. Sülla basa dal manuscript da Stalder ha Friedrich (Fritz) Staub cumanzà dal 1862 cun sia lavur vi d'ün nouv “Idioticon svizzer”, chi s’ha sviluppà fin hozindi in 16 toms terminats, cun var 150’000 lemmas. Cun quai è'l il dicziunari regiunal in lingia tudais-cha il plü detaglià da tuot il territori germanofon. La versiun stampada da l’ouvra cumpletta prevezza tuot in tuot 17 toms, hozindi as lavura vi dal custab Z. Tuot ils lemmas as rechattan hozindi eir online.[1]
La versiun francesa dal dicziunari dialectal svizzer (Glossaire des patois de la Suisse romande) es naschüda l’on 1924, quella rumantscha (Dicziunari Rumantsch Grischun) dal 1939 e quella in lingua taliana (Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana) dal 1952.
Istorgia
[modifitgar | modifitgar il code]Schelta da puncts principals istorics
[modifitgar | modifitgar il code]L’istorgia da l'‘Idiotikon’ ha cumanzà cun la fundaziun da la società ‘Verein für das Schweizerdeutsche Wörterbuch’ dal 1862. Friedrich (Fritz) Staub dvainta redactur.[2]
Dal 1874 ha la società retschevü raps dal stadi e Ludwig Tobler dvainta il segound redactur.[3]
Dal 1881 es gnü publichà il prüm tom (da quatter toms previs). Blers relaschs e projets vegnan inclus i'l Idiotikon tanter ils ons 1997 e 2020.[4]
In 1955 survgniva l'Idioticon contribuziuns finanzialas dal stadi (pervi dal «Bundesbeschluss vom 23. Juni 1955 betreffend die Unterstützung der Nationalen Wörterbücher»).[5]
Daspö il 2008 daja l'Idioticon online.[6]
Il redactor actual (daspö 2020) e Christoph Landolt.[7]
Structura dal Schweizerisches Idiotikon
[modifitgar | modifitgar il code]La structura administrativa da l'institut dal Schweizerisches Idiotikon es üna socitetà cul nom Verein für das Schweizerdeutsche Wörterbuch. Ils commembers da quista società sun in prüma lingia ils chantuns cun tudais-ch sco lingua ufficiala. La presidenta da la società es tradiziunalmaing la directura chantunala da fuormaziun dal chantun Turich ingio chi's rechatta la redacziun dal dicziunari. Daspö l'on 2015 ed amo fin l'on 2027 es quai Silvia Steiner (il Center).
Finanziaziun e progets paraints
[modifitgar | modifitgar il code]Il dicziunari vain finanzià per gronda part dal l'Academia Svizra da las scienzas umanas e socialas (Swiss Academy of Humanities and Social Sciences)[8] chi sustegna da listessa maniera ils quatter vocabularis nazinuals svizzers. Il Glossaire des patois de la Suisse romande a Neuchâtel es gnü fundà l'on 1899 e tratta ils dialects francoprovenzals e frances da la Svizra francesa, il Dicziunari Rumantsch Grischun a Cuoira ramassa materials sur dals idioms rumantschs dal Grischun daspö l'on 1904 ed il Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana a Blizuna ha cumanzà sia lavur dal 1907 e cumprenda ils dialects lumbards ils chantuns Tessin e Grischun.
Progets affiliats
[modifitgar | modifitgar il code]Il dicziunari stampà es il prodot essenzial da l'institut dal Schweizerisches Idiotikon. Cul temp s'han invezza oters progets miss adaquella, in prüma lingia la versiun electronica dal dicziunari cun nouvs mezs d'agüd per leger il dicziunari (survistas dals maniamaints dals lemmas, registers da las abreviaziuns, retschercha i'l text integral, ün register da fenomens grammaticals).
Implü ha il team da tecnologia linguistica dal dicziunari miss in adöver duos corpus linguistics: Il Schweizer Textkorpus[9], ün corpus da referenza per la lingua tudais-cha illa Svizra cun 23.5 milliuns pleds digitalisats ed il Schweizerdeutsches Mundartkorpus[10], ün corpus da referenza per ils dialects da la Svizra tudais-cha. Ils duos corpus servan a la retschercha scientica ed al public laic.
Ultra da quai mana il Schweizerisches Idiotikon ils duos portals ortsnamen.ch[11] e familiennamen.ch[12] chi s'adressan a quellas e quels chi s'interessan per ils toponims ed ils noms da famiglia in Svizra.
Finalmaing administra il Schweizerisches Idiotikon las datas dal proget Sprachatlas der deutschen Schweiz[13]. La publicaziun da las cartas da l'atlas es finida daspö ons, ma las datas vegnan digitalisadas e cumbinadas cul dicziunari e cun fotografias istoricas.