Sgrafit in Engiadina

Quist artichel es scrit in rumauntsch puter

Sgrafits d'üna chesa a Vnà.

Sgrafiti (in nom deriva dal pled taliaun graffire = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.

Istorgia

Derivanza

In Europa as chattan sgrafits in süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenza; düraunt il Temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.

Derasaziun

Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.

Sgrafit in Engiadina

Sgrafit d'üna chesa a Guarda

La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.

A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.

Düraunt il Temp da neoclassicissem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.

Tecnica

Liadüra da basa

Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.

Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair

Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.

Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi

Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:

• Paulin Nuotclà (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.
• Duri Fasser da Müstair es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.
• Giuliano Pedretti (1924–2012, mort a Samedan) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'Archiv culturel d'Engiadin'Ota.
• Josin Neuhäusler da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.
• Butia Schlerin es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca Sgrafit Engiadinais, artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.
• Joannes Wetzel da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.

Familia Chönz (Könz) da Guarda:

• Ulrich Chönz (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
• Constantin Chönz es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
• Stefan Liun Chönz es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna Selina Chönz (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.
• Mazina Schmiedlin Chönz es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a Tavo.

Ornamaints

Motiv chaun curraint (ornamaint sur) d'üna chesa a S-chanf

Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la simbolica d'art decorativa in Engiadina. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol, chi deriva da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits. Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.

Litteratura

• • Silvia Conzett: Sgraffito, in: Lebendige Traditionen. Consulte ils 6 avrigl 2026