Stampa da cudeschs
Quist artichel es scrit in rumauntsch puter. |

La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a consolider las identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch.[1]
Istorgia
[modifitgar | modifitgar il code]I'l temp d'immez europeic gnivan texts scrits surtuot sün pergiamina e multiplichos a maun in clostras. Siand cha la producziun e l'ornamaint da las scrittüras a maun dovraivan bgera lavur e d'eiran custaivel. Ler e scriver savaivan be pochs, uschè cha'ls cudeschs restettan accessibels ad üna pitschna part da la populaziun.[2][3]
Üna premissa importanta per la derasaziun da texts e cudeschs d'eira il palperi. Sia producziun d'eira già cuntschainta in la China precristiana ed es riveda in Europa tra ils Arab. Daspö il 12evel tschientiner gniva il palperi il prüm fat in Spagna, pü tard eir in Italia ed in oters pajais europeics.[2]
Ün müdamaint fundamentel ho mno i'l 15evel tschientiner la stampa da cudeschs. Bainschi d'eiran la stampa da fallun, tevlas da lain ed ils cudeschs da bloc già cuntschaints, ma pür la procedura da Johannes Gutenberg cun letras da metal moviblas haun pussibilito dapü la mited dal tschientiner üna producziun da cudeschs bger dapü svelta e voluminusa.[3] Cun la producziun pendiva da cudeschs creschaiva eir il bsögn da palperi.[2]
La nouva tecnica as derasaiva svelt in Europa. In Svizra s'haun sviluppos scu centers da stampas importants la stamparia a Basilea (1460), a Genevra (1478) ed a Turich (1521). Impustüt Basilea ragiunet ün renom internaziunel cun ouvras stampedas da teologia, drets, litteratura e linguistica. L'umanissem e la refurmaziun haun promovieu considerabelmaing la derasaziun da la stampa da cudeschs.[3] Stamparias pussibilitettan da derasar nouvas idejas religiusas, scientificas e politicas in ediziuns pü grandas. I'l decuors da la refuorma catolica naschittan pü tard eir in territoris catolics stamparias importantas, traunter oter aint il ram da la clostra da Nossadunnaun e da San Galla.[3]
La producziun da palperi e la stampa da cudeschs haun uschè s-chaffieu las premissas tecnicas per multiplicher texts in üna dimensiun fich pü granda e da fer savida e noviteds cuntschaintas ad ün public creschaint.[3]
Istorgia stampas da cudesch in Grischun rumauntsch
[modifitgar | modifitgar il code]La stampa da cudeschs ho contribuia essenzielmaing a la deraziun dalls muvimaints confessiunels ed a la consolidaziun d'identiteds linguisticas, culturelas e regiunelas in Grischun rumauntsch. L'an ho Dolfin Landolfi fundieu la prüma stamparia «Offizina Ladolfi»a Puschlev, la prüma stamparia in Grischun. Cò dvantaiva publicheda l'an 1552 la «Fuorma» da Jachiam Bifrun. L'an 1560 ho Landolfi impü drizzo aint üna stamparia ambulanta a Chamues-ch, inua cha sun naschidas ulteriuras scrittüras rumauntschas.[1]
L'ouvra da Gian Travers – «Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs» –, chi d'eira gnida scritta già l'an 1527, es üna da las pü veglias ouvras pü grandas in lingua populera rumauntscha ed as ho mantgnida tres sie deraziun posteriura sün fögls volants stampos.[1]

Ün oter center da stampa da cudeschs rumauntschs es naschieu düraunt ils ans 1659/60 a Scuol: Jachen Dorta junior e Jon Pitschen Saluz haun miss ad ir üna stamparia cun ün mulin da palperi. Lo es cumparieu l'an 1661 il prüm cudesch da scoula da Saluz. Ün punct culminant fuormaiva la «Bibla da Scuol» (1679). Per quista lavuraiva la stampa da Scuol düraunt tschinch ans. Quista vala scu capodouvra da stampa da cudeschs indigena. L'an 1680 naschet a Strada ün'ulteriura stamparia. Quista publichaiva la prüma ediziun dal cudesch da chaunt «Philomela» das Johannes Martinus. Las duos stamparias a Scuol e Strada haun pussibilito viepü la publicaziun da scrittüras religiusas rumauntschas, cudeschs da chaunt, ouvras in prosa e pü tard eir giazettas. Daspö l'an 1700 fin 1726 cumparit cun la «Gazetta ordinaria da Scuol» la prüma giazetta dal Grischun.[1]
Sper las stamparias domizilas giuvaivan las stamparias ambulantas üna rolla importanta. Georg Barbisch da Bludenz ho lavuro cun sias stamparias ambulantas traunter ils ans 1668 fin 1687 in differents lös in Grischun. El ho eir gestiuno üna stamparia ambulanta in la Surselva, inua el ho stampo traunter oter las duos ouvras «Canzuns spiritualas» (1674) da Balzer Aligs, «Canzuns devoziusas» (1685) da Zacharias da Salòs. Sia acivited gnit lo continueda i'l ravuogl da la clostra da Mustér. La stamparia claustrala publichet numerusas ouvras, surtout in sursilvan, traunter quellas la prüma «Consulaziun dell'olma devoziusa» (1690).[1]
Cun que haun las stampas da cudeschs s-chaffieu üna basa essenziela per la derasaziun da texts rumauntschs ed haun promovieu il svilup d'üna cultura da scrittüra, literara e da chaunt autonoma.[4]
Indicaziun da funtaunas
[modifitgar | modifitgar il code]- 1 2 3 4 5 Laura Decurtins: Der Buchdruck förderte die kulturelle und konfessionelle Identität. In: Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens. Stamparia Chronos, Turich 2019. Paginas: 56–58. ISBN 978-3-0340-1501-1, doi:10.5167/uzh-207361
- 1 2 3 Vladimir Ryd: Die Geschichte des Papiers. In: Planet Wissen. Consulto ils 13. settember 2026
- 1 2 3 4 5 Peter Tschudin: Buchdruck – Ausbreitung und Bedeutung im 15. und 16. Jahrhundert. In: Historisches Lexikon Schweiz HLS. Versiun 2000, revededa ils 31 marz 2026. Consulto ils 13 settember 2026.
- ↑ Laura Decurtins: Geopolitische Identität in Literatur und Geschichtsschreibung. In: Chantai Rumantsch! Zur musikalischen Selbst (er)findung Romanischbündens. Stamparia Chronos, Turich 2019. Pagina: 58. ISBN 978-3-0340-1501-1, doi:10.5167/uzh-207361