Svizra

Ord Wikipedia
Midar tar: navigaziun, tschertga
Confederaziun svizra

Schweizerische Eidgenossenschaft (tudestg)
Confédération suisse (franzos)
Confederazione Svizzera (talian)
Confoederatio Helvetica (CH) (latin)

Flag of Switzerland.svg
Coat of arms of Switzerland.svg
Lingua uffiziala tudestg (65,6 %)
franzos (22,8 %)
talian (8,4 %)
rumantsch (0,6 %)
Chapitala Nagina (de jure);
Berna (de facto, sedia da la regenza)
Furma da stadi Republica federala
Furma da regenza Democrazia da concordanza mez directa
Schef da stadi Il Cussegl federal sco collectiv
Schef da la regenza La Svizra n’ha nagin schef da la regenza
Surfatscha 41'285 km²
Abitants 8'417'700[1] (28/2/2017)
Spessezza 203 abitants per km²
Munaida 1 franc svizzer = 100 raps
Fundaziun 1848
Independenza 1291 tenor legenda, engirament dal Rütli
1499 independenza factica dal Sontg Imperi roman
1648 independenza renconuschida
1848 stadi federal modern
Imni naziunal Psalm svizzer
Di da festa naziunala Prim d’avust
Zona d'urari UTC+1 MEZ
UTC+2 MESZ (mars–october)
Numer da l'auto CH
TLD d'internet .ch
Preselecziun +41
Switzerland, administrative divisions - de - colored.svg
Logo der Schweizerischen Eidgenossenschaft.svg

La Svizra (tudestg: Schweiz, franzos: Suisse, talian: Svizzera, latin: Helvetia, tudestg svizzer: Schwiiz), uffizialmain Confederaziun svizra, è in pajais cun bundant 8 milliuns abitants situà en l’Europa Centrala. La surfatscha da la Svizra munta a 41 285 km²; la chapitala è Berna.

Geografia[modifitgar | modifitgar il code]

La cuntrada svizra è caracterisada da la chadaina da las Alps. Al sid da las Alps giascha il chantun Tessin, al nord la Svizra Bassa e la chadaina dal Giura. En las Alps svizras naschan plirs gronds flums: il Rain, il Rodan, l’En, l’Ara ed il Ticino. Il clima da la Svizra sa lascha caracterisar sco temprà.

Sguard sur la citad da Turitg

En il vest cunfinescha la Svizra cun la Frantscha, en il nord cun la Germania, en l’ost cun l’Austria ed il Liechtenstein ed en il sid cun l’Italia.

La surfatscha da la Svizra cumpiglia 41'285 km². Il punct il pli aut è il Piz da Dufour en il Vallais cun 4634 m s.m. Il punct il pli bass è il Lago Maggiore en il Tessin cun 193 m s.m.

La distanza nord-sid munta a 220 km. Il lieu ch’è situà il pli al nord è Bargen en il chantun Schaffusa; il lieu situà il pli al sid è Pedrinate (vischnanca da Chiasso) en il chantun Tessin. La distanza ost-vest munta a 348 km. Il punct situà il pli a l’ost è il Piz Chavallatsch (chantun Grischun). Il lieu situà il pli al vest è Chancy èn il chantun Genevra.

Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]

→ Artitgel principal: Istorgia da la Svizra

Il 1291 han ils chantuns dad Uri, Sviz e Silvania renovà in’allianza pli veglia. Cun quest Patg federal èn els s’unids en il cumbat encunter ils da Habsburg ch’eran da quel temp ina da las famiglias las pli pussantas entaifer il Sontg Imperi roman. La victoria encunter l’armada habsburgaisa en la Battaglia da Morgarten (1315) ha fullà via a l’independenza da la Svizra.

En il Contract de Westfalia da l’onn 1648 han ils pajais europeans renconuschì formalmain l’independenza svizra dal Sontg Imperi roman. L’onn 1798 èn las armadas da la Revoluziun franzosa penetradas en Svizra. En rom dal Congress da Vienna dal 1815 han ils potentats europeicas restabilì l’independenza da la Svizra.

Suenter la Guerra da la Lia separatista (1847) è la Svizra sa constituida sco stadi federal modern. La constituziun è vegnida revedida ils onn 1874 e 1999. A partir dal 2002 è la Svizra commembra da l’Organisaziun da las Naziuns unidas.

Politica[modifitgar | modifitgar il code]

Confederaziun[modifitgar | modifitgar il code]

La Svizra moderna è sa constituida l’onn 1848

Dapi il 1848 è la Svizra in stadi federativ che sa cumpona da vischnancas, chantuns e da la Confederaziun. Las trais pussanzas politicas da la Confederaziun èn: il Cussegl federal sco executiva, l’Assamblea federala (che sa cumpona dal Cussegl naziunal e dal Cussegl dals chantuns) sco legislativa ed il Tribunal federal sco giudicativa.

Al Cussegl federal actual appartegnan: Johann Schneider-Ammann (president 2016), Doris Leuthard (vicepresidenta 2016), Ueli Maurer, Didier Burkhalter, Simonetta Sommaruga, Alain Berset ed Guy Parmelin. Walter Thurnherr è il chancelier federal dapi il 1. da schaner 2016.

Chantuns[modifitgar | modifitgar il code]

Ils 26 chantuns da la Svizra èn: Appenzell Dadens, Appenzell Dador, Argovia, Basilea-Champagna, Basilea-Citad, Berna, Friburg, Genevra, Giura, Glaruna, Grischun, Lucerna, Neuchâtel, Schaffusa, Soloturn, Son Gagl, Sursilvania, Sutsilvania, Sviz, Tessin, Turgovia, Turitg, Uri, Vad, Vallais, Zug. Cun la Constituziun federala dal 1848 han ils chantuns cedì a la Confederaziun ina part da lur suveranitad.

Vischnancas[modifitgar | modifitgar il code]

Las vischnancas furman il stgalim il pli bass da l’urden statal. Tut ils chantuns èn dividids en vischnancas politicas, però betg tuts attribueschan a las vischnancas in’autonomia communala talmain vasta sco il Grischun.

Demografia[modifitgar | modifitgar il code]

Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]

Il settember 2015 dumbrava la Svizra 8'417'700 abitantas ed abitants.[1] La Svizra ha ina da las aspectativas da vita las pli autas dal mund (umens 76, dunnas 82 onns). 74 % da la populaziun abitescha oz en territoris urbans; var la mesadad da la populaziun citadina abitescha en las aglomeraziuns da las tschintg citads grondas da Turitg, Basilea, Genevra, Berna e Losanna. 22 % da la populaziun permanenta en Svizra èn estras ed esters. Dapli che la mesadad dad els è gia naschida en Svizra u viva qua dapi passa 15 onns.

Linguas[modifitgar | modifitgar il code]

La Svizra ha quatter linguas naziunalas ed uffizialas: il tudestg (65,6 %, oransch), il franzos (22,8 %, violet), il talian (8,4 %, verd) ed il rumantsch (0,6 %, mellen).[2] Quatter chantuns èn plurilings: il chantun Grischun (tudestg 68,3 %, rumantsch 15,0 % e talian 10,2 %), il chantun Berna (tudestg 84,0 % e franzos 7,6 %), il chantun Friburg (franzos 63,2 % e tudestg 29,2 %) ed il chantun Vallais (franzos 62,8 % e tudestg 28,4 %).

Religiun[modifitgar | modifitgar il code]

La Svizra na conuscha nagina religiun dal stadi, cumbain che la gronda part dals chantuns (cun excepziun da Genevra e Neuchâtel) renconuschan baselgias uffizialas. 42,5 % da la populaziun èn protestants, 41 % catolics. Tras l’immigraziun èn l’islam (4,3 %, principalmain Albanais dal Cosovo) e l’ortodoxia (1,8 %) daventads minoritads religiusas d’impurtanza.

Transport[modifitgar | modifitgar il code]

In tren da la Viafier retica sin il viaduct da la Landwasser (GR)

Pervia da sia posiziun geografica en il center da l’Europa posseda la Svizra ina rait da vias e viafiers fitg vasta. La traversada da las Alps furma da vegl ennà ina sfida per il traffic da transit europeic. L’onn 1882 è vegnì inaugurà il tunnel da viafier dal Gottard (cun ina lunghezza da 15 km); il 1906 è suandà il tunnel dal Simplon. Las transversalas las pli novas èn il tunnel da basa dal Lötschberg (inaugurà il 2007) ed il tunnel da basa dal Gottard ch’ins quinta da pudair surdar al traffic l’onn 2018. Cun 57 km vegn el ad esser il pli lung tunnel dal mund.

Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]

  1. 1.0 1.1 Aktuellste provisorische Monats- und Quartalsdaten. Uffizi federal da statistica (UFS).
  2. Uffizi federal da statistica

Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]

Commons
Commons: Confoederatio Helvetica – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio
Commons
Commons: Atlas da la Svizra – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio