Utilisader:Andreas/Plazzals/Reto Caratsch
Reto Caratsch (* 6 da matg 1901 a Turin; † 20 d'october 1978 a Turitg, burgais da S-chanf) è stà in schurnalist e scriptur rumantsch.
Biografia
[modifitgar | modifitgar il code]Reto Caratsch è naschì il 1901 sco figl d'emigrants engiadinais da S-chanf a Turin. Suenter la scola chantunala a Cuira ha el studegià giurisprudenza a Genevra, Roma e Turitg. Il 1925 è el daventa correspundent per la Neue Zürcher Zeitung: 1927-28 a Berna, dal 1930 fin siu expulsiun il 1940 a Berlin ed a la fin dal 1947 al 1963 a Paris. Caratsch è mort il 1978 a Turitg.
Ovra
[modifitgar | modifitgar il code]En terra rumantscha è Reto Caratsch sa profilà oravant tut cun sia prosa che tematisava eveniments actuals da ses temp. Ses raquints sa distinguan per ina satira murdenta. L'introducziun a la prelecziun Idealissem e satira: la prosa da Reto Caratsch a l'Universitad da Turitg als descriva uschia:
«Las satiras da Reto Caratsch n’èn betg be stravagadas, rabelaisianas e fantasticas, ellas èn era engaschadas, murdentas e plainas da renviaments precis al Grischun dal temp suenter la guerra.»
La renaschentscha dals Patagons
[modifitgar | modifitgar il code]La renaschentscha dals Patagons dal 1941 è ina satira che descriva cun ils meds da la travestia grotesca la Renaschientscha rumantscha cun ses instituziuns e funcziunaris. In dals protagonists è «il Guatemalin», che stat per Giuseppe Gangale: «igl jester» ch'è s'engaschà cun ardur per il rumantsch en Sutselva ed ha chaschunà gronda polemica cun sias manieras singularas e sia persunalitad difficila. Davos la mascra da carnaval dal raquint sa zuppa in program da restauraziun militant en favur dal rumantsch e da ses patrimoni cultural. Ina varianta explicita da quest program ha Caratsch preschentà dus anns pli tard en ses Program da Schlarigna (1951).
Il commissari da la cravatta verda
[modifitgar | modifitgar il code]Cun il raquint Il commissari da la cravatta verda, che sa preschenta in furma d'in pseudo-crimi, sa partecipescha Reto Caratsch a la discussiun alura actuala davart l'explotaziun da la forza idraulica en il Grischun tras interpresas estras.
Ediziuns
[modifitgar | modifitgar il code]- Grischuns a l'ester. Glorias e misiergias da trais seculs d'emigraziun. En: Annalas da la Societad Retorumantscha 57 (1943) online (Stampa separada: Uniun dals Grischs, Samedan 1943)
- La renaschentscha dals Patagons. Üna sfarinella cun intent serius davart la clev e la tschuetta ed oters tapins d'ün muvimaint linguistic. En: Fögl Ladin, ann. X (1949), 65–95
- Il commissari da la cravatta verda. Ediziun dal Dschember, Turich / Paris 1950 (Nova ediziun: Bischofberger, Cuira 1953)
- Il program da Schlarigna. Uniun dals Grischs, Cuira / Samedan 1951
- Ouvras. [cuntegna ils quatter texts] Ediziun dal Chardun, Zernez 1983