Zum Inhalt springen

Utilisader:Andreas/Plazzals/Retoromania

Ord Wikipedia

Cun la noziun Retoromania...

Artitgel principal: Linguas retoromanas

Il concept da las linguas retoromanas è vegnì proponì dal romanist talian Graziadio Isaia Ascoli (1829–1907). Lez ha perscrutà ils dialects romans davent dal Pass Alpsu en Surselva via la zona ladina da las Dolomitas ed il Friul fin al Golf da Triest. Ils resultats da ses studi ha'l publitgà l'onn 1873 en ils Saggi ladini en l'emprim nummer da sia revista linguistica Archivio glottologico italiano. Ascoli era da l'avis ch'ils dialects da la regiun ch'el ha studegià sajan restanzas d'ina zona linguistica oriundamain coerenta (illustrà en la charta a dretga). Sco «denominazione generica» per questa famiglia da dialects ha'l introducì las noziuns «favella ladina o dialetti ladini». Sia tesa funda'l sin ina retga da tratgs cuminaivels ch'existan en tut ils dialects descrits. Il romanist austriac Theodor Gartner (1843–1925) ha surpiglià il concept dad Ascoli ed ha publità l'onn 1883 ina Rätoromanische Grammatik e 1910 il Handbuch der rätoromanischen Sprache und Literatur. Malgrà ch'el n'ha betg introducì la noziun «rätoromanisch», èsi d'attribuir a si'ovra monumentala ch'il term vegn dovrà fin oz sco noziun collectiva per las trais zonas linguisticas surmenziunadas. Quest concept vegn mintgatant numnà unità ladina e ses aderents sa numnan tenor ses fundatur Ascolians.

I dat dentant era critichers da questa unità ladina, surtut en la romanistica taliana. Sco exponent principal da la cuntrapartida vala Carlo Battisti (1882–1977). El ha fatg numerus studis che dueven cumprovar d'ina vart ch'ils tratgs cuminaivels tranter il rumantsch, il ladin dolomitan ed il furlan èn fitg limitads e da l'autra vart che la concordanza dals dialects retoromans cun las varietads limitrofas en l'Italia dal Nord (lumbard e venet) è pli auta che supponì. Il dialectolog tessinais Carlo Salvioni (1858–1920) represchentava ina posiziun sumeglianta. Tant Battisti sco Salvioni eran simpatisants da l'irredentissem talian, in moviment naziunalistic che pretendeva che tant il Ladin da las Dolomitas sco il Rumantsch dal Grischun sajan variantas dals dialects da l'Italia dal Nord e stoppian pia vegnidas integradas en il stadi naziunal talian (ensemen cun il Tessin ed auters territoris da lingua neolatina). Questa pretaisa ha catapultà la cuntruversa linguistica sin nivel politic. Ils represchentants da questa cuntrateoria han num Battistians.

Las dispitas tranter las duas gruppas vegn numnada Questione Ladina.

Las trais zonas tradiziunalas

[modifitgar | modifitgar il code]

.

Artitgel principal: Rumantschia

.

Artitgel principal: Ladinia

.

Artitgel principal: Friul

.

Zonas cun ladinitad dubitada

[modifitgar | modifitgar il code]

.

Ladinia da Belluno

[modifitgar | modifitgar il code]
Artitgel principal: Ladinia da Belluno

.

Val di Non – Val di Rabbi – Val di Sole

[modifitgar | modifitgar il code]

.

  • Graziadio Isaia Ascoli: Saggi ladini. En: Archivio glottologico italiano. vol. 1, 1873
  • Ricarda Liver: Rätoromanisch. Eine Einführung in das Bündnerromanische. Gunter Narr, Tübingen 1999 (2. Auflage 2010), ISBN 3-8233-4973-2 (prevista)
    • ...