Utilisader:Raschladiras/Cudeschs/Ils abitants da Crasta e Schlarigna/Introducziun

Dus pleds davart l'autur

Giovannes Mathis (1824–1912), naschì e mort a Crasta en la vischnanca da Schlarigna, ha bandunà cun 15 onns la patria e passentà blers onns sco pastizier en Belgia (Brüssel), en Frantscha (Toulon) ed en l'Italia (Genua). Sco Randulin è el adina puspè returnà en l'Engiadina per segiurns pli curts u pli lungs; a Crasta ha el er passentà a partir dal 1890 la saira da la vita. Sco scriptur rumantsch è Mathis oravant tut stà activ durant ses segiurn a Genua (1877–1890); ses relasch cumpiglia numerus raquints, tocs da teater, scenas comicas e poesias.¹

Il ‹regl da narratur› da Mathis

Enconuschents per lur muntada litterara ed istoric-culturala èn oravant tut las ‹Novellas e raquints› sco er ils ‹Algords› autobiografics da Mathis. Quels èn accessibels sco cudeschs da Wikibooks separats.² Quest terz tom cumpiglia sia prosa che sa preschenta main sut aspects autobiografics u en furma d'elavuraziuns belletristicas extendidas, mabain vul intermediar persunas e schabetgs dal passà a moda pli documentara, istoriografica – pia Mathis sco cronist da sia stretga patria (surtut da Crasta/Schlarigna dal 18avel e 19avel tschientaner).

Il tratg cuminaivel che sa tira tras tut ils trais toms pudess ins numnar il ‹regl da narratur› da Mathis. Vul dir: Er ses tractats istorics e da cultura populara sa preschentan qua e là en vestgì da pitschen raquint u da dialog; singuls schabetgs autobiografics cumparan tant en ils ‹Algords› sco er sco raquint separat (p.ex. ‹Il testamaint d'üna sour›); e da l'autra vart han magari er tschertas passaschas en ses raquints e texts autobiografics in caracter enumerativ, cronistic (p.ex. ‹Ina famiglia› e ‹Lecturas› en ils ‹Algords›).

Quest ‹masdügl› che para forsa in pau dilettantic (Mathis era pelvaira autodidact sco scriptur e sco cronist) è però ina da las caracteristicas principalas da ses corpus litterar, quasi sia signatura persunala. En ina recensiun dal 1924 pon ins leger: «Gelernt hat er es nicht, er wurde alles aus sich selbst heraus, und diese lückenhafte Schulung ging ihm Zeit seines Lebens nach. Kein Meister fällt vom Himmer, jeder muss das Handwerksmässige seiner Kunst in unendlicher Arbeit erlernen. Mathis hatte zu dieser ‹Lehre› keine Zeit, auch fehlte der Lehrmeister. So kommt es, dass viele seiner Werke der passenden Form entbehren, dass die künstlerischen Regeln entgegenstehen, die beobachtet sein müssen, dass vieles, was Mathis geschaffen hat, den Eindruck des Improvisierten macht.» Ma saja sco ch'i veglia: «Eine natürliche Begabung, gepaart mit feinem Instinkt lässt Mathis immer, oft vielleicht unbewusst, die richtigen Wege gehe.» (‹Freier Rätier›, 7-6-1924).

Gist questa natiralezza, vivacitad e frestgezza da las impressiuns ed observaziuns da Mathis lauda er ses editur Peider Lansel e manegia «ch'ina elavuraziun litterara pli raffinada avess forsa per buna part destruì» questa particularitad da ses texts (‹Fögl d'Engiadina›, 14-4-1925; citats tenor Ganzoni, p. 36s.). E per allegar anc ina terza vusch: Er Gion Gaudenz lauda en sia recensiun dals ‹Algords› (Litteratura 4, 1981, p. 208–213) la «privadientscha» da la moda da raquintar da Mathis e constatescha ch'el adempleschia bain en emprima lingia ina lezia da cronist, ma transfurmia il cuntegn en maletgs da valur artistica. E gist il fatg che Mathis eviteschia tut l'artifizial, ch'i al giaja cunter il stritg «da far or dal pilesch in chamel» saja la clav per explitgar sia popularitad ed ans fetschia chapir «che pir l'absenza da l'art (e da l'artifizial!) stgaffescha l'art il pli privà da tuts».

L'ediziun preschenta

La consequenza e difficultad editoriala dal ‹masdügl› surmenziunà è oramai quella ch'i n'è betg adina simpel da sparter entaifer il corpus narrativ da Mathis belletristica, texts autobiografics e cronica. Perquai sa tracti er tar quest terz tom d'ina emprova da far quai, d'ina avischinaziun pussaivla che na pretenda betg dad esser en tuts reguards senza macla. In u l'auter text cuntegnì qua pudess er cumparair sut ‹Novellas e raquints› u en ils ‹Algords› e viceversa.

Impurtanta è però da manar questa discussiun, da s'avischinar als texts da Mathis cun il sensori respectiv, quai ch'è fin uss deplorablamain betg adina stà il cas. Uschia maschaida per exempel la reediziun dals ‹Algords› dal 1981 texts autobiografics e cronica; vegnan per part schizunt tractads en cumpendis da litteratura en emprima lingia las regurdientschas d'uffanza e da giuventetgna enstagl da la belletristica (Gion Deplazes); ubain vegn sugerì che Mathis haja intenziunà cun ses scriver da dar «in'invista en la vita d'in emigrant dal 19avel tschientaner» (Clà Riatsch).

A quest'ultima allusiun s'oppona il fatg che quasi l'entir corpus litterar (scrit per ina buna part durant ses segiurn sco pastizier a Genua) è segnà da la brama suenter la patria e dal desideri da documentar e conservar ils usits, las persunas ed ils schabetgs dals ‹buns temps vegls› – smanatschads d'ir en emblidanza u da vegnir chatschads a chantun dal mund modern e dal turissem che Mathis ha vis en sia lunga vita ad avanzar adina dapli en l'Engiadina.

Quai vala betg il davos per la rimnada da texts da tempra istoric-culturala cuntegnida en quest tom, cun ils quals Mathis ha tschentà in monument a sia vischnanca d'origin Crasta-Schlarigna. La publicaziun sa gruppescha en duas parts (tituladas tenor ils chapitels respectivs en l'ediziun da Lansel dal 1924): ‹Da pli baud› ans preschenta Mathis sco istoriograf e cronist per propi, ma adina er cun ina pulita purziun avertezza per il dialog, l'anecdota e la cumparegliaziun (umoristica) cun il temp preschent. En la segunda part, las ‹Scenas comicas› sa preschenta Mathis sco reconstruider da la tempra ed atmosfera da pli baud, ed el fa quai en furma da dialogs per gronda part comics. Quels ha el bain stuì inventar per gronda part – er là nua ch'il cuntegn ha in minz autobiografic – ma el fa quai en ina moda che «persvada tras natiralezza» (Gaudenz) e ch'ans dat in'impressiun dal pensar e sentir en terra rumantscha en il 19avel tschientaner. En l'emprima part en ils texts ordinads tenor criteris tematics; la segunda part preschenta l'emprim schabetgs or dal temp d'uffanza da Mathis (onns 1830), silsuenter scenas da tempra pli generala u che sa refereschan a svilups pli novs (fin dal 19avel tschientaner). Survista dal cuntegn [cun indicaziun da la funtauna]³:

Part 1: Da pli baud

La dota d'avant 150 onns (1759) [Dumengia saira 1907]
Ina nozza da temp vegl a Schlarigna [Lansel 1924]
Schlarigna e Crasta l'onn 1761 [Lansel 1924]
Ils abitants da Crasta e Schlarigna da mias regurdientschas (1832–1834) [Fögl d'Engiadina 1937]
Il bun temp vegl e las trais purtantinas da bara [Dumengia saira 1895]
In disfortunà [Annalas 1889]
Notizias istoricas davart la construcziun da la baselgia da Schlarigna cun intginas remartgas umoristicas [Fögl d'Engiadina 1900]
La culla ed il cot sin il clutger da Schlarigna [Lansel 1924]
La baselgia da San Gian [Fögl d'Engiadina 1899]

Part 2: Scenas comicas

Ils remedis dad Anna Melcher-Plauder per la puntga (avant 60 onns) [Fögl d'Engiadina 1892]
Dunna Lisabetta e Fadri da las mitgas da Chasatscha [Lansel 1924]
Nuscha, la nova fantschella da maschel Nuot e da dunna Anna Pitschna (vers il 1835) [Lansel 1924]
[Confusiuns linguisticas] [Lansel 1924]
Marti, l'ustier e directur dal Bagn da San Murezzan (avant 60 onns) [Fögl d'Engiadina 1894]
Il café da dunna Mengia u mintga mal ha er ses bun [Fögl d'Engiadina 1892]
La moda [Dumengia saira 1896]
L'amur è tschorva e balurda, ma betg surda! [Fögl d'Engiadina 1892]
Emoziun ed embarass da sar Batrumieu, dumandond il maun da giunfra Stasia [Annalas 1898]
Batrumieu envidà a nozzas ed il terratrembel [Fögl d'Engiadina 1898]
In chau-vadè [Dumengia saira 1896]

*

La versiun preschenta dal cudesch è vegnida preparada per la stampa l'october 2024. Ulteriurs cudeschs da Vichipedia pronts per telechargiar sco e-book u per empustar sco cudesch stampà èn da chattar sut: https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Cudeschs.

––––––––––––

¹ Tenor Vichipedia. Per in'invista pli profunda en la vita ed ovra da Mathis cf. las introducziuns dals ulteriurs toms cumparids en furma da Wikibooks. Là è er enumerada la litteratura secundara ch'è vegnida consultada.

² Cf. Cudeschs da Vichipedia sut ‹Biografias› e ‹Prosa rumantscha›.

³ La farsa umoristica ‹Algrezcha in chesa› (Dumengia saira 1901, nr. 18–19) n'è betg vegnida resguardada qua, damai che ses gieus da lingua puter-tudestgs na sa laschan betg transponer; medemamain mancan ils dus texts da Nadal da tempra morala e religius-sentimentala ‹Amur filiela e charited› (Dumengia saira 1901, nr. 26) e ‹Vigilia da Nadêl› (Fögl d'Engiadina 1925, nr. 103).