Wikipedia:Plazza da gieu

Ord la Wikipedia

En sia furma contemporana sco stadi federal exista la Svizra dapi l'approvaziun da la constituziun federala 1848. Precursurs da la Svizra moderna èn stads la Confederaziun Veglia, ch'era dapi la fin dal 13avel tschientaner organisada en furma d'in liber stadi federativ, la Republica Helvetica, centralistica dal 1798 fin 1803, sco er la Confederaziun Svizra fundada 1803 e vegnida organisada da nov 1815. Cun la Pasch da Vestfalia han ils chantuns federals gudagnà l'onn 1648 da l'Imperi roman la suveranitad. Al Congress da Vienna 1815 è questa suveranitad vegnida confermada danovamain ed er ils cunfins dal territori svizzer èn pli u main restads tuttina. Il chantun Grischun ha dentant stuì surlaschar a l'Italia la Vuclina, Bormio e Clavenna. La basa da l'istorgia Svizra è il pregnant federalissem, e dapi il 16 avel tschientaner la neutralitad e la democrazia directa.

Cuntegn 1 Precursurs 2 Survista da l'istorgia Svizra avant 1291 3 Origin e svilup da la Veglia Confederaziun 1291–1515 4 Refurmaziun e cuntrarefurmaziun 1519–1712 5 Ancien Régime 1712–1798 6 Il «temp franzos»: Helvetica e mediaziun 1798–1814 7 La Svizra sco stadi federativ 1814–1847 8 Il stadi federal svizzer modern 8.1 Fundaziun e consolidaziun fin tar l'emprima guerra mundiala 8.2 L'emprima guerra mundiala 8.3 Temp tranter las guerras 8.4 La segunda guerra mundiala 8.5 La Svizra durant il temp suenter la guerra e durant la Guerra Fraida 8.6 La Svizra durant ils onns 1990 8.7 21. avel tschientaner 8.7.1 Situaziun politica 8.7.2 Ulteriurs eveniments 9 Guarda er 10 Glista dal temp dals pli impurtants eveniments 11 Successiun cura ch’ils differents chantuns en entrads en la Confederaziun 12 Litteratura 13 Weblinks 14 Einzelnachweise

[editar] Precursurs

La Svizra moderna deriva da trais precursurs:

1. La «Confederaziun Veglia» è stà in sistem da differents pajais e da citads suveranas cun ina structura libra sin il territori da la Svizra d'ozendi. Ella è vegnida fundada 1291/1315 tras ils Trais Chantuns Uri, Sviz e Sutsilvania ed è tras cumbat, il davos en la Guerra Svabaisa, daventada per gronda part autonoma da l'Imperi roman. Tras la Pasch da Vestfalia èn ils "tredesch lieus" (chantuns), lur territoris subdits e lur confederads daventads tenor il dretg internaziunal suverans, g.v.d. independents da l'Imperi roman. L'invasiun dals franzos en la Svizra e la revoluziun helvetica 1798 en stads la fin da quest sistem ch'era dapi la refurmaziun internamain plain discordia.
   

   
2. Sut il squitsch da la Republica (Frantscha), q.v.d surtut da Napoléon Bonaparte, è il territori da l'anteriura Confederaziun Veglia vegnì reunì tar la Republica Helvetica, in sistem per gronda part structurà centralisticamain. Ils anteriurs singuls pajais da la confederaziun èn per part vegnids degradads tar unitads d'administraziun, per part vegnids partids u per part vegnids cumpigliads tar unitads pli grondas. Suenter la retratga da las truppas franzosas 1802 è la Republica Helvetica ida a frust tranter ils cumbattants dal stadi unitar ed ils federalists. Segund la tradiziun federala da la Confederaziun Veglia e sias ragischs en la populaziun eran ils federalists cleramain dominants. Il stadi unitar n'era mai acceptà da la massa.
   

   
3. 1803 èn ils represchentants dals differents chantuns, grazia a l'intermedaziun da Napoléon Bonaparte, vegnids perina. Cun l'acta da mediaziun sco constituziun confederala è la Confederaziun Svizra puspè vegnida fundada sco stadi federativ. Suenter la cupitgada da Napoléon è questa uniun dada dapart 1813. Ils 13 vegls ed ils nov novs chantuns, fundads davent da l'onn 1798, èn sin quai s'unids en il contract constituziunal federal dals 7 d'avust 1815 tar in nov stadi federativ. Il Congress da Vienna 1814/15 ha renconuschì la structura, per gronda part l'integritad e la "neutralitad perpetna" da la Confederaziun Svizra. En ils onns 1830 èn las famiglias aristocratas rinforzadas definitivamain vegnidas privadas da lur pussanza politica. Quai è stat il cumenzament da la furma dal stadi liberal-democratic. La Confederaziun Svizra è daventada, cun acceptar ina nova constituziun federala, transfurmada ils 12 da settember 1848, suenter la Guerra dal Sonderbund, in stadi federativ. Quest stadi è valaivel fin il dad oz e la capitala è anc ozendi la citad da Berna. Sco designaziun uffiziala vala adina anc «Confederaziun Svizra», resp. Confoederatio Helvetica.

[editar] Survista da l'istorgia Svizra avant 1291

→Artitgel principal: Preistorgia ed istorgia tempriva da l’Europa centrala

Il territori da la Svizra d'ozendi è tenor scuvertas archeologicas populà dapi il temp paleolitic. Pir suenter il temp da glatsch è la Bassa vegnida populada pli spessamain. Oravant tut las regiuns enturn ils lais (→palissadas). Cun l'entschatta dal temp da fier ha cumenza la colonisaziun celtica da la Bassa. Chats celtics tar Temp da La Tène en il chantun da Neuchâtel han dà a l'entira perioda ses num (→cultura da La Tène). Ils Celts tgiravan relaziuns commerzialas fin en il vegl spazi cultural grec.

→Artitgel principal: La Svizra durant il temp roman

Avant l’occupaziun dals romans vivevan, tenor annotaziuns dal politicher e general Julius Caesar en ses scrit da giustificaziun per la guerra gallica (→De Bello Gallico), sin il territori da la Svizra d'ozendi differents pievels celtics: ils Helvets (Bassa), ils Leponts (Tessin), ils Seduns (Vallais, Lai da Genevra) ed ils Rets (Svizra orientala). Perquai ch'ils romans han vulì extender lur territori er da la vart dal nord da las Alps han els gì suttamess fin l'emprim tschientaner tut il territori svizzer. Ils motivs da l'extensiun è l'impurtanta posiziun strategica dals pass viers Germania stada. Sut la regenza da l'Imperi roman era la pli gronda part da la Svizra attribuida a la provinza romana Germania Superior. La Svizra orientala, il Vallais ed il Grischun appartegnevan a la provinza Raetia e parts dal Tessin tar la provinza Gallia Transpadana. Ils centers da la Svizra romana era la veglia chapitala helvetica Aventicum (Avenches), sco era las colonias romanas Julia Equestris (Nyon), Augusta Raurica e Forum Claudii Vallensium (Martigny). Fin en l'antica tardiva ha la populaziun celtica da la Svizra surprendì ils usits, la cultura, il linguatg ed a la fin dals quints er il cristianissem dals romans. Tar la reorganisaziun da las provinzas romanas en il terz tschientaner tras imperatur Diokletian è la Svizra dal nord vegnida attribuida a la provinza Maxima Sequanorum. Per lung dal Rain è vegnì construì ina lunga e spessa chadaina da citads fortifitgadas, chastels e turs da surveglianza (→Donau-Iller-Rhein-Limes). Suenter l'invasiun dals Gots en il territori occidental dals romans l'onn 401 èn tut las truppas romanas vegnidas retratgas dals territoris dal nord da las alps per proteger l'Italia. Il domini sur da la Svizra occidentala è dà en ils mauns da l'imperi dals Burgognais, la Svizra centrala ed orientala è vegnida controllada e populada dals Alemans entant ch'ils territoris en las Alps èn restads vinavant en ils mauns da regents locals celtics-romans. Tschertas structuras romanas han laschà enavos lur fastitgs en la Svizra anc lunsch sur la fin da lur pussanza ora: la rait da vias, las colonias romanas e la veglia partiziun romana, oravant tut la fixaziun dals cunfins dals uvestgieus.

→Artitgel principal: La Svizra durant il temps mediaval

En il temp medieval tempriv ha la populaziun romana da la Svizra centrala e da la Svizra orientala surprendì il linguatg aleman. En la Svizra occidentala n'ha betg il linguatg burgognais, mabain dialects latins, pudì s’extender. Pli tard è resultà londerora il franzos. En il Grischun ed en il Tessin han ins medemamain pudì mantegnair dialects latins. Londerora è sa sviluppà il rumantsch, respectiv il talian. En il sisavel tschientaner, suenter ina curta fasa d'independenza, èn ils dominis dals Burgognais e dals Alemans vegnids attribuids tar l'imperi dals francons.

Sut il domini dals francons è l'entir territori svizzer vegnì cristiania tras l'operar da missiunars e las fundaziuns da claustras, per exempel a S.Gagl, La Punt, a Moutier-Grandval u a Romainmôtier. Medemamain durant il temp medieval tempriv è la feudalisaziun succedida: Purs han cumenzà a fittar funs da proprietaris spirituals u d'aristocrats. Cun la partiziun da l'imperi da Carl il Grond tras ses fegls en il Contract da Verdaun (843) è la Svizra occidentala vegnida attribuida l'emprim tar Lotharingien, alura tar in nov Imperi burgognais. La Svizra orientala entant, sco part dal domini svabais, appartegneva al territori francon da l'ost, l'Imperi roman (da naziun tudestga) da pli tard. Suenter l'acquisiziun da la Burgogna tras la dinastia imperatorica dals Ottons (1033) è l'entira Svizra daventada fin l'onn 1648 ina part da l'Imperi roman (da naziun tudestga).

Per ils imperaturs germans-romans èn ils pass da las alps stads d'impurtanza decisiva per la controlla da l'Italia. Spezialmain per las secziuns da Roma a chaschun da l'encurunaziun da l'imperatur. Or da quests motivs possedevan ils imperaturs en las alps dapi il temps medieval tempriv spazius territoris ch'els administravan directamain sco bains da l'imperi. Els na levan betg feudalisar els. Ultra da quai existiva ina rivalitad tranter differentas famiglias aristocratas sco ils Zähringers, Kyburgais, Lenzburgais, Habsburgais ed ils Savoyers. Gronds territoris da la Svizra appartegnevan a differentas instituziuns religiusas, p.ex. claustras, fundaziuns u perfin directamain als uvestgs. Ad intgins dad els èsi grategià durant il temp autmedieval d'avanzar tar ina dinastia da prinzis sco ils princis-avats da S.Gagl u ils princi-uvestgs da Basilea, da Cuira, da Sion e da Constanza.

[editar] Origin e svilup da la Veglia Confederaziun 1291–1515

→Artitgel principal: Origin e svilup da la Veglia Confederaziun

Durant il 13avel tschientaner ha l'extincziun da famiglias aristocraticas pussantas sco er las cuntraversas tranter il papa e l'imperatur promovì en la Svizra che las valladas impurtantas e las citads impurtantas èn daventadas independentas. Turitg, Berna, Friburg e Schaffusa èran, suenter l'extincziun dals Zähringers, l'onn 1218 directamain sutamessas a l'imperatur. Uri (1231) e Sviz (1240) èn er stads privilegiads da retschaiver tal dretg. Il dretg d'esser directamain suttamess a l'imperatur excludiva els da la pussanza dals conts locals. Cunquai ha imperatur Friedrich II. segirà la via sur il Gottard durant ch'el aveva guerra cun las citads lumbardas e garantì la loialitad da las citads en connex cun il cumbat cun papa Innozenz IV. Suenter che Friedrich II. è vegnì scommunitgà e declera sco abolì 1245 èn las citads da Berna, da Basilea e da Turitg alura er stattas da la vart da l'imperatur. La fin da la dinastia dals Staufers e l'entschatta da l'Interregnums fingescha er per il territori da la Svizra d'ozendi la transiziun tal temp tardmedieval. Dal medem temp, enturn l'onn 1230, è il pass dal Gottard daventà ina via da commerzi tras la construcziun da la Punt dal Diavel. Ils pass dal Grischun èn dentant vinavant restads pli impurtants.

Ils trais chantuns Uri, Sviz e Sutsilvania han furmà il coc da la Confederaziun Veglia. Suenter la mort dal retg roman-tudestg Rudolf I. da Habsburg 1291 han els renovà in'allianza pli veglia. Ozendi è quest document vegnì glorifitgà en la mitologia sco «document da fundaziun» da la Confederaziun. (→Brev da la federaziun 1291). L'allianza dals trais chantuns da la Svizra centrala d'ozendi è vegnida engrondida pass per pass d'ulteriurs chantuns, oravant tut da citads imperialas da la Bassa tranter il Rain e l'Ara. Las allianzas cun las citads imperialas da Turitg e Berna han sustegnì essenzialmain la consolidaziun politica da pussanza e l'engrondiment territorial, perquai che questas citads disponivan davart territoris subdits. Dapi l'emprima confruntaziun cun la famiglia aristocratica dals da Habsburg 1315 (→Battaglia da Morgarten) hai adina puspè dà conflicts (Battaglia da Sempach 1386). Questa battaglia ha procurà als svizzers l'acquisiziun dal terren dals habsburgais da la vart sanestra dal Rain 1460. La politica d’expansiun da la citad Berna, ch'era èn la Svizra occidentala d'ozendi sezs il center d'ina «Confederaziun burgognaisa», ha manà la Svizra en l'emprima confruntaziun europeica cun il duca Carl il Temerari. Quai er sche la Confederaziun n'era anc betg unida dal tuttafatg. La guerra burgognaisa a chalà cun ina surprendenta victoria da la Confederaziun ed ha procurà per il bun num dals mercenaris svizzers. Il servetsch militar en il sold ester furmava dapi là in impurtant element da l'economia da la Confederaziun Veglia, oravant tut en la Svizra centrala. A la fin da la guerra burgognaisa èn las dispitas internas tranter la champagna e territoris municipals vegnidas regladas tras la Dieta da Stans.

Suenter la victoria sur la Burgogna è la Confederaziun daventada la pussanza dominanta en il territori tudestg dal sid. En las guerras Guerra da la guardia dal guaud e la Guerra svabaisa ha l'aristocrazia Svabaisa cumbattì adumbatten encunter l'influenza prosperanta da la Confederaziun. A la testa eran quels da Habsburg. Superfizialmain èsi ì en la Guerra Svabaisa per metter atras la refurma imperiala da 1495. En sasez è quai dentant stà la davosa emprova da la chasa da Habsburg sa far valair cunter la Confederaziun. En la Pasch da Basilea ha il retg tudestg Maximilian I. stuì renconuscher facticamain l'autonomia da la Confederaziun entaifer ses imperi. L'appartegnientscha dals confederads tar l'Imperi è dentant existida fin 1648. La guerra svabaisa marchescha l'ultima expansiun da la Confederaziun en direcziun dal Nord. 1513 è l'Appenzell daventa sco 13avel e davos chantun commember da la Confederaziun Veglia, ch'era colliada tras in cumplitgà entretschament d'allianzas. Els regievan sur da territoris subdits cuminaivels (→Dominis cuminaivels) e bunamain mintga chantun possedeva latiers anc individualmain singuls territoris subdits locals, oravant tut en ils chantuns-citad nua che be ils confederads burgais da la citad valevan tuttina bler. Enturn «La Confederaziun dals XIII lieus» èn sa gruppads ils lieus alliads. Els eran bain colliads cun la Confederaziun, n’avevan dentant nagina cogestiun en il sulet organ cuminaivel, la dieta. Uschia appartegnevan territoris sco per exempel la Vuclina u la citad Mülhausen er tar la Confederaziun. Cun agid dal svilup da quella giada sa laschan er las ragischs da la Svizra multiculturala d'ozendi construir: U pervi da las guerras da conquista u sin basa facultativa (sin fundament d'interess economics u per sa proteger) èn ils territoris da lingua romana vegnids integrads en il stadi.

Ils dissens tranter ils habsburgais ed ils franzos 1477 enturn la Burgogna ed il ducadi da Milan, ha cumpiglià la Svizra en in conflict europeic. La Svizra era involvida sco furnitur principal da mercenaris mo er sco forza autonoma. En las campagnas da l'autra vart da las Alps en connex cun la Guerra Milanaisa tranter 1499 e 1525 ha l'impurtanza da l'armada Svizra chattà ses punct culminant, ma er final. Las campagnas vers l'Italia èn stadas l'emprim plain success. La Svizra ha acquistà il Tessin, la Vuclina sco er il protecturat sur dal ducadi da Milan. L'entschatta da la refurmaziun ha dentant separa ils differents lieus da la Confederaziun anc pli fitg. Quest fatg ha flaivlentà la posiziun da la Svizra en las cuntraversas talianas tranter ils da Habsburg, il papa ed ils franzos. Il retg franzos Franz I. ha battì en la Battaglia da Marignano l'onn 1515 ina part da l'armada federala. L'armada Svizra era dentant betg pli uschè ferma pervi che divers chantuns avevan retratg lur schuldads. Per favur da la neutralitad finescha cunquai l'istorgia svizra tradiziunala d'expansiun pervi da la deblezza da l'armada. Sch'ins po, areguard da las allianzas da mercenaris cun ils franzos, discurrer da neutralitad è dispitaivel. L'export da mercenaris svizzers da differents lieus ha cuntinuà fin tar il scumond definitiv da l'onn 1859. La suletta excepziun è davent da là la Guardia svizra papala.

[editar] Refurmaziun e cuntrarefurmaziun 1519–1712

→Artitgel principal: Refurmaziun e cuntrarefurmaziun en Svizra

Huldrych Zwingli ha cumenzà 1519 a manar tras ina refurmaziun religiusa che ha manà tar la fundaziun da la baselgia refurmada. En sia vita aveva Zwingli già survivì la catastrofa da Marignano ed era stà malsaun da pestilenza. Per el era la Bibla il pli impurtant med per la religiun e pregiava perquai encunter la veneraziun da maletgs, da reliquias e da sontgs. Plinavant è el s'engaschà encunter il celibat ed encunter l'eucaristia. El ha empruvà da derasar sia refurmaziun en l'entira Svizra. Sco politicher crajeva el vi d'ina confederaziun rinforzada, da confessiun refurmada. In impurtant success per Zwingli è stà 1528 l'introducziun da la nova cretta en sia citad indigena. Turitg era da quel temp da la vart da la coaliziun franzos-tudestga encunter quels da Habsburg ed encunter il papa – l'introducziun da la refurmaziun è er da vesair or da questa aspectativa politica.

Pli tard èn alura las citads da Basilea, da Schaffusa e S.Gagl sco era Berna suandadas a l'exempel da Turitg. En ils chantuns agriculs d'Appenzell, da Glaruna ed en las Trais Lias sco era en la Turgovia, en la Val dal Rain ed en la prinzi-abazia da S.Gagl è la refurmaziun er sa messa atras per gronda part. Ils chantuns agriculs en la Svizra centrala, ch'eran alliads cun il papa e ch'eran sa drizzads encunter ils chantuns-citad èn sa defendids vehementamain encunter la refurmaziun, er pervi da la politica da Zwingli. El pretendeva numnadamain d'alienar la Svizra centrala perquai ch'el derasava ina opiniun che preveseva ina ferma rolla exemplarica da las citads da Berna e da Turitg en ina confederaziun politica refurmada. Plinavant fascheva el propaganda per l'abolaziun dals mercenaris. Cuntrari a las citads da commerzi da la Bassa era l'elita locala da la Svizra centrala dentant avisada sin il mercenadi lucrativ.

Las dispitas tranter las citads catolicas e refurmadas davart la derasaziun da la refurmaziun en ils dominis cuminaivels eran la raschun da las duas Guerras da Kappel tranter il chantun da Turitg ed ils chantuns da la Svizra centrala 1529/31. En la Segunda guerra da Kappel èsi reussì da chattar in cumpromiss: Ils chantuns han survegnì attribuì la suveranitad spirituala e savevan ussa sezs decider tge cretta ch'avess da reger en lur domini. Uschia ha il chantun da Berna per exempel introducì cun sforz la nova cretta 1536 en ils territoris dal Vad, ch'el aveva conquistà ultimamain. Plinavant han ins fermà la refurmaziun en ils dominis cuminaivels. Sco territori cun differentas religiuns è vegnì renconuschì per exempel il Toggenburg. Ina situaziun speziala existiva en las Trais Lias, nua che la tscherna da la religiun era en ils mauns da la vischnanca giudiziala. Or da quest motiv è resultada ina situaziun religiusa plain abstrusitats. En las Trais Lias han cuntinuà las cuntraversas tranter las religiuns anc fin en il 17avel tschientaner. (→ Scumbigls Grischuns).

Causa da la pressiun da Berna è la citad da Genevra stada l'ultima citad che ha introducì la refurmaziun 1541 (dapi 1526 lieu allià). Il refurmatur local Jean Calvin ha fundà il «Calvinissem», che cumpiglia in'interpretaziun da la Bibla stricta. 1559 ha fundà Calvin l'Academia da Genevra che resplendeva sur l'entira Europa sco center da la cretta refurmada. Quest fatg ha procurà che Genevra è praticamain daventà la "Roma protestanta". Il Calvinissem è sa derasà en Frantscha («Hugenotten», ina transfurmaziun franzosa dals confederads), en l’Engalterra (Puritans), en Scozia ed en l’Ollanda e da là davent fin en l'America. Pir cun il pegiurament da Calvin è la refurmaziun daventada d'impurtanza mundiala. En collavuraziun cun Heinrich Bullinger èn ils calvinists ed ils refurmads vegnids da sa cunvegnir 1549 pertutgant la dumonda da la Sontga Tschaina en il Consensus Tigurinus. Las fronts tranter ils refurmads ed ils luterans en perencunter s'endiridas fin en il temp nov. En las classas dominantas, en las citads germanas ed en l'Europa dal ost è sa derasà il calvinissem vinavant fin il 17avel tschientaner. Tenor la tesa dispitaivla da l'etica protestanta da Max Weber saja la tecnica da lavur particulara dal calvinissem responsabla essenzialmain per il success economic succedì en ils pajais refurmads.

Durant il 16/17avel tschientaner èn ils lieus catolics da la Svizra centrala daventads il punct da partenza da la cuntrarefurmaziun en la Confederaziun. Cumenza ha la cuntrarefurmaziun cun il viadi dal cardinal Carlo Borromeo en la Confederaziun 1570. A Lucerna han ins inaugurà 1574 l'emprima scola gesuita ed a Milan han ins fundà il Collegium Helveticum, ina universitad per spirituals svizzers catolics confurm il concil da Trient. 1586 è il nunzi papal per la Confederaziun sa domicilià a Lucerna ed ils chaputschins èn vegnids clamads en Svizra. Pervi da la cuntrarefurmaziun naschivan en ils chantuns cun differentas religiuns cuntinuadamain conflicts. Or da quest motiv èn chantuns per exempel sa dividids en dus mez chantuns. Pervi da la cuntrarefurmaziun èn fin il 17avel tschientaner gronds territoris da la Confederaziun puspè daventads catolics. Quai oravant tut en la Svizra settentriunala (Uvestgieu da Basilea, Soloturn) ed en la Svizra orientala (Principadi, Tenedo, Gaster, Sargans).

Sch'ins guarda a lunga vista è la Confederaziun indeblida fermamain tras la refurmaziun. Decisiuns cuminaivlas tranter ils refurmads ed ils catolics eran numnadamain quasi nunpussaivlas durant las dietas. Lieus catolics eran per part schizunt la culpa che lieus refurmads da la Svizra han pers territoris a l'exteriur. Uschia ha ina allianza dals lieus catolics da la Savoia, Berna e dal Vallais 1567/69 sfurzà da surlaschar il Chablais ed il Pays de Gex, che la Svizra aveva conquistà 1536, da la Savoia. Ils lieus catolics èn er stads responsabels ch'igl n'è betg grategià d'integrar cumplainamain en la Confederaziun las citads alliadas refurmadas da Mülhausen, da Genevra, da Strassburg e da Constanza. La citad da Genevra è vegnida dentant tuttina da sa defender cunter in'invasiun da la Savoia (→ Escalada 1602). La fundaziun da la "Lia d'aur" 1586 dals Set chantuns catolics ha sigillà definitivamain la spartiziun confessiunala e politica da la Confederaziun. Tut tenor confessiun han cumbattì ils confederads en las Guerras dals Ughenots en Frantscha per differentas gruppaziuns: Ils catolics sustegnevan Heinrich III., pli tard la Lia, ils refurmads Heinrich da Navarra.

In patg da sold tranter la Frantscha ed ils 13 chantuns (senza Turitg) ha puspè mitigià in pau la divisiun da la Confederaziun en duas parts a lunga dals cunfins da confessiun. La politica europeica è cun il temp sa concentrada pli fitg sin las Trais Lias, nua che la Frantscha e la Spagna cumbattevan dapi il cumenzament da la Guerra da trent'onns 1618 per la controlla sur dals pass da las Alps. Il chantun Grischun è sco sulet chantun da la Confederaziun vegnì devastà en la guerra da trent'onns e quai massivamain. (→Scumbigls Grischuns. Be perquai ch'ils 13 chantuns han refusa da gidar a las Trais Lias n'èn els betg vegnids cumpigliads en la guerra. Uschiglio èn succedidas be pitschnas violaziuns da cunfin a lunga dal cunfin dal Rain a Basilea ed a Stein am Rain. Or da la vista dals tudestgs è la Svizra, entamez il stemprà da la guerra, stada durant l'entira guerra ina insla ruassaivla, relativamain paschaivla e bainstanta. Bainstanta er perquai che las devastaziuns extendidas en la Germania ed en l'Italia han fatg crescher ils pretschs da victualias fermamain. La confederaziun dals 13 chantuns è restada neutrala durant la guerra, ha dentant mess tenor contract a disposiziun mercenaris a la Frantscha. Ils motivs principals per la neutralitad era l'equipament militar antiquà e la spartiziun confessiunala. Sche'in chantun avess prendì part a la guerra avess quai cun segirtad muntà ina guerra civila e cunquai la fin da la Confederaziun: 1634 era ina allianza da Turitg e Berna curtamain avant la terminaziun da tractativas cun la Svezia ed ils lieus catolics eran en contractativas cun la Spagna. Sulettamain la terrada da la Svezia a la battaglia tar Nördlingen ha evità ina guerra civila. En la Defensiunala da Wil, l'emprima constituziun da la Defensiun confederala, han ils 13 chantuns la fin finala concludì 1647 la neutralitad armada. Cun la Pasch da Vestfalia dals 24 d'october 1648 ha il represchentant da la Svizra Johann Rudolf Wettstein cuntanschì l'approvaziun da la selecziun or dal Sontg Imperi Roman. La formulaziun pertutgant l'artitgel VI IPO resp. § 61 IPM t era dispitaivla è dentant per gronda part vegnida interpretada sco approvaziun da la suveranitad sur dal dretg internaziunal. Dapi quest impurtanta data èsi stà cler per tut ils chantuns ch'els sajan suverans e ch'els contracteschan cun ils auters stadis europeics sin il medem livel diplomatic.

Durant la mesadad dal 17avel tschientaner eran las citads da la Bassa fitg malcuntentas, oravant tut ils purs. Ils motivs eran la ferma aristocrazia en connex cun la centralisaziun da las suveranitads, las tendenzas absolutisticas da l’exercizi da la suveranitad e la crisa economica, ch'è suandada sin il boom da la guerra da trent'onns. En ils dominis da las citads da Berna, da Lucerna, da Soloturn e da Basilea èsi rut ora perquai 1653 la Guerra da purs Svizra, ch'è dentant vegnida supprimida brutalmain dal stadi. Cunquai ha la guerra perfin chaschunà anc pli fermas tendenzas aristocraticas ed ha anc ina giada engrondì il foss tranter las citads e la champagna. Suenter la guerra da purs Svizra èn perquai numerus purs emigrads en la Germania depopulada, nua che tscherts lieus purschevan privilegis, perfin finanzials. Gia paucs onns suenter la guerra da purs Svizra ha il project d'ina refurma federala cuntanschì che las dispitas religiusas èn tschessadas. En l'Emprima guerra da Villmer (1656) han Berna e Turitg empruvà adumbatten da midar per lur favur la pasch publica da Kappel. La victoria dals lieus catolics tar Villmergen ils 24 da schaner 1656 ha danovamain confermà il declassament dals refurmads en ils dominis cuminaivels. La flaivlezza interna e la dischuniun dals confederads n'ha dentant betg mess en dumonda il contract da mercenaria cun ils franzos. Cun il regent Ludivic il XIV è il contract da mercenaria, per part cun pitschnas midadas, vegnì affirmà da tut ils lieus alliads. Da qua davent han ils confederads lubì l'engaschament da fin 16'000 mercenaris. Persuenter han els retschavì regularmain gronds pajaments, uschenumnadas "pensiuns", e meglieras cunvegnas commerzialas. En cas da conflicts interns en la Confederaziun ha la Frantscha retschavì pli tard ina funcziun d'arbiter. Plinavant ha ella gì passagi liber tras la Svizra. Pervi da la stretga colliaziun cun la Frantscha era la Confederaziun, en il 18avel tschientaner, facticamain degradada tar in protectorat franzos. Tar la schliaziun da l’edict da Nantes 1865 han dentant tuttina ca. 60'000 ughenots chattà admissiun en la Svizra refurmada. Els han fatg reviver l'industria da textilias e l’industria d'uras èn la citads ed en il Giura.

Il svilup economic en las citads ha diminuì l'avantatg militar dals chantuns da la champagna. Per quest motiv han las citads refurmadas dominà la Segunda guerra da Villmer (1712), ch'aveva cumenzà pervi da tensiuns en l'Uvestgieu da S.Gagl. En la Pasch d'Aarau han ils catolics pers lur influenza en ils dominis cuminaivels da Baden, Freie Ämter e da Rapperswil. Plinavant han el stuì acceptar ch'ils bernais sajan davent dad ussa medemamain sa participads a l’administraziun dals dominis da la Turgovia, da la Val dal Rain e da Sargans. Il principi da la paritad, da l'egualisaziun da las confessiuns en tut ils dominis cuminaivels, ha dat ina fin a la posiziun predominanta dals catolics en la Confederaziun.

[editar] Ancien Régime 1712–1798

Il rinforzament da l'autoritad dal stadi suenter l'exempel franzos da l'absolutissem ha chaschunà en ils differents lieus da la Svizra trais tips da constituziuns. Ellas univan furmas aristocraticas e la grazia da Dieu cun tradiziuns republicanas: En ils chantun-citads da Berna, da Soloturn, da Friburg e da Lucerna la constituziun da patriziat, in regiment da las paucas veglias famiglias feudalas. A Turitg, a Basilea ed a Schaffusa la constituziun d'aristocrazia da corporaziun che restrenscheva l'oligarchia da las veglias famiglias feudalas cun avair latiers anc corporaziuns. En il chantuns champesters è la fin finala sa sviluppada ina constituziun da l'aristorcrazia da la noblezza da la champagna e da las famiglias noblas che han retschaivi tras la mercenaria predicats da noblezza e ritgezza. Las tendenzas absolutisticas da l'exercizi da la suveranitad han chaschunà en il 18avel tschientaner en ils lieus subdits bleras revoltas. Fin 1798 èn dentant tut las revoltas vegnidas abattidas ordvart brutalmain.

L'epoca da l'illuminissem dentant ha chatschà malgrà tendenzas aristocraticas ragischs. Cun la glorificaziun da la neutralitad, da la simpladad e da l’innocenza da la Confederaziun han Albrecht von Haller e Jean-Jacques Rousseau effectuà in veritabel entusiassem tar ils confederads. Plinavant è in'emprima unda turistica succedida. Ultra da quai ha contribuì il scrivent Rousseau ina gronda part da l'origin da la democrazia directa da pli tard. Dal medem temp è Turitg davent tar l'«Athen a la Limmat». Quai pervi da l'accumulaziun europeica da scienziads renconuschids sco Johann Jakob Bodmer, Salomon Gessner, Johann Heinrich Pestalozzi e Johann Caspar Lavater. Il nov saun giudizi è planisaziun han chaschunà ina meglieraziun da l'infrastructura e da l'economia. Dasperas ha er anc gì lieu ina schluccada dal strict urden religius en il lieus refurmads ed ina avischinaziun da las confessiuns cun toleranza spiertala. Cun defender las atgnadads Svizras, fictivas u existentas, han ils poets e scienziads contemporans per l'emprima giada sviluppà ina schientscha naziunala. Questas tendenzas patrioticas e illuministicas èn sa manifestadas 1761/62 cun la fundaziun da la Societad Helvetica. Ella sa fascheva ferma per la libertad, per toleranza, per surmuntar las differenzas statalas e per l’attaschadadad patriotica dals confederads. En la segunda mesadad dal 18avel tschientaner ha la litteratura er chattà il motiv cun l'eroica da Marignano, che ha da là davent destinà l'istorgia da la Svizra fin en il tard 20avel tschientaner sco «raquint da cumbat». Cun la reflexiun sin il passà cuminaivel idealisà han las cuntraversas cun il grev temp da las tensiuns confessiunala pudì vegnir impedidas.

[editar] Il «temp franzos»: Helvetica e mediaziun 1798–1814

→Artitgel principal: Republica Helvetica e mediaziun (istorgia)

Durant l'invasiun dals franzos, respectivamain da las truppas da Napoléon Bonaparte, 1798 è vegnida conquistada la Veglia Confederaziun è midada en in stadi unitar, centralistic tenor exempel franzos. Uschia è la Republica Helvetica naschida. Il chantuns (fin da qua stadis independents!) èn vegnids degradads tar unitads d'administraziun e partids èn da nov tenor l'exempel dals "Departaments" franzos. Durant la helvetica èn ils chantuns Léman, Surselva, Argovia, Quatter Chantuns, Säntis, Linth, Turgovia, Bellinzona, Lugano, Rezia, Baden e Fricktal naschids. Genevra, Mülhausen ed il Giura cun Bienna èn vegnids appartegnids tar la Frantscha; Neuchâtel è restà prussian, na steva dentant betg pli en ina colliaziun cun la Svizra. La principala dal stadi centralistic unitar era ad interim Aarau. Tranter 1799 e 1803 èn succedids en la Republica Helvetica quatter culps dal stadi e la repartiziun dals chantuns e la constituziun èn vegnidas redividas pliras giadas.

Suenter che las truppas franzosas èn sa retratgas 1803 èsi vegnì tranter ils unitars, che pledavan per in stadi centralistic tenor exempel franzos, ed ils federalists, che giavischavan il restabiliment dals vegls chantuns, tar ina curta guerra burgaisa («Stecklikrieg»). Segund la ferma tradiziun federalistica n'ha giudevan il unitars dentant betg bler sustegn tar la populaziun. Pir tras l'intervegnir da Napoléon Bonaparte 1803 è la Svizra puspè sa calmada. Napoleon ha radunà tut l'elita politica Svizra a Paris tar la Consulta Helvetiva. Cuminaivlamain han els elavurà l'acta da mediaziun (acta d'intermediaziun), ina nova constituziun federalistica, garantida da Napoleon. En l'acta è l'independenza dals chantuns puspè vegnida rinforzada ed il stadi unitar convertì tar in stadi federativ. Il nov num uffizial era ussa «Confederaziun Svizra». Part faschevan XIX chantuns, cun lur constituziuns appartegnentas. Ils XIII chantuns vegls èn puspè cumparids èn lur veglia furma. Nov latiers èn ils chantuns S.Gagl, Argovia, Turgovia, Tessin ed il Vad entrads. Pervi da l'impurtanza strategica dal Pass dal Simplon è il Vallais l'emprim daventà ina republica independenta e 1810 vegnì attribuì tar la Frantscha.

La Svizra è stada in stadi vasal fin tar la terrada da Napoleon en la guerra da liberaziun da l'atun 1813. Perquai èn unitads da truppas e mercenaris Svizras sa participadas a la guerra en Spagna sco er tar la "Champagna Russa". Il december 1813 è il stadi, furmà da Napoleon, dentant sa schlià si. Il motiv era il squitsch da la cuntrarevoluziun politica interna e las truppas da las sisavla colliaziun postadas als cunfins. Durant in curt temp existivan tranter ils chantuns vegls ed ils chantuns novs grondas tensiuns e la Svizra steva danovamain curt avant ina guerra burgaisa. Pir cun il squitsch da l'exteriur, da la coaliziun da las grondas pussanzas la stad 1814, èn ils chantuns, fin da qua be organisads luccamain sco in'uniun dal stadi 1813, puspè vegnids pli datiers in da l'auter. Cun l'associaziun dals chantuns Genevra, Vallais ed il Neuchâtel eran uss 22 chantuns constituids cun l'uschenumnà Contract Constituziunal Svizzer sco stadi federativ.

[editar] La Svizra sco stadi federativ 1814–1847

→Artitgel principal: Restauraziun (Svizra) e Temp da regeneraziun (istorgia Svizra)

Al Congress da Vienna èn ils cunfins interns ed externs da la Confederaziun, che existan anc ozendi vegnids renconuschids per gronda part. Berna ha retschavì, sco indemnisaziun per la sperdita dal Vad e da l'Argovia, ils anteriurs territoris da l'uvestgieu da Basilea en il Giura inclusiv la citad da Bienna. La part settentriunala, catolica da quest territori furma il di dad oz il chantun Giura. Tscherts territoris da la Svizra, enturn Genevra, la citad da Constanza u er la Vuclina èn vegnids attribuids ad auters pajais. Per distatgar l'impurtant territori strategic da las Alps dals franzos han las grondas pussanzas decidì la «neutralitad armada per adina» da la Confederaziun.

Il contract constituziunal federal 1815 ha tegnì ensemen la Confederaziun durant la restauraziun. El ha remplazzà l'acta da mediaziun è permiss ina gronda independenza dals chantuns. La suveranitad militara, il privilegi da batter munaida e la suveranitad da duana è puspè vegnida attribuida als chantuns. Sco pli baud era la dieta dals confederads, che sa rimnava mintga onn en ses turnus en ils avantlieus da Turitg, da Berna u da Lucerna, en funcziun sco instanza centrala. La suletta instituziun stabla era la chanzlia federala, che sa dischlocava mintga on en ils avantlieus. En ils chantuns da la Bassa è la fasa da la restauraziun conservativa ida a finir gia cun la regeneraziun liberala dal 1830/31: La predominanza aristocratica è in per ina giada ida en tocs e remplazzada tras sistems liberal-democratics. Durant ina fasa da sa cumprovar èn dentant danovamain naschidas tensiuns interchantunalas, dentant sut auters indizis: U che liberals cumbattevan cunter conservativs-catolics u che alura "radicals" (aderents da la democrazia represchentativa cun dretg da votar censurà) cumbattevan cunter "democrats" (aderents da la democrazia directa cun dretg da votar public).

[editar] Il stadi federal svizzer modern

[editar] Fundaziun e consolidaziun fin tar l'emprima guerra mundiala

Davos las campagnas da corps da voluntaris han ils chantuns catolics da Lucerna, da l'Uri, da Sviz, da la Sutsilvania, da Zug, da Friburg e dal Vallais fundà 1845 la Lia separatistica per represchentar lur interess. Il motiv era la cuntinuanta polarisaziun tranter ils chantuns liberals (per gronda part citadins refurmads) e conservativs (per gronda part champesters catolics). Sco reacziun da questa fundaziun ha durant ina dieta la pluralitad liberala decidì da schliar cun violenza la Lia separatistica. Quai è lura er capità il november 1847 sut il general Henri Dufour. La Guerra dal Sonderbund era l'ultim conflict schlià cun armas sin territori svizzer.

Tras la victoria dals chantuns liberals èra la via battida per ina pli ferma centralisaziun da l'anteriur stadi federal. Quella è ida en vigur ils 12 da settember 1848 cun la constituziun federala. Cunquai è la Svizra sa constituida sco «stadi federal parlamentar». Ina caracteristica principala da la nova constituziun federala era l’unificaziun dals fatgs da mesira e munaida sco er l'aboliziun da numerus dazis interns. Quest fatg ha laschà daventar la Svizra in spazi economic unifitgà. La constituziun è enfin ussa vegnida surlavurada cumplainamain be duas giadas, 1874 e 1999. Il fatg ch'il chantun Neuchâtel leva sa destituir dal reginavel da la Prussia 1857 era per il giuven stadi federal svizzer ina smanatscha, forsa anc pli gronda che l'emprima guerra mundiala. Entant che General Dufour ha gia gì cumenzà a mobilisar l'armada, èsi anc grategià da reglar l'uschenumnà «Affar da Neuchâtel» diplomaticamain. Ulteriuras occupaziuns dals cunfin èn succedidas durant las Guerras Italian-Austriacas 1859 e 1866. In'ulteriura crisa politica da l'exteriur ha procurà la cessiun da la Savoia a Sardinia-Piemont da la Frantscha 1860.

Il motiv per il conflict è stà che tschertgels naziunalistics svizzers, sut la direcziun dal cusseglier federal Jakob Stämpfli, han pretendì ils territoris da Chablais, da Faucigny e parts dal Genevois. En ina decisiun dal pievel a Savoyen ha dentant la plipart pledà per s’attatgar cun la Frantscha. L'uschenumnà «Affar da Savoia» è alura vegnì terminà cun concepir ina zona libra enturn Genevra. La proxima occupaziun dals cunfins è stada necessaria sut Hans Herzog 1870 tar la Guerra Tudestg-Franzosa. Sut surveglianza da l'armada Svizra èn il favrer 1871 entrads e vegnids internads var 90'000 schuldads da l'uschenumnada «Armada da Bourbaki».

Las dispitas tranter ils radicals ed ils conservativs han chattà lur cuntinuaziun suenter 1848 sin sectur chantunal. Pir il svilup social ed economic han cul temp schlià las dispitas istoricas da las partidas. Davent dal 1863 è in nov, uschenumnà moviment democratic sa mess en per la midada da la democrazia represchentativa tar la democratica directa e per refurmas sozial-economicas. Ils democrats han gì nov schlantsch pervi da la dumonda sociala, causada da l'industrialisaziun. Uschia ha la societad da lavurers e furmaziun Grütli, fundada dal 1838, sco er idealists sanesters sustegnì las pretensiuns democraticas. Ils problems dals lavurers èn restads urgents er sche singuls chantuns han decretà ordinaziuns da protecziun per lavurers da fabrica ed uffants (→Lescha da fabrica Glaruna (1848)). Pass per pass han ils democrats cumbattì per revisiuns en las constituziuns dals chantuns, sco per exempel a Turitg 1869 cun introducir l'iniziativa, il referendum legislativ obligatoric sco era l'elecziun da la regenza tras il pievel. Suenter ch'ina emprima emprova n'era betg reussida l'onn 1872 è perquai er la constituziun federala vegnida revedida fin 1874 tenor ils interess dals democrats. La nova constituziun ha purtà ultra da l'extensiun da la democrazia directa er ina centralisaziun dal fatgs militars ed in'unificaziun giuridica sco era in rinforzament dal stadi. Er en la Svizra è rut ora 1873 il cumbat cultural tranter il stadi e la baselgia catolica sut il papa Pius IX . Il motiv era il dogma d'infabillitad resultà da l'emprim concil dal Vatican da 1970. Il problem primar era l'influenza da la baselgia en il nov stadi liberal-secular. In'acziun destructiva, sustegnì dal stadi, ha menà tar la fundaziun da la veglia baselgia catolica. Grondas tensiuns tranter la baselgia catolica ed ils chantuns liberals hai dà en l’uvestgieu da Basilea oravant tut en il Giura dal nord ch'era patrunà a la citad refurmada da Berna. La consequenza dal cumbat da cultura èn sa mussadas en la constituziun federala da 1874, per exempel en il scumond da l'urden dals gesuits, en l'introducziun da la letg civila e da la permissiun da la cumplaina libertad da cretta e da cult.

Vers la fin dal 19avel tschientaner èn ils temas da conflict tradiziunals tranter ils liberals ed ils conservativs sa schluccads tras quai ch'ils moviments dals lavurers han cumenzà er en Svizra. 1888 èn partidas da lavurers chantunalas s'unidas tar la partida socialista (ps), la partida social-democratica d'ozendi. Be paucs onns pli tard èn er ils conservativs ed il moviments liberal-democratics s'unids tar partidas naziunalas: 1894 è la partida liberal-democratica (pld) e la partida conservativ catolica (cc), la partida cristian-democratica (pcd) d’ozendi, vegnidas fundadas. La politica dal stadi vegniva da quel temp dominada cleramain dals fundaturs dal stadi liberal-democratic, dals liberals. 1891 ha il parlament elegì cun il lucernais Joseph Zemp per l'emprima giada in represchentant da la vart moderada dal moviment catolic-conservativ en il cussegl federal. Cunquai ha l'integraziun da las forzas conservativ-catolicas en il stadi federal, ch'eran 1848 anc inferiuras, entschavì. Quest fatg ha successivamain schlià ils milieus catolics da la Svizra.

Medemamain è en il 19avel tschientaner, ils 9 d'avust 1847, cun l'industrialisaziun universala da la Svizra, è l'emprima lingia da viafier sin territori unitarmain svizzer vegnida bajegiada. Il traget manava da Turitg a Baden. Il pievel la numnava «Viafier-Spanisch-Brötli ». Intgins onns avant era il chantun da Basilea gia vegnì collià cun Strassburg tras ina Viafier franzosa. Per l'extensiun da la rait da viafier eran da quel temps oravant tut societads da viafier privatas responsablas.

En ils onns 1870 èn bleras societads da viafier ruschnadas en ina crisa. Davostiers stevan grevs conflicts politics ed economics. Tuttina è grategiada 1882 l'avertura da la Viafier dal Gottard grazia ad agid finanzial da la Tiaratudestga e da l'Italia. Suenter 1898 èn las Viafiers vegnidas surprendidas fin 1909 pass per pass dil stadi e transferidas tar la Viafiers federalas svizras (VFF). (→Istorgia da la Viafier Svizra). Suenter che las emprimas marcas postalas chantunalas, la Zürich 4 e la Zürich 6 èn vegnidas edidas 1843 è la Posta svizra vegnida fundada 1848. (→Istorgia da la posta svizra e da las marcas postalas svizras)

Per iniziativa dil Genevrin Henry Dunant (1828–1910) è il Comitè internaziunal da la Crusch Cotschna vegnì fundà a Genevra 1863. Pervi da la Convenziun da Genevra, a la quala tut ils pajais europeics èn daventads commembers fin 1968, ha la crusch cotschna pudì vegnir renconuschida sco servetsch auxiliar da l'armada ed il servetsch sanitar pudì vegnir neutralisà. Sco sez da la Crusch Cotschna è Genevra daventà tar ina metropola cun carisma internaziunal. Fin el 20avel tschientaner ha Genevra anc attratg ulteriuras impurtantas organisaziuns internaziunalas.

En la segunda mitta dal 19avel tschientaner è la Svizra vegnida marcada en la sparta economica e sociala da l'industrialisaziun da la Bassa e dal grond augment da la populaziun. La Svizra ha fatg in svilup d'in pajais agrar tar ina naziun d'industria. Fin tar l'emprima guerra mundiala era il pli impurtant sectur industrial l'industria da textilias da la Svizra da l'ost. Dasperas è sa sviluppada l'industria d'uras mecanicas ed oravant tut a Basilea l'industria chemica. Cun la nova preschientscha da l'industria d'electrica è resultà a Rheinfelden l'emprima ovra electrica da l’Europa. A l'ovra da Rheinfelden en bainbaud suandadas numerusas pitschnas e pli grondas ovras idraulicas per la producziun d'energia per l'industria da textilias e l’industria d'aluminium e pli tard er per las chasadas privatas e per las viafiers. En l’agricultura han ins pervi dals imports bunmartgads chalà cun la cultivaziun da granezzas a favur da la tratga da muvel e da la producziun da latg. Chaschiel, tschigulatta e latg condensà èn daventads impurtanta rauba d'export. Malgrà il svilup industrial eran numerus svizzers sfurzads da bandunar la Svizra e d'emigrar en l'America dal nord ed en l'America dal sid ed en Russia per chattar ina nova existenza. La fugia da la champagna ha chaschunà ina gronda creschientscha da las citads. Vivevan dal 1850 anc be 6.4 % da la populaziun Svizra en ils martgads era quai dal 1920 gia 27.6%.^[1]

[editar] L'emprima guerra mundiala

Durant l'Emprima guerra mundiala ha la Svizra mantegnì sia neutralitad armada. Il general Ulrich Wille ha laschà occupar il cunfins. Il Schlieffen-Plan dal tudestgs preveseva gia avant la guerra d'attatgar la Frantscha sur la Belgia e betg forsa sur la Svizra. Malgrà che plans franzos e talians d'attatgar las pussanzas da l'europa centrala sur la Svizra existivan è il territori da la Svizra restà schanegià d'invasiuns militaras. Bler pli privlusa per l'existenza da la Svizra era la spartiziun politica e culturala a lunga da las lingias da conflict tudestg-romandas (→«Röstigraben»), resp. burgaisas-socialisticas. Parts da la populaziun da la Svizra tudestga è simpatisada cun las forzas centralas entant che la Romandie ha sustegnì la Frantscha. Suenter l'affera «Obersten-Affäre» è oravant tut l'elita militara da la Svizra tudestga cun il general Wille e cun il schef dal stab general Theophil Sprecher von Bernegg stada sut il suspect da vulair far in pact cun la Tiaratudestga, respectiv cun l'Austria-Ungaria.

La fidanza da la populaziun en il militar svizzer ed en la politica svizra è repetidamain vegnida commuventada da stgandels ed afferas. Uschè ha per exempel il cusseglier federal Arthur Hoffmann interprendì 1917 l'emprova d'intermediar per la pasch tranter la Russa e la Tiaratudestga. Pervi dal squitsch da l'Entente ha Hoffmann la fin finala stuì sa retrair. Igl è vegnì rinfatschà ad el ch'el veglia gidar a la Tiaratudestga da distgargiar la front da l'ost (→Grimm-Hoffmann-Affäre). Durant l'entira guerra ha la Svizra purschì agid umanitar. Uschia tar il repatriament da internads civils d'omaduas varts, tar l'organisaziun dal barar da blessads sco er cun la purschida da dimoras da reconvalescenza per blessads en ils lieus da cura.

Economicamain è l'emprima guerra mundiala stada ina gronda chargia per la Svizra. Las expensas dal stadi che creschivan adina pli fitg han augmentà ils debits statals. Perquai han ins stuì introducir 1915 ina taglia da guerra excepziunala e 1916 ina taglia da profit da la guerra. Per segirar il provediment da cotgla, da vivonda e d'atschal ha il cussegl federal acceptà ina surveglianza dal commerzi cun da las partidas da guerra da l'exteriur e dat gronds credits. 1917 ha ina crisa da provediment tuttina necessità in raziunament da las pli impurtantas victualias e da purtaders d'energia. La paupradad en Svizra è creschida per differents facturs: pervi ch'il raziunament è vegnì introducì memia tard, pervi da la mancanza d'in urden pertutgant las cumpensaziuns da las pajas sco er l'augment da la dischoccupaziun ord motivs da la mancanza da materias primas u da mancanza d'interess da l'exteriur da products svizzers.

Las partidas svizzeras han dat l'avust 1914 il consentiment tar in pact e cun quai laschà da la vart las dispitas da partida. Suenter las conferenzas internaziunalas socialistas da Zimmerwald (1915) (→Manifest da Zimmerwald) e da Kiental (1916) en il chantun Berna èn las forzas antimilitaristicas e revoluziunaras entaifer la ps dal chantun da Berna creschidas fermamain. 1917 è la ps sa decidida per in nov program da partida antimilitaristic e revoluziunar che steva cleramain en cuntradicziun da tschellas partidas. Ils problems socials che vegnivan adina pli gronds han oravant tut rinforzà ils socialists en las citads. Dapi il november 1917 èn las tensiuns socialas sa stgargiadas cun revoltas violentas, cun chaumas e cun demonstraziuns. La chauma naziunala il november 1918 vala sco punct culminant da las confruntaziuns politicas tranter las forzas tradiziunal-liberalas e las forzas conservativas ed il moviment dals lavurers. La chauma naziunala è vegnida abattida da l'armada Svizra perquai ch'ella na valeva betg sco act legitim.

Suenter la fin da la guerra ha il pajais federativ austriac Vorarlberg empruvà da chattar ina colliaziun cun la Svizra. En ils contracts d'aglomeraziun da Paris è il Voralberg dentant definitivamain vegnì partì tiers tar l'Austria e la Svizra danovamain vegnida declerada sco pajais neutral. Er la neutralisaziun da la Savoia è vegnida abolida. Suenter ina votaziun dal pievel è la Svizra entrada 1920 en la Societad da las Naziuns ch'aveva ses sez principal a Genevra. Cun quai ha ina fasa da neutralitad differenziada entschavì, q.v.d. la Svizra prendeva bain part a las sancziuns economicas, dentant betg a las sancziuns militaras da la Societad da Naziuns.

[editar] Temp tranter las guerras

L'onn 1919 ha il cussegl federal burgais realisà refurmas che correspundevan per gronda part a las pretensiuns dal moviment dals lavurers, p.ex. l’introducziun da l'emna da 48 uras. L'october 1919 è il cussegl naziunal vegnì elegì per l'emprima giada cun il dretg d'elecziun da proporz. Quest fatg ha muntà la fin da la dominanza liberala ed in ferm svilup per ils socialists. La fin da l'onn ha la ps tuttina decidì da suandar in program politic d'ina direcziun offensiva antimilitaristica ed ina refusaziun da la democrazia che ha mess la partida en ina clera opposiziun encunter l'urden statal burgais-democratic. Tuttina èn socialists radicals sa separads da la partida ed han fundà la partida communista da la Svizra. Las grondas partidas burgaisas han reagì sin quest fatg cun furmar l'uschenumnà «bloc dals burgais», che metteva durant il temp tranter las guerras la regenza Svizra e che ha isolà la ps sin palancau naziunal. La politica da l'intern svizzera dal temp tranter las guerras è vegnida marcada d'ina vart da las cuntradicziuns tranter ils purs ed ils commerziants e da las cuntradicziuns dals emploiads resp. da lur represchentants cun differentas organisaziuns che vegnivan adina pli grondas. Sco nova forza burgaisa è vegnida fundada en il chantun Berna 1918 dal manader dals purs Rudolf Minger ina partida da purs, da mastergnants e da burgais. Ella steva oriundamain sco partida da purs dal center en opposiziun cunter las partidas burgaisas sco er cunter las partidas socialas da quel temp. Ella è dentant tuttina vegnida integrada pulit svelt en il bloc dals burgais è ha retschavì cun Minger 1929 in sez en la regenza.

Suenter la fin da la guerra è la Svizra stada pertutgada d'ina emprima crisa economica che ha tutgà oravant tut la Svizra orientala, nua che l'industria textilias è praticamain dada ensemen perquai che la dumonda suenter products da luxus mancava en l'exteriur. Suenter che l'economia en Tiaratudestga è sa stabilisada 1923/24 è l'economia puspè sa reabilitada. Ils onns 1930/31 è l'economia svizzera dentant er stada pertutgada da la crisa economica mundiala. Il collaps da l'export sin bunamain in terz ha manà tar ina gronda crudada dals pretschs e tar in augment da la dischoccupaziun. Il maun public ha empruvà invanamain cun lavurs da basegns, cun projects gronds e cun differentas autras intervenziuns economicas sin palancau naziunal, chantunal e communal da manar natiers ina fin da la crisa. La politica naziunala dals pretschs e da sbassar las pajas ha pervi da ses effect deflaziunistic perfin rinforzà la crisa. Ils lavurers èn vegnì en vista da la crisa pli radicals. La Fin da l'onn 1932 èn vegnids a Genevra per la vita 13 lavurers tar ina terrada violenta militarica encunter protests da lavurers. (→Inquietezzas da Genevra). A chaschun dal cumbat cunter il «vagabundagi» è vegnì fundà 1926 l'ovra umanitaras «Uffants dal stradun» da la Pro Juventute per prender davent uffants jens da lur geniturs. La finamira era ina integraziun sfurzada dals Jens.

La crisa cuntinuanta ha er manà èn Svizra tar la naschientscha d'in moviment da renovaziun naziunal burgais, dretg, antimarxisitc, l’uschenumnà «Moviment da las fronts». Suenter la praisa da la pussanza naziunal-socialistica la primavaira 1933 han ils moviments da renovaziun bain gì la «Primavaira da las fronts» nov schlantsch, n'han dentant betg pudì registrar success politics relevants. Malgrà da grondas tensiuns politicas, d'ina crisa da fidanza da la regenza dal pajais è l’iniziativa dal pievel per ina revisiun totala da la constituziun federala, ch'avess pussibilità ina transfurmaziun faschista da la Svizra, lantschada da la Front naziunala, ida da l'aua giu. La periclitaziun faschista naziunal-socialista ha manà pli datiers la pps ed il moviment sindical cun las partidas burgaisas. La ps ha consegnà sia rolla d'opposiziun ed ha renconuschì en ses nov program politic la defensiun naziunala e la democrazia. Dal medem temp, 1936, èsi grategià al cussegl federal da pussibilitar ina recreaziun da l'economia d'export ed ina fin da la crisa economica entras svalitar il franc svizzer per 30 pertschient. Il contract da pasch en l'industria da metal ed en l'industria d'uras tranter las organisaziuns dals patruns e las organisaziuns dals emploiads han annunzià l'èra da la pasch sociala e dals contracts da lavur collectivs. 1938 èn en duas votaziuns dal pievel vegnì renconuschì il linguatg rumantsch sco quart linguatg dal pajais ed il cudesch da dretg penal vegnì introducì. Suenter la colliaziun da l'Austria cun la Tiaratudestga è la Svizra puspè daventada integralmain neutrala, quai che vegn anc ozendi renconuschì da la Lia dals pievels. Tenor l'impressiun ch'ins aveva da l'expansiun tudestga han politichers svizzers, scienziads ed auts militars confermà la voluntad mussar la valita da la Svizra. Il cusseglier federal Hermann Obrecht ha proclamà «Tgi ch'avess d'attatgar nossa neutralitad [...], spetga la guerra! Nus svizzers na vegnin betg ad ir sco emprims sin pelegrinadis en l'exteriur». L'uschenumnada «defensiun naziunala scienziada» è daventada tar in element marcant per la cultura Svizra e la mentalitad Svizra anc ditg suenter la guerra.

Suenter l'introducziun da las leschas da las razzas da Nürnberg è il dumber da l'emigraziun e da la fugia da gidieus tudestg creschì. Damai che la Svizra concediva mo asil a fugitivs politics e betg a persequitads «or da motivs da la razza», ha Heinrich Rothmund, schef da la polizia d'esters, pretendì 1938 da la Tiaratudestga mesiras che pussibilitavan a las autoritads Svizras dal cunfin d'identifitgar fugitivs gidieus cun in pass tudestg. Sinaquai ha la Tiaratudestga entschavì a segnar ils pass dals gidieus cun in bul J. Er tar la Conferenza d'Evian 1938 ha la Svizra refusà d’acceptar in contingent da fugitivs fix ed ha insistì da restar sulettamain in pajais da transit. Perquai pudevan mo emigrants che pudevan far vardaivel ch'els viagian enavant uschè svelt sco pussaivel entrar. ^[2]

[editar] La segunda guerra mundiala

→Artitgel principal: La Svizra en la segunda guerra mundiala

Suenter che la segunda guerra mundiala è rutta ora è la Svizra danovamain sa decidida per ina basa neutrala armada. Plinavant ha il schefcumandant general Henri Guisan ordinà ina mobilisaziun generala da l'armada. Il parlament ha concedì plenipotenzas extendidas per interprender directamain mesiras per defender la Svizra e lur interess economics. Questas plenipotenzas èn vegnidas approvadas dal pievel svizzer pir posteriuramain. (→Vollmachten-Regime). Durant l'invasiun tudestga en la Frantscha ha l'armada tudestga survegnì per mauns a La Charité-sur-Loire plans secrets che cuntegnevan cunvegnientschas tranter la Frantscha e la Svizra en cass d'ina invasiun dals tudestgs en la Svizra. Durant la champagna en la Frantscha èn var 42'000 schuldads franzos e schuldads polacs fugids en la Svizra, nua ch'els èn vegnids internads. Suenter la terrada dals franzos ha general Guisan realisà il plan (Réduitplan) per segirar la Svizra, ussa dal tuttafatg circundada da Las pussanzas da l'axa. En cas d'ina invasiun tudestga avess ins renunzia a la Bassa e fiss sa concentrà sin la defensiun dal massiv da las Alps.

Durant fantasias en gieus strategics planisava il stab general da las pussanzas da l'axa da conquistar temporalmain la Svizra (Operation Tannenbaum). En quest connex è, davent da Rohrschach cun il politicher Wilhelm Gustloff, pli tard assassinà, er vegnì tschentà la basa per ina politica naziunalsocialistica da la Svizra. Activitads guerrilas èn bain restadas spargnadas a la Svizra durant la segunda guerra mundiala, dentant betg dal tuttafatg. En l'emprima fasa da la guerra èn succedidas differentas violaziuns dal spazi d'aria. Ils aviuns dals alliads cun las attatgas cun bumbas han fin a la fin da la guerra per svista chaschunà bumbardaments sin vitgs e citads da la Svizra. Quai er perquai che la Svizra ha sin squitsch da las pussanzas da l'axa introducì ina stgirentada. Tut en tut è il territori svizzer vegnì bumbardà 77 giadas. 84 umans han pers latiers la vita. L'incident il pli grev cun 40 morts, dapi che 100 blessads sco er la sperdita da bains culturals era il bumbardament da Schaffusa ils emprims d'avrigl 1944.^[3]

Durant la segunda guerra mundiala ha la Svizra, cun ina populaziun totala da sut quatter milliuns, purschì dimora durant temp pli curt u pli lung tut en tut a var stgars 300'000 umans cun basegns da protecziun. Latiers appartegnevan uschè differentas categorias sco persunas militaras internadas (103'000), fugitivs dals cunfins domiciliads be per curt temp (67'000), uffants che faschevan vacanzas da reconvalescenza (60'000), fugitivs civils (ca. 51'000, da quels var 21'000 da descendenza giudaica), emigrants (10'000) e fugitivs politics (250). En vista ch'il provediment era stgars era l'admissiun da fugitivs dispitaivla en la politica e tar il pievel. Il cusseglier federal Eduard von Steiger ha en quest connex marcà il pled da propaganda politic «la bartga è plaina». Davent dal 1942 ha il cussegl federal ordinà mesiras pli rigurusas encunter il surpassar dals cunfins illegitimamain. Damai ch'il dretg d'asil svizzer acceptava be fugitivs cun in motiv politic èsi vegnì refusa a fugitivs giudaics d'entrar en la Svizra perquai ch'els empruvavan da bandunar la Germana o lur champ da cumpetenza or da motivs da rassissem. Pir en il fanadur 1944 èn ils gidieus vegnids renconuschids uffizialmain sco fugitivs politics. Tenor retschas pli novas èsi vegnì refusà a var 24'398 fugitivs da pudair entrar en la Svizra als cunfins. Ina retschertga a Genevra ha dentant demussà che 86% dals uschenumnads fugitivs illegitims han pudì vegnir prendids si malgrà ch'ils cunfins fissan stads teoreticamain serrads. ^[4] Per exempel èsi enconuschent ch'il secretari dal Departament da polizia dal chantun Grischun Anton Bühler ha pussibilità cun grond ristg a varsaquants gidieus d'entrar en la Svizra. L'onn 2001 è el vegnì undrà cun la medaglia Yad-Vashem dal stadi d'Israel per ses engaschament en favur dals fugitivs gidieus. ^[5]

Cuntrari a l'emprima guerra mundiala han nagins tumults socials gì lieu en Svizra durant la segunda guerra mundiala. Cun introducir in urden davart la cumpensaziun da la paja dapi 1939 ha la chargia sociala chaschunada tras il servetsch activ dals schuldads pudì vegnir mitigiada. Tuttina è la ps daventada la pli ferma fracziun tar las elecziun dal parlament 1943 en il cussegl naziunal. L'elecziun dal socialdemocrat Ernst Nobs en il cussegl federal ha sigillà l'integraziun da la ps en il sistem politic da la Svizra ed ha medemamain fatg ina fin ad ils cumbats da partida tranter il bloc burgais ed ils socialists. Il stadi ha controllà l'opiniun publica tras censura ed ha scumandà propaganda extrema e propaganda ch'è privlusa per la segirtad dal stadi. 1940 è la Partida Communista da la Svizra ed il Moviment Naziunal da la Svizra vegnì scumandà. Numerus svizzers e numerus esters èn vegnids arrestads durant la segunda guerra mundiala per suspect da spiunascha per la Germania. Dapi che 1000 socialists naziunals svizzers han cumbattì durant la guerra per l'armada germana. Tut en tut en 33 umens vegnids sentenziads durant lur servetsch activ a la mort per motiv d'avair tradì il pajais. Be 17 sentenzias èn dentant vegnidas exequidas. Numerusas persunas èn vegnidas condemnadas a chastis d'arrest u ch'ins ha annullà il dretg da burgais resp. chatschà or dal pajais.

Er il provediment da victualias da la populaziun ha il cussegl federal pudì segirar. Quai perquai ch'ins ha rinforzà ad uras l'economia e pervi d'ina svelta introducziun d'in raziunament sco era cun l'uschenumnada «battaglia dal graun» (→Plan Wahlen). Ils gronds custs per l'economia federala han necessità d'incassar singularas taglias supplementaras e 1941 la fin finala l'introducziun d'ina taglia da defensiun naziunala per la paja e per il possess. Questa taglia exista anc ozendi en furma da la taglia federala directa. Cura che la Svizra è stada cumplettamain circundada da las pussanzas da l'axa ha la Svizra fatg cun la Tiaratudestga sfurzadamain in contract davart l'economia per reglar il barat da cotgla, d'atschal ed autras raubas ch'èn impurtantas per la guerra. La Svizra ha stuì conceder a la Tiaratudestga credits da dapi ch'ina milliarda francs. Malgrà ch'il barat era uschiglio scumandà ha la Svizra vinavant pudì furnir instruments da precisiun d'impurtanza militara als alliads. Ils alliads manavan dapi 1939 «glistas nairas» per sfurzar che l'industria da maschinas svizra chalà d'exportar rauba en la Germania. Il mars 1945 è la Svizra sa cunvegnida cun ils alliads en la Cunvegna da Currie che la Svizra finescha d'exportar en la Germania. Perencunter ha retschavì la Svizra per part valurs da facultad tudestgas. En la Cunvegna da Washington 1946 ha la Svizra stuì lubir als alliads il dretg da confiscar tut il possess german en Svizra. ^[6] La dispita per l'uschenumnà «aur confiscà», ch'era vegnì en Svizra sur la banca da l'imperi tudestg è ì a la fin cun pajar 250 milliuns francs. Persuenter han ils alliads abolì tut las mesiras economicas e finanzialas encunter la Svizra. Il medem onn ha la Svizra cumenza cun tractativas diplomaticas cun l’Uniun Sovietica. La rolla da la Svizra durant la segunda guerra mundiala è vegnida revedida per la davosa giada ils onns 90 entras il Rapport da Bergier.

[editar] La Svizra durant il temp suenter la guerra e durant la Guerra Fraida

En la Guerra Fraida aveva la Svizra ina posiziun politicamain neutrala e militarmain neutrala tut tenor sia lunga tradiziun. Ideologicamain appartegneva ella dentant cleramain tar l'allianza liberal-occidentala. Or da motivs da neutralitad n'ha la Svizra betg fatg part a l’ONU ed er betg a la NATO. Il sez europeic da l'ONU è dentant er suenter la scumposiziun da la Societad da las naziuns restà tuttina a Genevra. Las superpussanzas USA e l'Uniun sovietica na stimavan betg questa posiziun. Tuttina eran els sa spruvads d'entrar puspè formalmain en contractivas diplomaticas. Il resultat è stat la cunvegna da Washington.^[7] Oravant tut durant il temp gist suenter la guerra mundiala è la Svizra intacta stada in impurtant factur economic e militar en l'Europa centrala. Il cumenzament da la Guerra Fraida ha manà oravant tut dapi 1951 tar ina grond e char rearmament e tar ina gronda e chara modernisaziun da l'Armada svizra. Ils umens abels per il servetsch militar eran obligads al servetsch militar da l'armada da milissa da 20 fin 50 onns (refurma da l'armada 60). Fin 1967 han ins er interprendì emprims pass en direcziun din rearmament atomar. La Svizra valeva sco pajais da sava atomar. Cun suttascriver il contract da la bloccada da la furniziun d'atom 1969 ha la Svizra facultativamain consegnà l'opziun atomara. ^[8] La defensiun naziunala psichica è sa drizzada durant il temp suenter la guerra encunter il privel da l'occupaziun dal pajais tras l'armada dal Patg da Varsovia resp. encunter in’infiltraziun communista. Or da quest motiv ha la Svizra dat albiert 1956 a rodund 10'000 e 1968 a rodund 12'000 tschecoslovacs che fugivan da las intervenziuns sovieticas en lur pajais. La neutralitad da la Svizra privilegiava a la Svizra da far ils uschenumnads «buns servetschs». Uschia han gì lieu repetidamain conferenzas da pasch internaziunalas en la Svizra, il bler a Genevra. Per exempel 1954 la conferenza d'Indochina u ils regulars inscunters suprems da las superpussanzas.

Perquai che la Svizra na leva or da motivs politics betg entrar en la Cuminanza europeica d'economia (CEE) ha ella fundà 1960 ensemen cun il Danemarc, cun la Norvegia, cun l'Austria, cun il Portugal, cun la Svezia e cun il Reginavel Unì l'AECL. Ils 6 da matg 1963 è la Svizra entrada en il cussegl da l'Europa. 1970 ha il cussegl federal interprendì emprims pass en direcziun d'ina integraziun europeica da la Svizra. Quests pass han manà 1972 ad ina convenziun da commerzi liber cun la CEE. Il medem onn ha la Svizra er suttascrit la Convenziun dals dretgs umans europeica. Economicamain ha la Svizra passentà ina conjunctura auta anc mai vesida che ha cuntinuà fin en ils onns 1970. Durant quest temp en stads ils exports bunamain diesch giadas pli gronds. Cun cuntinuanta creschentscha da la populaziun è la cumparsa da la Svizra sa midada tras l'auta activitad da construcziun da la populaziun e l'augment da la mobilitad da la populaziun. Oravant tut la Bassa tranter Genevra e Losanna e tranter Berna e Turitg sco er S.Gagl ha pers tras la construcziun dischordinada ses caracter rural. Cun bajegiar tschintg ovras atomaras e cun augmentar l'utilisaziun da la forza idraulica han ins cuntentà il basegn d'energia che creschiva medemamain. Il svilup economic, oravant tut en il sectur da servetsch, ha manà tar in augment da las entradas privatas e generalmain tar ina creschientscha dal bainstar. L'extensiun dal stadi social (1947 introducziun da l'Assicuranza per vegls e survivents (AVS) e 1959 da l'Assicuranza federala d'invaliditad (AI)) e la reducziun dal temp da lavur, cumbinà cun il grond svilup da l'economia ha purtà a la Svizra fin en ils onns 1990 pasch sociala.

La creschientscha da l'economia ha necessità dapi ils onns 1960 l'import da lavurers «bunmartgads» or da l'exteriur per l'industria da construcziun e per la brantscha dal turissem. La part da la populaziun da l'exteriur è creschì tranter 1960 e 1970 da 10% a 17,5%. Ils pli blers emigrants eran talians. Quai perquai che la Svizra aveva fatg 1948 in contract da procurar per lavur per ils lavurers talians. Dapi la fin da la conjunctura auta en ils onns 1970 han ins remartgà tar tschertas parts da la populaziun ina tema d'ina surimmigraziun. Pliras emprovas da restrenscher la cifra dals esters en la Svizra tras uschenumnadas «iniziativas da surimmigraziun» èn dadas en l'aua avant il suveran. Il cussegl federal ha bain empruvà d'impedir ina domiciliaziun stabla dals lavurers esters cun crear in status da stagiun, ha dentant cun quai be impedi ina integraziun svelta dals immigrants. ^[9]

L'emprima emprova d'introducir il dretg da votar da las dunnas sin palancau naziunal ha fatg naufragi 1959 en ina votaziun. Il chantun Vad ed il chantun da Neuchâtel han dentant tuttina introducì il dretg da votar da dunnas sin palancau chantunal. Pir 1971 ha la populaziun masculina svizra consentì l'introducziun dal dretg da votar da la dunna. Il davos chantun che la lubì er a las dunnas da prender part a la mastralia è stat il chantun Appenzell dador 1997, e quai be sut squitsch dal tribunal federal. Suenter la egualitad politica han las dunnas retschavì 1981 er en la societad giuridicamain ils medems dretgs. 1984 è Elisabeth Kopp (pld) vegnida elegida sco emprima dunna en il cussegl federal.

En la politica interna è la Svizra vegnida marcada da la concordanza cuntanschida 1959 tranter las partidas predominantas. Ella è sa manifestada en l'uschenumnada furmla magica tar la repartiziun dals sezs en il cussegl federal. La concordanza è vegnida en ina crisa pir suenter la fin da la Guerra Fraida cun l'avanzament da la Partida populara svizra (pps), che ha siglientà 2003 la furmla magica. Durant il temp suenter la guerra è la fidanza da la populaziun vegnida strapatschada repetidamain tras afferas politicas e stgandels. Uschia 1964 cun la Mirage-Affäre e 1989 cun il Fichenskandal u 1990 cun la scuvrida da l'Armada secreta P-26. Ils votants e las votantas han refusà al cussegl federal 1949 la cuntinuaziun dal reschim plenipotent cun extender il referendum facultativ er sin conclus federals urgents. La crisa en connex cun il moviment separatistic en il Giura bernais è dentant vegnì schlià democraticamain cun la fundaziun dal chantun Giura. Il moviment internaziunal da la giuventetgna ha manà 1968 (→onns 68) e 1980 (→Tumults da giuvenils en Svizra) oravant tut a Turitg tar cuntraversas tranter ils giuvenils e las autoritads, cun per part tumults sanglentads. Politicamain ed en la societad èn ins sa distatgads da las veglias elitas ed ins ha snegà la defensiun naziunala psichica. Dal medem temp è dentant er naschì in cuntramoviment conservativ en las partidas burgaisas. Ina confruntaziun politica marcanta per la societad è sa dada en quest connex 1889 a chaschun da la votaziun dal pievel davart l'aboliziun da l'armada svizra (→iniziativa per l’abolaziun da l'armada svizra), chaschunada da la gruppa per ina Svizra senza armada. Malgrà in grond engaschament da la politica, da las autoritads e da l'armada per mantegnair l'armada han 35,6% da las persunas cun dretg da votar approvà l'iniziativa. Ensemen cun la "Fichenaffäre" ha la cuntraversa en connex cun l'armada chaschunà la finiziun definitiva da la defensiun naziunala psichica.

[editar] La Svizra durant ils onns 1990

Al cussegl federal n'èsi pliras giadas betg reussì da finir l'isolaziun politica da la Svizra. Il pievel ha laschà ir da l'aua giu 1986 l'iniziativa per entrar en l'UE e dal 1992 er quella d'ina participaziun al Spazi economic europeic (SEE). Il cussegl federal è sa decidì vinavant per ina politica d'integraziun, malgrà che l’opposiziun da circuls burgais-dretgs è daventada adina pli gronda. Il medem onn ha il cussegl federal inoltrà a Brüssel ina dumonda per entrar en l'UE. Damai che la partida populara Svizra (PPS) – ch’è sco suletta partida dal cussegl federal sa decidida encunter in'integraziun europeica - ha cuntanschì adina pli blers electurs e la disposiziun negativa dal pievel ha intimà il cussegl federala d'ir l'uschenumnada "via bilaterala". Senza ina participaziun formala ha la Svizra cundividì autonomamain dretgs da l'UE. Duas giadas è la Svizra sa cunvegnida cun l'UE en las uschenumnads "cunvegnas bilateralas" davart ina integraziun parziala en il martgà intern da l'UE sco er davart la liberalisaziun dal traffic da persunas e dal traffic da rauba.

Il onns 1990 èn er vegnids marcads d'ina crisa economica da plirs onns respectiv d'ina pitschna creschientscha economica che ha effectuà in grond indebitament public. Dal medem temp èn chantuns e vischnancas stads exponids ad ina concurrenza davart las taglias che ha exclus per gronda part in augment da taglias. La perdiziun da l'industria da textilias e da l'industria da maschinas Svizra ha manà oravant tut en la Svizra orientala, per exempel en ils chantuns Glaruna e S.Gagl, tar ina deindustrialisaziun fin il di dad oz. Per l'emprima giada dapi la segunda guerra mundiala è er la dischoccupaziun puspè creschida per in temp pli lung sur quatter procents. Fermamain pertutgads èn oravant tut stads ils lavurers da l'industria. Per ina fin da la crisa ha procurà pir il svilup economic internaziunal enturn la midada dal millenni. Fin il di dad oz èsi dispitaivel, sch'il fatg che la Svizra n'è betg sa participada a la SEE u a l’EU, sche la fallida politica conjuncturala u sche la politica monetara da la banca naziunala è responsabla per la lunga crisa.

Durant ils onns 90 ha la Svizra purschì a numerus fugitivs da differentas regiuns da conflicts internaziunals albiert. Oravant tut fugitivs da Sri Lanka, da la Tirchia e da l'anteriura Jugoslavia. Durant la guerra en Bosnia-Erzegovina (1992–1995) ha la Svizra dat albiert e protecziun a bunamain 30'000 persunas. Durant il Conflict dal Cosovo (1998/99) eri circa 53'000.^[10] L'affluenza marcanta da persunas or da territoris rurals da l’europa dal sid ha procurà per tensiuns politicas en la societad. Quai oravant tut pervi da l’integraziun difficila dals fugitivs.

La debatta politic-militara davart il futur da l'armada Svizra ha cuntinuà er en ils onns 1990. Dal 1993 è ina proposta da la gruppa per ina Svizra senza armada (gpiSsa) da renunziar ina chara nova procuraziun d'aviuns da cumbat dal tip F/A-18 be per pauc betg vegnida sustegnida dal pievel. L'armada ha retschavì suenter in'emprima refurma da l'armada 1995 dapli confidenza. La crisa structurala, ch'è rutta ora pervi da la fin da la Guerra Fraida e pervi da l'aboliziun da scenaris da periclitaziun reals, ha la Svizra dentant pudì surmuntar per part pir cun la refurma da l'armada XXI. Davent da la fin dals onns 1990 èsi vegnì debattì en connex cun l'armada davart la cuntinuaziun da la milissa resp. davart ina professiunalisaziun.

[editar] 21. avel tschientaner

[editar] Situaziun politica

Ils 10 da settember 2002 è la Svizra entrada, sco ina da las ultimas terras renconuschidas internaziunalmain, suenter ina votaziun dal pievel en las Naziuns Unidas (ONU) (→ La Svizra en las Naziuns Unidas). Da sa participar a las Naziuns Unidas è il davos be pli vegnì cumbattì da forzas dretg-conservativas enturn la partida da la pps.

Ils 10 da december 2003 è Christoph Blocher, la figura predominanta da la pps, vegnì elegì en il cussegl federal per il post da Ruth Metzler-Arnold (pcd). Ch'ina persuna regenta n'è betg vegnida reelegida n'è dapi l'onn 1875 betg pli capità. ^[11] Cunquai è ina fasa da concordanza politica existenta dapi 1959 ida a fin. Ella ha dat spazi ad ina polarisaziun rinforzada tranter las partidas. Formalmain è la concordanza dentant vegnida mantegnida er tar la nova cumposiziun dal cussegl federal. La «cupitgada» da Christoph Blocher sco cusseglier federal ils 12 da december 2007 tras ina cunvegnientscha, gia planisada oravant, da las fracziuns dal center pcd, e sanestras da la ps e da la partida verda ha mussà cleramain la dischuniun tranter las partidas federalas. Sinaquai da la pps annunzià da pratitgar ferma opposiziun encunter la nova regenza dal stadi. Las consequenzas da la transfurmaziun da l'opposiziun cun esser medemamain represchentà en la regenza n'èn betg anc scleridas exact, han dentant manà ad ina digren da popularitad da la pps. Quest cas è pir il terz cas d'ina politica d'opposiziun cun esser medemamain en la regenza dapi la fundaziun dal stadi federal.

Perquai che la pps na sentiva betg pli represchentada tras lur nov elegida politicra Eveline Widmer-Schlumpf, han els pretendi da la pps grischuna ch'els sclaudan ella or da la partida. Ils grischuns èn dentant sa mussads solidaris ed èn perquai quasi sortids unidamain or da la pps Svizra. Ensemen cun persunas da la pps dal chantun Glaruna e dal chantun Berna, che n'eran er betg pli buns d'acceptar il stil da far politica da la pps, han els fundà la partida burgais-democratica (pbd), sco separaziun liberala da la pps. A l'entschatta devi la partida be en quests trais chantuns. Danovamain ha era il chantun Vallais ina partida burgais-democratica. In'entira retscha da mandataris sin champ naziunal, chantunal u communal èn entrads dapi la fundaziun en la pbd. Tranter els la cussegliera federala Widmer-Schlumpf ed il anteriur cusseglier federal Samuel Schmid. Che ha annunzià ils 12 da november 2008 sia demissiun da l'uffizi per ils 31 da december pervi d'ina campagna da disfamaziun da la pps e da las medias. Dapi la fundaziun da la bdp n'èra la pps betg pli represchentada en il cussegl federal.

Ils 10 da december è Ueli Maurer vegnì elegì sco successur dal cusseglier federal Samuel Schmid. Cunquai e la pli gronda partida Svizra, la pps, puspè represchentada en il cussegl federal. Da quai ch'ins po dir enfin ussa san ins dir che Ueli Maurer è sa mussà pli constructiv en il cussegl federal sco ses precedent da partida Chrisoph Blocher.

[editar] Ulteriurs eveniments

En l'october da l'onn 2001 ha in attentat d'amoc en il parlament dal chantun Zug provocà plirs morts. In mais pli tard è capità in dals pli gronds collaps economics da l'istorgia Svizra. La flotta d'aviuns da la Swissair n'è betg pli sa dauzada en il tschiel per motivs d'insolvenza (vegn numnà en Svizra en general Grounding). In onn pli tard ha l'interpresa la fin finala stuì sistir il manaschi. Ils rests da la societad aviatica èn vegnids integrads en la nova interpresa Swiss.

Durant la stad e l'atun 2002 ha gì lieu en la Cuntrada dals trais lais intuorn il Lai da Bienna, il Lai da Murten ed il Lai da Neuchâtel l'exposiziun naziunala Expo 02. Ils lieus d'occurenza per las uschenumnadas Arteplages eran las citads da Bienna, da Yverdon-les-Bains, da Neuchâtel e da Murten. Latiers è anc vegnida ina plattafurma movibla sin ils trais lais, l'Arteplage mobile du Jura. Mintgin dals lieus d’occurrenza èn sa deditgads ad ina tematica da tetg: Ad Yverdon la secziun emoziunala, a Bienna la scienza, a Murten l'art e la cultura etc. L'Expo ha dat da tschantschar bler gia avant co avair entschet pervia d'ina planisaziun da finanzas malgartegiada. Las ultimas emnas ha l'Expo dentant pudì registrar records da visitaders.

L'emprima giada dapi l'onn 1954 ha gì lieu la stad 2008 en la Svizra en collavuraziun cun l'Austria puspè in eveniment da sport d'impurtanza mundiala, numnadamain ils campiunadis europeics da ballape. En la Svizra èsi vegnì giugà en il stadions St.Jakobspark a Basilea, en ils Stade de Suisse a Berna, en il Letzigrund da Turitg ed a Genevra en il Stade de Genève. Il St. Jakobspark a Basilea porscha 42'500 plaz da seser e po cunquai recipar ils pli bler aspectaturs en la Svizra.

Entant ch'il svilup economic enturn la midada dal millenni n'ha betg cuzzà ditg ha l’economia publica resentì davent da l'onn 2006 ina ferma creschientscha. Quai oravant tut pervia dals imports. Economs e politichers vesan la recreaziun da l'economia Svizra en in connex cun la circulaziun libra da persunas cun l'EU ch'è vegnida introducida l'onn 2002. Grazia a la circulaziun libra han numerus e numerusas bain scoladas e scolads spezialists e spezialistas, oravant tut or da la Germania, chattà lavur en Svizra. Sco ina da las sulettas terras europeicas demussa la Svizra grazia ad in saldo d'immigraziuns positiv (2007: +75'400 persunas) in creschientscha da la populaziun da 1,1 % (2007). ^[12] La quota da la populaziun da l'exteriur stabla è tras quai creschida lev da 20,4% (avrigl 2007) sin 21,1% (avrigl 2008). ^[13].

La crisa da finanzas, che ha cumenzà l'entschatta da la stad 2007, ha natiralmain er lascha enavos fastitgs en l'economia da la Svizra cun sia ferma brantscha da finanzas. Las duas grondas bancas UBS e Credit Suisse han fatg grondas sperditas cun specular mal cun immobiglias en ils Stadis Unids. La crisa da finanzas ha uschè grondas consequenzas, ch'il stadi ha schizunt gì da sustegnair finanzialmain l'UBS. Or da las grondas sperditas da las bancas è part per part sa derasada la malaveglia er sin tschels secturs da l'economia. Quant grondas che las consequenzas vegnan ad esser n'è anc betg pussaivel da dir. Ins sto dentant temair ina recessiun.

[editar] Guarda er

• Glista dals presidents da la Confederaziun
• Categoria:Istorgia Svizra

[editar] Glista dal temp dals pli impurtants eveniments

Schweiz {}

[editar] Successiun cura ch’ils differents chantuns en entrads en la Confederaziun

• 1291: Uri, Sviz, Sutsilvania
• 1332: Lucerna
• 1351: Turitg
• 1352: Glaruna, Zug
• 1353: Berna
• 1481: Friburg, Soloturn
• 1501: Basilea, Schaffusa
• 1513: Appenzell
• 1803: S.Gagl, Grischun, Argovia, Turgovia, Tessin, Vad
• 1815: Vallais, Neuchatel, Genevra
• 1979: Giura

[editar] Litteratura

• Chronik der Schweiz. (Red. Christian Schütt / Bernhard Pollmann). Chronik-Verlag, Dortmund / Ex Libris, Turitg 1987. ISBN 3-7178-0026-4
• Hektor Ammann / Karl Schib (editur): Historischer Atlas der Schweiz. Sauerländer, Argovia 1958.
• Historisches Lexikon der Schweiz. Schwabe, Basilea 2002.
• Historisch-biographisches Lexikon der Schweiz. Administration des Historisch-biographischen Lexikons der Schweiz, Neuchatel 1921–1934.
• Andres Furger: Die Schweiz zwischen Antike und Mittelalter. NZZ Verlag, Turitg 1996. ISBN 3-85823-560-1
• Geschichte der Schweiz und der Schweizer. 4. ediziun. Schwabe, Basilea 2006. ISBN 3-7965-2067-7
• Handbuch der Schweizer Geschichte (collvuratur.: Hanno Helbling e.a.) 2 collecziuns, Turitg 1972, 1977. ISBN 3-85572-021-5
• Ulrich Im Hof: Mythos Schweiz. Identität – Nation – Geschichte 1291–1991. NZZ Verlag, Turitg 1991.
• Alfred Kölz (Hg.): Quellenbuch zur neueren schweizerischen Verfassungsgeschichte. 2 collecziuns Stämpfli, Berna 1992–1996. ISBN 3-7272-9381-0 (Collecziun 1: Vom Ende der Alten Eidgenossenschaft bis 1848) / ISBN 3-7272-9383-7 (Collecziun 2: Von 1848 bis in die Gegenwart).
• Alfred Kölz: Neuere schweizerische Verfassungsgeschichte. 2 collecziuns Stämpfli, Berna 1992–2004. ISBN 3-7272-9380-2 (Collecziun 1: Ihre Grundlinien vom Ende der Alten Eidgenossenschaft bis 1848) / ISBN 3-7272-9455-8 (Collecziun 2: Ihre Grundlinien in Bund und Kantonen seit 1848).
• Otto Marchi: Schweizer Geschichte für Ketzer oder die wunderbare Entstehung der Eidgenossenschaft. Praeger, Turitg 1971 / Zytglogge, Berna 1981.
• Helmut Meyer e.a.: Die Schweiz und ihre Geschichte. Chasa d'ediziun per meds d'instrucziun da scola Turitg, Turitg 1998. ISBN 3-906719-96-0
• Volker Reinhardt: Geschichte der Schweiz. C.H. Beck, Minca 2006. ISBN 3-406-53601-8
• Jörg Rentsch / Dominik Sauerländer (Hg.): Putzger. Historischer Weltatlas – Schweizer Ausgabe. Cornelsen, Berlin 2004. ISBN 3-464-64404-9
• Roger Sablonier: Gründungszeit ohne Eidgenossen. Politik und Gesellschaft in der Innerschweiz um 1300. Hier und Jetzt, Baden 2008. ISBN 3-039190-85-7
• Peter Stadler: Epochen der Schweizergeschichte. Turitg, Orell Füssli 2003. ISBN 3-280-06014-1

[editar] Weblinks

• interaktiver Wahlatlas zu den Schweizer Nationalratswahlen seit 1919
• Historisches Lexikon der Schweiz (in drei Sprachen)
• Diplomatische Dokumente der Schweiz (DDS)
• Swissworld, Kapitel „Geschichte“
• SRG SSR Timeline, Multimediale Chronik der Schweiz

[editar] Einzelnachweise

1. ↑ Auszug aus der Schweizergeschichte. Tenor Karl Dändliker, elavurà cumplettamain danov e cuntinuà da Max Bandle. 5. ediziun surluvrada. Turitg 1977, p. 179
2. ↑ http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D8927-1-5.php
3. ↑ Template:HLS
4. ↑ http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D8927-1-5.php
5. ↑ Istorgia Grischuna, Adolf Collenberg, p.322
6. ↑ guarda http://www.gesetze.ch/sr/0.982.1/0.982.1_000.htm
7. ↑ Template:HLS
8. ↑ Template:HLS
9. ↑ http://www.ideesuisse.ch/216.0.html
10. ↑ http://www.jugendweb.asyl.admin.ch/php/get_pdf.php?id=200
11. ↑ tagesschau.de: Il politicher dretg Blocher betg relegì
12. ↑ http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/01/01/key.html
13. ↑ http://www.bfm.admin.ch/bfm/de/home/themen/statistik/auslaenderstatistik/aktuelle_ergebnisse.html

Template:Lesenswert