Dinosaurs
Ord la Wikipedia
Ils dinosaurs (grec deinos – „terribel, immens“, sauros – „saur“ ) èn la gruppa dals vertebrads terresters (tetrapoda), che dominava avant ca. 235 fin ca. 65 milliuns onns ils sistems ecologics sin terra ferma.
Las enconuschientschas davart ils dinosaurs obtegnan paleontologs tras intercurir fossils che cumparan en furma d’ossa petrifitgada, tras improntas da la pel e da tessids, sco er tras fossils da passivas, tras ovs e gnieus, tras gastrolits e tras excrements petrifitgads ch’èn vegnids mantegnidas fin en il temp dad oz. Restanzas da dinosaurs èn vegnidas chattadas en tut ils continents, inclus en l’antarctic, damai ch’ils dinosaurs han entschet ad exister durant in temp, nua che tut la terra ferma era unida en il supercontinent Pangäa. Fin ussa èn vegnidas descrittas pli che 800 diversas spezias da dinosaurs ed i suondan mintga onn novas.
Cumbain che tschertas spezias da dinosaurs tutgavan tar ils pli gronds animals terresters da tuts temps, è la pluralitad dals dinosaurs pitschna ed agila. Ins sa che almain tschertas gruppas dals dinosaurs sajan stadas homointermas (da sang chaud).
Cuntegn |
[editar] Sistematica dals dinosaurs
La surordinaziun dals dinosaurs vegn, sco tar ils blers reptils d’ozendi, quintada tar ils diapsids. Quels sa differenzieschan dals sinapids (or dals quals èn naschids ils mammals) e dals anapsids (las tartarugas d’ozendi) tras duas fanestras da la chavazza che sa chattan parallel davos ils egls. Entaifer ils diapsids vegnan els classifitgads sco archosaurs, ils reptils regents, che possedan duas ulteriuras fanestras da la chavazza. Descendents d’ozendi da quella spezia da reptils en sper ils crocodils er ils utschels.
Ils dinosaurs vegnan classifitgads en duas gruppas, saurischia (signifitgescha: saurs cun batschida da luschard) ed ornithischia (signifitgescha: saurs cun batschida per sgular).Quellas gruppas sa differenzieschan oravant tut tras la structura da la batschida. Ils Saurischia, tar ils quals appartegnevan ils teropods carnivors sco er ils teropods erbivors, cun culiez lung, han mantegnì lur structura da la batschida da lur perdavants e pon vegnir identifitgads tras l’ossa distanta dal Pubis e da l’Ischium. L’ossa dal Pubis e da l’Ischium dals Ornithischia erbivors va dentant parallel, inclinà vers enavos.
La classificaziun dals dinosaurs n’è enfin oz ni terminada ni regulada cleramain. Dad ina vart existan anc bleras luccas, da l’autra vart po mintga nova scuverta furnir infurmaziuns che provochescha ina nova ordinaziun.
Il taxon „Dinosauria“ è vegnì definì l’avrigl 1842 da l’anatom englais Sir Richard Owen. Ils dinosaurs èn segnads tras in’enorma varietad da las spezias. Auters archosaurs, tranter quels ils dinosaurs sgulants (pterosaur), na tutgan betg tar ils dinosaurs, gist uschè pauc sco ils abitants dal temps Mesozoicum, ils gronds reptils da la mar.
[editar] Descripziun
En cumparegliaziun cun lur parents en lingia directa entaifer ils archosaurs, sa caracteriseschan tut ils represchentants da tut las spezias dals dinosaurs tras in dumber da segns da skelets communabels (segns da la chavazza, sco era segns dal skelet che sa chattan davos la chavazza). Durant che dinosaurs primars demussan tut quels segns caracteristics, pon furmas posteriuras sa distinguer vaira ferm, uschia che inqualina caracterisaziun numnada n’è betg pli avant maun ni betg pli pussaivla da cumprovar.
Ils pli gronds dinosaurs èn da chattar tar ils sauropods, tar ils quals tutgan ils pli gronds animals terresters da tuts temps. Il pli grond e grev sauropod, ch’è vegnì renumà pervi da ses skelet cumplet, è il brachiosaur che aveva in’autezza da dudesch meters ed ha pasà fin 70 tonnas. Il pli lung dinosaur enconuschent è il diplodocus. In chat d’in skelet demussa ina lunghezza da 27 meters. Igl èn bain vegnids documentads bler pli gronds dinosaurs, però quels èn enconuschents mo tras fragments d’ossa. Uschia lascha tscherta tocca sminar l’existenza da dinosaurs che mesiravan passa 40 meters, e cun agid da fragments dal argentinosaur supponan perscrutaders che tscherts pasavan fin 100 tonnas. Er tar ils dinosaurs carnivors existivan gigants. Il pli grond, ch’è vegnì cumprovà tras chats bunamain cumplets, è il tyrannosaur rex, che mesirava var 12 meters. Er qua datti fragments d’ossa che laschan supponer exemplars anc pli gronds. Exempels èn il gigantosaur sidamerican u il spinosaur african.
Tar ils pli pitschens dinosaurs tutgan dus teropods or da la China, ch’èn vegnids chattads l’onn 2002, il scansoriopetryx e l’epidendrosaur ch’è pli probabel mo in animal giuven dal scansoriopteryx. Quests pitschens laders pennads avevan la grondezza d’in pasler. Ulteriurs dinosaurs plitost pitschens eran per exempel il compsoganthus, il saltopus, l’echinodon u il juravenator che avevan cun lur grondezza da corp da stgars 60 cm strusch la grondezza d’in giat. Ils pitschens dinosaurs sa nutrivan bunamain mo da charn.
Tge spezias da dinosaurs ch’eran propi las pli pitschnas respectiv las pli grondas, na vegn ins mai ad eruir, perquai ch’ils mussaments da la vita da generaziuns preistoricas en furma da fossils èn incumplets. En media aveva in dinosaur ina grondezza d’ina nursa.
Pertge che tscherts dinosaurs han cuntanschì dimensiuns uschè extraordinarias, vulan perscrutaziuns intensivas eruir. La creschientscha gigantica ha entschet en la perioda auta dal Jura ed ha cuntinuà en la perioda da crida. Dinosaurs eran dentant betg ils sulets gigants, er ils saurs sgulants – che pudevan avair en la perioda tempriva da crida ladezzas da las alas avertas da 12 meters u dapli – ed ils reptils da la mar pudevan cuntanscher grondezzas remartgablas.
In factur che ha accelerà decisivamain l’engrondiment era segir il fatg, ch’igl ha dà durant las periodas dal Jura e da crida ina vegetaziun abundanta. Uschia pudevan oravant tut ils sauropods consumar enorms quantums da nutriment senza stuair duvrar blera energia. Tras quai avevan els dapli energia per crescher. Correspundentamain s’augemtava er la grondezza dals animals che vivevan da lur charn. Tar in animal da tala grondezza mida er sia moda da viver e sia construcziun dal skelet considerablamain. L’animal sto consumar plunas da nutriment.
Sumegliant a tartarugas e crocodils possedevan tscherts dinosaurs cuirass. Ils ankylosaurs tutgavan tar ils animals cun ils megliers cuirass da tuts temps; tar intginas spezias avevan schizunt las survantscheglias plattas d’ossa. Sulettamain il venter n’era betg cuirassà. Il cuirass consistiva or da millis da plattas d’ossa cun diameters d’insaquants millimeters fin a varsaquants tozzels centimeters.
Auters dinosaurs purtavan cornas. Schebain che talas cornas starmentavan ils adversaris, èsi improbabel, ch’ellas avevan ina funcziun per sa defender. Pli probabel è, ch’ellas avevan la funcziun da far parita tar la paregliaziun, u, sco quai ch’i vegn supponì tar insaquants dinosaurs cun corna, tar cumbats encunter animals da la medema spezia.
La gruppa dals pachyecephalosaurs (dinosaurs cun ina chavazza grossa) ha ina chavazza enorm grossa. Pli probabel han els pitgà tar cumbats lur chavazzas ina encunter l’autra, sumegliant als mufluns canadais d’ozendi.
Dinosaurs sco il stegosaurus purtavan perencunter grondas plattas d’ossa sin il dies. Lur funcziun n’ha enfin oz betg pudì vegnir sclerida. Auters dinosaurs purtavan velas sin il dies. Er lur funcziun n’è anc betg sclerida.
[editar] Evoluziun dals dinosaurs
Ils emprims dinosaurs èn pli probabel sa spartids dad auters archosaurs en la mesadad da la perioda da trias avant ca. 235 milliuns onns. Mo 20 milliuns onns pli baud, a la fin da la perioda da perm, avevi dà la pli gronda extincziun da massa, numnadamain 95%, dal mund. In vegl perdavant dals dinosaurs pudess esser stà il saurosuchus, in grond archosaurier.
Sco ils pli vegls dretgs dinosaurs valan tschertas scuvertas ch’èn vegnidas chattadas en stresas ch’èn 235 milliuns veglias en l’Argentinia ed en Brasilia. Il gerrerasaurus, il staurikosaurus e l’eoraptor eran chatschaders, entant ch’il pisanosaurus era in erbivor. En quellas faunas eran dinosaurs però plitost rars ed anc betg la gruppa dominanta.
Quai è sa midà in pèr milliuns onns pli tard, tar la midada da la perioda da carnium en quella dal norium, cura ch’i ha dà, oravant tut tar ils reptils ed amfibis primars, che vegnivan er numnads paleotetrapods, in’ulteriura extincziun da massa. 42% da las famiglias dals tetrapods èn morts ora. Ils uschenumnads neotetrapods, tranter els ils dinosaurs, han occupà las nischas ecologicas ch’eran vegnidas libras da quel temp. Cun la midada da la perioda dal trias en quella dal Jura avant 202 milliuns onns è succedida ina nova extincziun da massa, che ha laschà svanir ils paleotetrapods definitivamain. En la perioda precedenta dal Jura era quasi mintga animal terrester enconuschent a nus, ch’era pli grond ch’in meter, in dinosaur.
[editar] Debattas davart dinosaurs
Els èn animals da sang chaud
Cur ch’ils emprims dinosaurs èn vegnids scuverts, han ils scienziads pensà, che dinosaurs sajan animals da sang fraid. Ins imaginava ch’ils dinosaurs sajan animals plauns ed ins cumparegliava els cun ils reptils, che ston l’emprim sa stgaudar al sulegl, per pudair sa mover activamain. Scuvertas ch’èn vegnidas fatgas pli tard, han però demussà che dinosaurs han era vivì en lieus pli fraids e che almain tscherts dinosaurs eran abels da regular sez lur temperatura dal corp.
Ferms mussaments ch’els sajan animals da sang chaud furneschan scuvertas or da l’Antarctica e da l’Australia, nua ch’ins ha chattà dinosaurs polars che stuevan surviver là envierns fraids da 6 mais. Pir dacurt han ins er fatg scuvertas or da la perioda da crida en l’Alasca dal nord, che demussan, che las medemas spezias sco en il rest da l’America dal nord han vivì er en territoris da quel temp fraids. Tar blers dinosaurs, oravant tut tar teropods, pon ins constatar vi da lur construcziun dal skelet ina gronda activitad. Quella mussa medemamain che la funcziun dal metabolissem sto esser stada auta. Ins ha er pudì identifitgar en lur ossa structuras dal sistem d’avainas tipicas per animals da sang chaud. Ed ina considerabla cifra da represchentants pli pitschens disponivan dad in vestgì da plimas, dal qual ins ha pudì concluder, ch’i sa tracta d’in animal da sang chaud.
Quai demussa bain ch’ils dinosaurs èn en general animals da sang chaud, dentant datti anc adina insaquants scienziads, che contestan questa supposiziun cun vehemenza. Malgrà quai parta ozendi dentant la gronda part dals scienziads dal fatg ch’ils dinosaurs eran animals da sang chaud.
Insaquants scienziads motiveschan il success dals dinosaurs gist tras il fatg ch’els eran animals da sang chaud. Animals da sang chaud èn adina en avantatg visavi animals da sang fraid, damai ch’els pon far chatscha da notg e durant tut il di – quasi independentamain da la temperatura dal conturn. Perquai crain intgins scienziads ch’ils dinosaurs n’avessan gnanca pudì supprimer l’avanzament dals mammals, sch’els na fissan betg stads sez animals da sang chaud.
Dinosaurs cun plimas e la colliaziun tar ils utschels
Utschels e dinosaurs han blers tratgs cuminaivels. Utschels e terapods han passa 100 segns caracteristics anatomics cuminaivels. Ils terapods valan ozendi sco la spezia morta ora la pli parentada cun ils utschels.
Archaeopteryx, l’emprim bun exempel per in dinosaur cun plimas, è vegnì chattà l’onn 1861 en il sid da la Germania. Dus onns suenter che Charles Darwin aveva scuvrì la tesa revoluziunara davart il svilup da las spezias tras l’evoluziun (igl origin da las spezias), ha quai provocà anc pli intensivamain las discussiuns tranter ils adherents da la teoria da l’evoluziun e quels dal creaziunissem.
Dapi ils onns 1990 èn vegnidas latiers novas spezias da dinosaurs cun plimas che han rinforzà ils mussaments en connex cun lur parentella. Principalmain èn tals fossils vegnids chattads en la provinza Liaoning en il nordost da la China. Igl è dentant probabel ch’i deva er en auters lieus dal mund dinosaurs cun plimas.
Damai che plimas vegnan savens cumbinadas cun utschels, vegnan dinosaurs cun plimas savens resguardads sco animals da punt tranter ils utschels ed ils dinosaurs. Senza dubi è il dumber dals tratgs specifics cuminaivels dals skelets la pli impurtanta colliaziun per ils paleontologs. En mintga cas vegni pli e pli cler, che la parentella tranter ils utschels ed il dinosaurs cun plimas, e l’evoluziun dal sgular, è bler pli cumplexa che supponì.
[editar] Fossils da fastizs – infurmaziuns davart il depurtament dals dinosaurs
Ina part fascinanta da la perscrutaziun da dinosaurs sa fatschenta cun fossils da fastizs. Fossils da fastizs da dinosaurs sco passivas, ovs e gnieus fossils, gastrolits ed excrements petrifitgads n’èn betg ina raritad. Tals fossils dattan oravant tut scleriments impurtants davart il depurtament dals dinosaurs.
Ovs e gnieus da dinosaurs: Dinosaurs èn, sco auters reptils e lur descendents, ils utschels, animals che ovan. Crosas d’ovs, u schizunt entirs ovs e gnieus fossils, èn vegnids chattads sin l’entir mund. Ovs fossils na pon ins per il solit betg attribuir ad in dinosaur ch’è enconuschent tras sia ossa. Per betg perder la survista datti tuttina, sumegliant sco tar las passivas fossilas, in sistem da classificaziun che sa distatga però dal tuttafatg da sistems biologics normals per classifitgar spezias. Passivas fossilas: Sco tar ils ovs datti er per passivas fossilas in sistem da classificaziun parallel ch’è distatgà da sistems biologics normals per classifitgar spezias. Grazia a passivas fossilas pon ins eruir il territori da viver da l’animal che ha fatg las passivas. Cuntrari a l’ossa na pon passivas numnadamain betg vegnir manadas en auters lieus tras aua. Anc pli interessantas èn però las infurmaziuns davart il depurtament dals animals, ch’ins po eruir cun examinar las passivas. Or d’in fastiz, pia pliras passivas ina suenter l’autra, sa lascha eruir co che l’animal chaminava, en tge direcziun ch’el gieva, e - sche la lunghezza da las chommas è enconuschenta u almain calculabla - er quant svelt che l’animal era. La sveltezza maximala ch’è vegnida cumprovada enfin ussa tar in dinosaur, è 40 km/h. Infurmaziuns anc pli precisas davart lur depurtament pon ins eruir, sch’ins ha plirs fastizs en in lieu. Savens van quels parallel in sper l’auter en la medema direcziun – in mussament per ina vita en trieps, che’è vegnì demussà tar blers dinosaurs.
Tar insaquantas plazzas d’exchavaziun en ils [Stadis Unids], nua ch’ins ha chattà fastizs da sauropods erbivors, pon ins constatar ch’ils animals gronds sa plazzavan adina a l’ur dal triep, per ch’ils pli pitschens e pli giuvens sajan protegids en il center dal triep. Quest cumportament era necessari, perquai ch’ins chattà sper il triep savens passivas da teropods che van en la medema direcziun sco ils fastizs dal triep. Teropods èn gronds e sa nutreschan da charn. Scienziads supponan perquai che quels laders suandavan il triep durant lur migraziun per lajegiar animals flaivels e pitschens.
Gastrolits (craps en il magun): Gastrolits u craps en il magun èn craps ch’ils animals traguttan e deponan en lur magun. Tar ils animals d’ozendi pon ins observar quest cumportament oravant tut tar ils utschels. Qua servan ils gastrolits - che vegnan adina tegnids en moviment – a manizzar il nutriment en in magun spezial da musculs. Er tar differentas spezias da dinosaurs èn vegnids chattads gastrolits, lur funcziun è per entant anc dispitaivla.
Coprolits (excrements petrifitgads) : Coprolits èn rests petrifitgads dad excrements, pia cac. Grazia a questas petrificaziuns reusseschi a scienziadas ed a scienziads da scuvrir dapli davart la moda da magliar e davart il metabolissem dals dinosaurs. Ils microorganissems (microfossils) ed eventualmain rests da plantas che vegnan chattads pon vegnir interpretads da scienziadas e da scienziads e chattan er applicaziun en la paleogeografia ed en la botanica.
[editar] L’istorgia da la derivanza dals dinosaurs
Dapi lur scuverta giaudan ils dinosaurs ina gronda popularitad. Ils emprims fossils èn en mintga cas vegnids chattads gia avant tschients, gea perfin millis dad onns. Lur derivanza n’è dentant betg vegnida identifitgada. En la China da pli baud han ins gia chattà avant dapli che 2000 onns fossils che derivavan forsa da dinosaurs e che Chang Qu ha descrit sco ossa da drags. Er ils Romans ed ils Grecs vegls han chattà fossils analogs che purschevan material per ditgas e legendas.
L’emprima persuna ch’è stada infurmada davart questa spezia da reptils gigants da temps daditg passads e che ha fatg retschertgas davart ellas, è stat il medi englais Gideon Mantell. Gia l’onn 1820 ha sia dunna chattà l’emprim dent fossil. L’emprim dinosaur ch’è vegnì identifitgà e descrit sco tal è dentant stà in fragment d’ina part d’ina missella ch’in paleontolog amatur ha chattà damanaivel dad Oxford.
L’onn 1858 è lura vegnì chattà en l’America dal nord l’emprim skelet d’in dinosaur ch’era quasi dal tuttafatg cumplet. Tuts èn stads surprendids, che questa scuverta ha demussà, ch’ils dinosaurs gievan pli probabel mo sin duas chommas. Questa scuverta ha procurà per ina vaira mania da dinosaurs en ils Stadis Unids.
L’onn 1902 è vegnì chattà a Montana, USA, ina part gigantica d’in skelet ch’è vegnida denominada da Henry Osborn tyrannosaurus rex. Ditg valeva quest gigant, cun ses quattordesch meters lunghezza e cun sias sis tonnas, sco il pli grond animal carnivor che ha vivì sin terra ferma.
L’onn 1909 ha il museum da scienzas natiralas a Berlin lantschà ina gronda expediziun sut la direcziun da Werner Janensch en l’Africa da l’ost tudestga, ozendi Tansania. Destinaziun dal viadi era in pitschen lieu cun num Tendaguru, or dal qual ins aveva gia annunzia chats. Tranter las scuvertas spectacularas ch’ins ha fatg là era, ultra dal kentrosaur (in stegosaur), er il skelet gigantic dal brachiosaur. Ils resultats da las scuvertas pon ins ussa observar en il museum da scienzas natiralas a Berlin. Il skelet dal brachiosaur è il pli grond skelet da dinosaurs ch’è vegnì erigì sin l’entir mund. Enturn la mesadad dal 20 avel tschientaner han ins oravant tut chattà blers fossils da dinosaurs en China.
[editar] L’extincziun dals dinosaurs
En ils ultims 550 milliuns onns hai dà tschintg extincziuns da massa, tar las qualas èn mintgamai mortas circa la mesadad da tut las spezias d’animals. L’extincziun da massa a la fin da la perioda da crida, avant ca. 65 milliuns onns, tar la quala er tut ils dinosaurs vegnan ad esser morts ora, è l’ultima extincziun da massa ed in dals pli gronds misteris da la paleontologia. I dat dapli che 80 ipotesas ch’emprovan da declerar, pertge ch’ils dinosaurs èn morts ora. Las duas pli impurtantas teorias vegnan explitgadas qua.
La teoria dal meteorit
Tenor questa teoria - postulada l’emprima giada da Luis Alvarez ils onns 1970 - è l’extincziun da massa vegnida chaschunada tras in culp d’in meteorit avant ca. 65 milliuns onns: Il culp haja manà ad ina midada da clima perquai che la pulvra ch’è vegnida leventada, ha stgirentà l’atmosfera e cunquai procurà per in enviern permanent, nunnatiral (cumparegliabel cun in enviern nuclear). Per questa teoria pleda l’enritgiment dal metal iridium – in material fitg rar en la crusta da la terra - en la stresa da la terra da quel temp che pudess esser vegnì sin la terra tras in meteorit. La midada da la perioda sura da la crida a la perioda dal paleogen (enfin ussa terziar) vegn marcada d’ina fina stresa stgira da sediment. Questa teoria vegn rinforzada supplementarmain da la scuverta ch’è vegnida fatga l’onn 1990 a l’ur da la peninsla Jukatan al golf da Mexico. Là è numnadamain vegnì chattà in crater cul num Chixculub ch’è circa 170 km lad. Critichers da la teoria davart il meteorit en da l’avis ch’in tal culp d’in meteorit na stoppia betg esser l’unic motiv per l’extincziun da massa. Tuttina vala la teoria dal culp d’in meteorit sco la pli plausibla ed usitada per l’extincziun relativamain svelta dals dinosaurs.
La teoria dal vulcanissem
Questa teoria pretenda che l’activitad smesirada dals vulcans dal temp a la fin da la perioda da crida haja procurà per sumegliants midadas da clima sco in culp d’in meteorit. In indizi è il vulcanissem vehement da Dekkan-Trapp en l’India, che ha transporta almain dus milliuns kilometers cubic basalt a la surfatscha. Tras ils vulcans èsi er pussaivel che tissis s’hajan derasads en l’atmosfera, che pudessan esser stads mortals per ils embrios, ch’eran vi da crescher en ils ovs.
Motivs cumbinads
Blers scienziads partan ozendi dentant dal fatg che betg mo ina da quellas catastrofas saja responsabla per l’extincziun da massa, mabain che plirs eveniments circa al medem temp hajan manà a l’extincziun da massa. Per l’extincziun dals saurs sgulants u dals amonits a la fin da la perioda da crida pudess er esser responsabel il fatg che la mar è tschessada da quel temp rapidamain e cunquai èn las mars bassas svanidas. Questa mar purscheva a blers animals lur spazi da viver. Latiers èn anc vegnidas midadas climaticas pervia da las mars bassas svanidas.
Damai che la mar è tschessada, è il clima vegnì pli inconstant; or d’in clima tropic e daventà in clima plitost moderà cun stads pli chaudas ed envierns pli fraids. Gia tras questas differenzas pli grondas da la temperatura pudessan bleras spezias esser mortas ora. Il meteorit che ha ultra da quai anc tutgà la terra, e l’augment da las erupziuns da vulcans en il medem temp, han pudì effectuar ulteriuras differenzas e midadas da clima en l’atmosfera dal mund.
[editar] L’influenza istoric-culturala
Nagin’autra gruppa d’animals ch’èn morts ora ha ina tala impurtanza culturala sco ils dinosaurs. Dapi ch’ils dinosaurs èn per l’emprima giada cumparids en la publicitad il 19avel tschientaner, fruntan els sin grond interess en l’entir mund e sin ina popularitad uschè gronda ch’ins astga tschantschar d’ina mania da dinosaurs enfin il temp dad oz.
Il Crystal Palace a Londra ha per l’emprima giada procurà l’onn 1853 per grond interess public davart ils dinosaurs, cur ch’igl è vegnì modellà ina cuntrada genuina cun differents models d’animals - ch’èran gia morts ora - en grondezza natirala. Questa cuntrada pon ins admirar anc ozendi. Il sculptur Benjamin W. Hawkins ha er construì quatter models da dinosaurs cun il sustegn da la cussegliaziun dad Owen.
L’onn 1868 è Hawkins vegnì incumbensà da montar per l’emprima giada skelets da dinosaurs e da preschentar quels a la publicitad. En in museum a New York hai dà ina veritabla fulla da visitaders. En ils proxims decennis èn tras questas novas attracziuns vegnids bandischads blers auters skelets dad auters animals en il tschaler. Ozendi concurran sin il pli anc relicts dals Egipzians cun la popularitad dals skelets da dinosaurs.
A partir dal 20avel tschientaner è il dinosaur vegnì adina pli impurtant e pli productiv per l’economia da film e da litteratura. Ina da las emprimas e pli renumadas istorgias da science-fiction è dad Arthur Conan Doyle “Il mund emblidà” (“The Lost World”, 1912) ch’è vegnida filmada pliras giadas. Bleras da quellas istorgias, sco era “Il mund emblidà” tractan d’ina scuverta d’in territori ch’era fin alura nunenconuschent, per exempel en il guaud tropic u sin in’insla, nua che dinosaurs han survivì enfin il di dad oz. En quest connex dastga er Jules Verne vegnir numnà.
En la seria da dissegns animads “Familie Feuerstein (1960-1966)”, che ha er gì grond success en la Germania, tutgavan dinosaurs regularmain tar l’inventar. En il film ha Ray Harryhausen revoluziunà ed influenzà onns a la lunga cun sia tecnica da stop-motion ils effects spezials. Pli tard è cumparida in’entira seria da films d’acziun da Hollywood. En quels films èn ils dinosaurs dentant, cun excepziun da “Il mund emblidà” e da “Jurassic Parc (1993)”, vegnids descrits a moda exagerada e na correspundan betg a las enconuschientschas scientificas. Uschia èn ils dinosaurs vegnids preschentads sco monsters cannibalics che vivevan savens ensemen cun avdants da cuvels. L’onn 1954 è cumparì il film da fantasia ”Reise in die Uhrzeit”, en il qual uffants viagian adina pli lunsch en il passà. Il film premià, da la Tschecoslovachia, mussa per l’emprima giada animals dal temp primar en las epocas correspundentas. Il paleontolog Josef Augusta era participà sco cussegliader scientific. La teoria da clonar dinosaurs, sco quai ch’ella è vegnida descritta en il film “Jurassic Parc” n’è dentant betg realistica, cunquai ch’il purtader da l’infurmaziun d’ierta, la ADN, va numnadamain svelt en malura suenter la mort da la creatira.
En in essai en il “American Scientist Online” da l’onn 2005 s’occupa Keith Stewart Thompson spezialmain da l’effect dals dinosaurs sin uffants e giuvens creschids. Dinosaurs sajan paradox, damai ch’els - cun excepziun da la lingia dals utschels - sajan tuts morts ora, ma tuttina sajan tschertins nunditg ferms e privlus. Ad uffants, surtut sch’els èn gist vi d’emprender ina lingua, sa porschia in mund da fantasia che è bain accessibel, ermetic e ch’els san era furmar sez. Quest mund da fantasia disponia d’in vocabulari misterius che resta en blers cas nunenconuschent per ils geniturs. Ils dinosaurs sajan mez reals, palpabels e corporals, dentant or d’in temp nunchapibel ed inaccessibel. Els sajan monsters e cumpogns da far termagls en il medem mument, fetschian tema ma sajan tuttina charins. La paleontologia saja ina scienza che saja relativamain bain accessibla, per la quala ins na dovria betg in’ovra da furmlas e naginas tabellas monotonas, perencunter sappian ins duvrar illustraziuns magnificas e cudeschs da maletgs.
Ils pli novs films da dinosaurs èn savens films documentars sco per exempel la seria da BBC, che emprova da preschentar ils dinosaurs en lur spazi da viver, “Dinosaurier- im Reich der Giganten (titel englais: “Walking with dinosaurs”), è vegnì produci cun custs che paran dad esser in nov record. Ironicamain èsi pussaivel d’illustrar questas creatiras giganticas, or dal temp preistoric a moda autentica mo cun tecnica grafica muventada moderna tridimensiunala (Computer Generated Imagenery). Tuttina n’han illustraziuns artisanalas en la domena da la scienza, ch’èn savens artisticas ed esteticas, anc betg pers lur impurtanza. En il territori linguistic englais sa numna questa disciplina per part paleoart. Er en grondas producziuns da kino vegni ozendi anc adina lavurà cun “Storyboards”.
Suenter l’enorm success economic dal film “Jurassic Parc”, che figureschà en l’internet sco il 9avel pli enconuschent tar “Movie Database 2007”, ha “l’actur dinosaur” er conquistà il mund dals gieus da computer, ed ina fin n’è per il mument anc betg da prevesair.
[editar] Litteratura
- Kevin Padian e Philip Currie: Encyclopedia of Dinosaurs, 1997, Academic Press. ISBN 0-12-226810-5
- Gregory Paul: The Scientific American Book of Dinosaurs, 2000, St. Martin’s Press. ISBN 0-312-26226-4
- Gregory Paul: Dinosaurs of the Air: The Evolution and Loss of flight in Dinosaurs and Birds, 2002, The Johns Hopkins University Press, Baltimore. ISBN 0-8018-6763-0
- David Weishampel, Peter Dodson e Halszka Osmólska: The Dinosauria, 2. ediziun, University of California Press. ISBN 0-520-24209-2
- David Fastovsky und David Weishampel: The Evolution and Extinction of the Dinosaurs, 2005, 2. ediziun, Cambridge University Press, Cambridge, ISBN 0-521-81172-4
- James Farlow e Brett-Surman: The Complete Dinosaur, 1997. Indiana University Press, ISBN 0-253-21313-4
- Ernst Probst e Raymund Windolf: Dinosaurier in Deutschland, 1993, C. Bertelsmann, München. ISBN 3-570-02314-1
- W. J. T. Mitchell: The Last Dinosaur Book: The Life and Times of a Cultural Icon, 1998, The University of Chicago Press, Chicago. ISBN 0-226-53204-6 (extracts ord il cudesch)
- J. L. Sanz: Starring T. rex!: dinosaur mythology and popular culture, 2002, Indiana University Press, Bloomington, translatà da Philip Mason. ISBN 0-253-34153-1
