Gieri Genatsch

Gieri Genatsch l’onn 1636

L’assassinat da Pompejus Planta; maletg da Karl Jauslin

Gieri Genatsch (* l’onn 1596 a Lon en Val Schons ubain en Engiadin’Ota; † ils 24 da schaner 1639 a Cuira) è stà in reverenda e politicher ch’ha giugà ina rolla centrala durant ils Scumbigls grischuns. L’istoriografia naziunala dal 19avel tschientaner ed il success dal roman istoric da Conrad Ferdinand Meyer han fatg da Genatsch in dals protagonists da l’istoriografia grischuna ils pli enconuschents. Quest maletg idealisant è dentant vegnì relativà en il decurs dals davos decennis.

Vita

Gieri Genatsch è naschì l’onn 1596. Fin oz n’èsi betg sclerì dal tuttafatg, schebain el è vegnì sin il mund en l’Engiadin’Ota ubain a Lon en Val Schons. Si’uffanza ha el passentà en la chasa-pravenda a Silvaplana. L’onn 1610 ha Genatsch frequentà il Lectorium a Turitg, il 1616 è el s’immatriculà a la facultad teologica da l’Universitad da Basilea. Suenter ses studi ha el lavurà sco preditgant a Scharans en Val Tumleastga.

A partir da l’onn 1618 ha Genatsch fatg part dals cumbats da partida selvadis che han gì lieu en las Trais Lias. A la Dretgira penala da Tusaun è el cumparì sco inimi fanatic da la partida spagnol-catolica. Plinavant è el stà conresponsabel per l’assassinat da giustia da Nicolò Rusca, l’archuvestg da Sondrio, e da Johann Baptist Prevost da Vicosoprano. Il medem onn è Genatsch daventà preditgant refurmà a Berbenno sper Sondrio en la Vuclina ch’era per gronda part catolica. L’onn 1620 è el scappà a Silvaplana e mitschà uschia da l’assassinat dals protestants en Vuclina. L’act da vendetga è suandà in onn pli tard: il 1621 ha Genatsch mazzà cun insaquants gidanters il manader da la partida spagnol-catolica en las Trais Lias, Pompejus Planta, en ses chastè Rietberg en Tumleastga.

Suenter l’invasiun dals Spagnols ed Austriacs l’onn 1620 han las Trais Lias subì ils Scumbigls grischuns che stattan en connex cun la Guerra da trent’onns. Genatsch ha fatg carriera militara, l’emprim sco manader dals partisans, alura sco chapitani da la chavallaria en l’armada dal general Ernst von Mansfeld da la Pfalz. L’onn 1627 è el vegnì promovì sco maior ed è sa laschà en sin in duel cun ses superiur, colonel Jacob von Ruinelli, il qual el ha stilettà. L’onn sequent è Genatsch entrà en servetsch venezian, nua ch’el è dentant vegnì mess en arrest. Sinaquai è el sa rendì l’onn 1629 cun sia famiglia sin il chastè da Katzensteig sper Bischofszell (Turgovia).

Cura ch’il duca refurmà Henri II de Rohan ha occupà per incumbensa dal cardinal franzos Richelieu il Grischun, era colonel Genatsch ses maun dretg. Damai che Richelieu ha dentant gì l’intenziun da tegnair il Grischun cun ses territoris subdits sco garanzia per la conclusiun da la pasch, ha Genatsch manà contractivas cun l’Austria e la Spagna per deliberar sia patria. Per quest motiv è el sa convertì l’onn 1635 en la claustra da chaputschins a Rapperswil SG a la confessiun catolica. En moda excellenta èsi reussì ad el da cugliunar Rohan e da persvader a medem temp ils Grischuns en l’armada franzosa e l’entir territori per ses plan. El è vegnì elegì sco general da la Trais Lias e cun agid da la Spagna è el stà capavel da sfurzar ils Franzos ils 5 da matg 1637 da sa retrair. Cun inschign diplomatic ha el ultra da quai cuntanschì che la Spagna ha restituì al Grischun la Vuclina. Dapi lura è Genatsch stà il manader politic e militaric da ses territori. Sco ‹directur› da l’allianza spagnol-austriaca è el vegnì surchargia cun ina gronda facultad e nobilisà tras Philipp IV da la Spagna.

Ils 24 da schaner 1639 è Gieri Genatsch vegnì assassinà a Cuira en l’ustaria ‹Staubiges Hüetli› d’ina gruppa da conspiraturs. Damai ch’igl era temp da tschaiver eran ils assassins mascrads e n’han mai pudì vegnir identifitgads. Igl è dentant vegnì supponì ch’ils Plantas, ils Gulers ed intgins agents spagnols sajan stads involvids en l’assassinat. Il lieu da sepultura da Genatsch en la catedrala da Cuira è anc oz segnà cun ses num.

Emprima exhumaziun

La part dal Altes Gebäu (oz sedia da la Dretgira chantunala) nua che l’ustaria Staubiges Hüetli sa chattava

La mort da Genatsch, maletg dad E. Sturtevant tenor il roman da C.F. Meyer

L’onn 1959 ha l’antropolog turitgais Erik Hug (1911–1991) avert en la catedrala da Cuira la fossa da Gieri Genatsch. Cumbain ch’igl era nunusità da quel temp d’exhumar be per motivs scientifics, ha l’uvestg da Cuira Christian Caminada sustegnì l’acziun. Da la vart sanestra da l’entrada da la catedrala, là nua che la platta da fossa da Genatsch sa chattava enfin l’onn 1921, han ins chattà in skelet ch’era gia sa decumponì fermamain. Da la chavazza eran be pli avant maun la part davant (cun tempra sfratgada) e la cuppa cun tschofs da chavels nairs. Da l’ulteriur skelet han ins be pli pudì intercurir parts da la bratscha, da las chommas e da l’oss dal turp. A basa da quests relicts han ins reconstruì ina lunghezza dal corp da radund 170 cm. Medemamain han ins chattà restanzas dal vaschè e da la vestgadira. Sut la chamischa purtava Genatsch in scapulier; en pli èn vegnids a la glisch ina corda da paternoss e dus medagliuns. L’avust 1961 han ins puspè sepulì l’ossa en il medem lieu. Las restanzas da la vestgadira, dal scapulier e da la corda da paternoss èn vegnidas integradas en il museum dal stgazi da la catedrala.

Recepziun

Ils cronists contemporans sco Bartholomäus Anhorn, Fortunat Sprecher, Ulysses von Salis e Fortunat von Juvalta valiteschan Genatsch e sias prestaziuns plitost a moda critica. Els tuts giuditgeschan la conversiun da Genatsch sco tradiment, e tuts – cun excepziun dad Anhorn – al dischapproveschan sco arrivà social che metta en dumonda las structuras socialas. Cun excepziun da von Salis (ch’era stà involvì ensemen cun Genatsch en il mazzament da Pompejus Planta) condemneschan tuts ils excess da violenza da Genatsch. I dat dentant en egl che tut quests rapports ch’emprovan d’analisar ils schabetgs en in context istoric pli vast attribueschan a Genatsch ina rolla plitost modesta. Sper questas cronicas è Genatsch anc restà per in temp en memoria pervia da chanzuns popularas e satiras che cursavan per part gia avant sia mort. Era qua cumpara Genatsch – bain a moda exagerada – sco persuna fanatica e dominada dal regl suenter pussanza.

Il mitus da Genatsch sco erox naziunal è dentant in product dal 19avel tschientaner. L’onn 1845 è cumparida l’Histoire de la Confédération suisse da Louis Vulliemin ch’ha attribuì a Genatsch ina rolla centrala en ils embrugls diplomatics dal 17avel tschientaner. Plaun a plaun è Genatsch daventà in simbol da libertad, celebrà er en ovras litteraras e dramas patriotics. Il roman Jürg Jenatsch da Conrad Ferdinand Meyer ha gì in success mundial ed è daventà lectura obligatorica per generaziuns da gimnasiasts. La fascinaziun da quest roman è bain d’attribuir a la colliaziun dal cumbat per la libertad cun l’amur tragica da Genatsch per la figlia da ses inimi Pompejus Planta. L’onn 1927 ha plinavant gì lieu la primaudiziun da l’opera Jürg Jenatsch da Heinrich Kaminski. Er las biografias dad Ernst Haffter (1894) e dad Alexander Pfister (1938, cun pliras reediziuns) han sigillà il maletg da l’erox Genatsch. Domaduas biografias accentueschan dentant er las varts violentas ed il regl da pussanza da Genatsch e mussan ch’el vuleva vegnir nobilisà per tut pretsch.

Ils davos decennis han fullà via ad in maletg in pau pli differenzià da Genatsch. L’onn 1987 ha il film Jenatsch da Daniel Schmid celebrà in grond success; e l’ovra Jenatschs Axt da Randolph C. Head, publitgada l’onn 2008 per englais ed il 2011 per tudestg, porscha ina survista dal stan actual da la perscrutaziun scientifica.

Segunda exhumaziun

Il mars 2012 ha il Servetsch archeologic dal Grischun avert per la segunda giada la fossa da Genatsch. En la communicaziun a las medias hai num: «Gia l’onn 1959 aveva l’antropolog turitgais Erik Hug exhumà la bara. L’identificaziun è succedida sin basa da la vestgadira e d’ina fractura da la chavazza. Igl è però restà intschert, sch’i saja effectivamain vegnida chattada la dretga bara. Ussa duain vegnir gudagnadas novas enconuschientschas antropologicas e patologicas areguard la statura, areguard la schlattaina u areguard blessuras. Ina funtauna per l’identificaziun è anc adina la gardaroba. A maun da restanzas da sang sin parts dals vestgids duai vegnir fatg in profil dal DNA e cumpareglià cun ils profils da descendents da la famiglia Jenatsch che vivan anc. Perquai ch’i sa chattan mo pitschnas restanzas da sang sin la vestgadira han ins ussa – cun la permissiun d’uvestg Vitus Huonder – avert la fossa per survegnir ulteriuras emprovas da DNA. Pli tard vegn la chavazza dal mort purtada en l’ospital chantunal dal Grischun, nua ch’i vegn fatg in scan. Quel serva alura sco model traidimensiunal per reconstruir la fisionomia presumtiva ch’il mort aveva sco viv.»

Litteratura

• Christian Immanuel Kind: Jenatsch, Georg. En: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Tom 13, Duncker & Humblot, Leipzig 1881, p. 763–766.
• Ernst Haffter: Georg Jenatsch: ein Beitrag zur Geschichte der Bündner Wirren. Hugo Richter, Tavau 1894 (Restampa: Bertrams Print on Demand 2010, ISBN 978-1-148-38979-0).
• Alexander Pfister: Jörg Jenatsch. Sein Leben und seine Zeit. 5. ediziun. Desertina, Cuira 1991, ISBN 3-905241-21-8 (Emprim’ediziun: Georg Jenatsch. Sein Leben und seine Zeit. Zu seinem 300. Todestage. Schwabe, Basilea 1938).
• Jean J. Winkler: Jörg Jenatsch und der erste Verlust des Veltlins. Winkler, Turitg 1965.
• Wolfram Mirbach: Jenatsch, Georg (Jürg). En: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Tom 3, Herzberg 1992, col. 23–24, ISBN 3-88309-035-2.
• Manuel Janosa: Die Exhumierung des Jörg Jenatsch im Jahre 1959. En: Bündner Monatsblatt. 5/2010. Desertina, Cuira 2010.
• Randolph C. Head: Jenatschs Axt: Soziale Grenzen, Identität und Mythos in der Epoche des Dreissigjährigen Krieges. Translaziun actualisada. Desertina, Cuira 2011, ISBN 978-3-85637-413-6.

Colliaziuns

• Gieri Genatsch en il Lexicon istoric retic
• Gieri Genatsch sin chattà.ch
• ‹La chavazza› – film da la Televisiun Rumantscha davart l’exhumaziun dal 2012