Segunda Guerra mundiala

La Segunda Guerra mundiala (1939 - 1945) è stada in conflict tranter las pussanzas da l'axa (Germania, Italia e Giappun) ed ils stadis alliads (Frantscha, Gronda Britannia, Stadis Uni da l'America e Russia). La Segunda Guerra mundiala è stada la pli crudaivla e sanguinusa guerra da l'umanità. 55 - 60 milliuns umans han pers la vita, da quai 6 milliuns gedius ch'èn daventads unfrendas dal holocaust.

Preistorgia

Suenter l'Emprima Guerra mundiala (1914 - 1918) stagnescha l'economia tudestga, er pervia da pajaments da reparaziun immens cunzunt alla Frantscha. Il crash dalla buorsa a New York 1929 pigiurescha la situaziun, en Germania crescha l'inflaziun. Sin quest terrain entschaiva l'avanzament dal Parti naziunal-socialistic (NSDAP / Nationalsozialistische Deutsche Arbeiter-Partei). Suenter las elecziuns dals 1933 surprendan els ensemen cun lur alliads conservativs la regenza. Adolf Hitler daventa chancelier da la Germania e maina ella en ina dictatura. Finamira è da prender en ina posiziun impurtanta en Europa. 1935 occupescha Hitler il territori demilitarisà al Rein al cunfin cun la Frantscha. 1936 vegn l'Austria annectada u integrada en l'imperi tudestg, en il medem onn vegn il territori sudetic (Tschechoslovachia) annecta da la Germania. Il mars 1939 occupescha Hitler l'entira Tschechia. La Slovachia daventa in stadi da satelit da la Germania. Curt suenter dat la Lituania giu il territori da Memel als nazis. Per evitar l'ingrondiziun da la Germania fan la Frantscha e la Gronda Britannia in'allianza cun la Pologna. La Russia s'ha retirada 1917 da l'Emprima Guerra mundiala suenter la revoluziun da favrer encunter il Zar. En la revoluziun da l'october surpiglian ils communists il stadi russ. Cur che Stalin arriva alla pussanza, mida el l'Uniun Sovieta er en ina dictatura. L'avust 1939 suttascrivan Hitler e Stalin surprendentamain in pact da betg attachar in l'auter. En quel vegn definì pli u main la partiziun da la Pologna, l'expanisun Russa en il balticum e l'attatga russa en Finlandia.

1922 marschescha Benito Mussolini vers Roma e surpiglia l'Italia che s'alliescha pli tard cun la Germania.

Durant l'uiara burgaisa en Spagna (1936 - 1939) batta General Franco cun agid dals naziunalsocialists tudestgs las forzas republicanas, socialistas e communistas ed installescha ina dictatura militara.

L'expansiun dal Giappun (Japan) entschaiva medemamain ils onns 1930 cun l'intenziun da dominar l'Asia. 1931 annecta il Giappun la Mandschuria da la China. 1936 entra il Giappun en ina coalliziun cun la Germania, 1937 entschaiva la Segunda Guerra giappunaisa - chinaisa.

La Germania attatgescha la Pologna

Ils 1-9-1939 allas 4:45 entschaiva l'attatga tudestga sin la Pologna senza declaraziun da guerra formala. La citad da Danzig vegn attatgada da bastiments da guerra tudestgs, quasi lung l'entir cunfin crodan bumbas. La Frantscha e la Gronda Britannia (ensemen cul Canada, l'Australia e la Nova Zelanda) decleran sinaquai ils 3 da settember la guerra a la Germania, desistan dentant d'attatgar la Germania nan dal vest e surlaschan cunquai la Pologna a ses destin. Ils 17-9 croda la Pologna e vegn occupada en il vest dals nazis ed en l'ost dals russ. Ina decleraziun da guerra da vart da la Frantscha e l'Ingelterra a la Russia n'ha betg lieu. Ils 28-9 capitulescha la chapitala Varsovia suenter ina battaglia da 10 dis. Ils 8-10 partan nazis e russ la Pologna cun ina lingia da demarcaziun. Sut l'occupaziun vegn la populaziun polognesa terrorisada, gedius vegnan assassinai, schatschads e serrads en en ghettos.

Guerra da posiziun a la front dal vest

Sco reacziun sin la sutmissiun da la Pologna sa prepara l'armada franzosa al cunfin cun la Germania. Cunquai chi na dat attatgas pli grondas, vegn quista fasa numnada guerra da posiziun.

Guerra d'enviern en Finlandia

Ils 30 da november 1939 attatgeschan ils russ la Finlandia. Las sperditas russas en dentant pli grondas che spettadas. Ils 12 da mars 1940 vegn suttascrit in contract da pasch, en il qual la Finlandia sto surdar a la Russia parts da la Carelia e la peninsla Kalastajansaarento. En las diras battaglias cunter ils Finns fa l'armada russa experientschas, che sa mussan sco preziusas e ch'influenzeschan pli tard lur strategia da defensiun.

Occupaziun dal Danemarc e da la Norvegia 1940

La Norvegia e la Svezia eran importants furniturs da materia prima per la Germania. Ils Brits vulevan interrumper questas furniziuns cun occupar il port da mar da Narvik en Norvegia. Ils nazis audan da quest plan e vulan vegnir avant als brits. Ils 5 d'avril vegn la mar avant la Norvegia surtratga cun minas, in di pli tard sa mova ina gronda part da la flotta tudestga vers Narvik. Ils 9 d'avril sa tschentan divisiun tudestgas en la Norvegia. Gia in di pli tard controllan ils nazis er Stavanger e Trondheim, latiers il Danemarc, che na veva betg fatg resistenza. La Gronda Britannia occupescha ils 12 d'avril las inslas Faröer dal Danemarc. En ils prossims dis datti plirs grevs cumbats maritims. Ils 17 d'avril sa tschentan truppas alliadas en la Norvegia. Entras il success dals nazis en la Frantscha decidan ils alliads da partir da la Norvegia. Ils 10-6 capitulescha la finala er l'armada norvegiaisa. Ils nazis installeschan ina regenza da marionetta.

La campagna en il vest 1940

L'armada franzosa era sa tschentada lung la lingia da Maginot, ch'era rinforzada cun fortezias e bunchers. La chadaina da muntognas da las ardennas eran quasi la prolungaziun natirala. Il prim plan d'in sviament sur il nord croda en mauns alliads e daventa insignifitgants. Il secund plan prevezza in'attatga tras la ardennas. Ils 10 da mai 1940 entschaiva l'attatga da la Germania vers ils stadis neutrals Belgia, Hollandia e Luxemburg. Ils 17-5 croda Brüssel, la Hollandia chapitulescha gia ils 14-5 L'avanzament dals nazis cuntinuescha vers la Frantscha. Ils 19-5 arriva l'armada tudestga ad Abbeville e serra en las divisiuns franzosa e britas a Dünkirchen. Ils nazis interrumpan lur attatgas e possibiliteschan als alliads l'evacuaziun da sur 300'000 suldats. Senza questa armada brita cun gronda experientscha fiss la Gronda Britannia stada en ina situaziun pauc favoraivla. Il stop da l'attatga tudestga e probablamain in resultat da differenzas sur da las competenzas tar ils menaders militarics e politics. Ils franzos han sinaquai sa preparads persuls sin la defensiun. Ils 5-6 entschaiva l'attatga tudestga, ils 9-6 surpassan quests la Seine. Ils 11.6. declera l'Italia la guerra a la Frantscha e l'Inghelterra. Ils 14-6-1940 èn ils nazis a Paris. Ils 17-6 chapitulescha la Frantscha, las armas queschan a partir dals 25-6 La campagna en il vest ha durà be 6 emnas e 3 dis. La Frantscha e vegnida partida en duas zonas, il nord ed il vest e vegnì occupa dals nazis. La part dal sid e dal ost e restada sut controlla francesa, er pervia cha las divisiuns da muntogna da la Frantsch han resisti a las attatgas talianas. La Frantscha da Vichy daventa in stadi da marionetta dals nazis.

Battaglia en l'Atlantic

La battaglia en l'Atlantic cumpiglia tut las acziuns da la marina tudestga cunter bastiments da battaglia e da transport dals alliads en l'Ozean Atlantic durant la Segunda Guerra mundiala. L'imperi brit era sco insla fermamain dependent d'imports dals stadis dal Commonwealth e dals Stadis Uni dall'America. Suenter l'occupaziun da la Frantscha sto la Royal Navy englaisa proteger la riva al chanal e sto reduzir il survigliament da bastiments da transport cun lur flotta. El medem mument gudognan ils nazis novas pussaivladads strategicas entras ils ports atlantics en il vest dalla Frantscha. En quest'emprima fasa dalla battaglia en l'Atlantic sto la Gronda Bretagna supperar grondas sperditas da bastiments da vitgira. Suenter las sfunsaziuns da plirs bastiments da guerra dalla Germania, cunzunt suenter la sperdita da lur bastiment da prestige Bismarck ils 27-5-1941, attatgeschan ils nazis quasi mo pli cun sutmarins. L'emprim gartegi als tudestgs da tutgar effectivmain ils convois dals englais. En il decurs da la guerra e la situaziun da la marina tudestga vegnida pli e pli desolata, cunzunt pervia da novaziuns tecnicas per localisar sutmarins (p.ex il radar). Las sfunsaziuns da bastiments alliads sesminuescha cuntinuadamain da 5,7 miu. tonnas da register il 1942 sin 175'013 l'onn 1944. Tranter 1939 e 1945 daventan sin la vart dals alliads 36'000 matros unfrendas dalla guerra. Sur 5'000 bastiments, da quels 175 da battaglia, vegnan sfunsads. La vart tudestga perda sur 30'000 matros, 783 sutmarins e quasi tut ils bastiments da battaglia. Il pli datier a lur finamira, l'isolaziun dallas inslas brittanicas, stat la marina tudestga l'onn 1941 avant l'entrada d'uiara dals Stadis Unids. L'abilitad da prestaziun economica dal imperi tudestg era dal tuttafatg surdumandada cun ina guerra martima da 6 onns.

Acziuns enturn la mar mediterrana

Ils 28-10-1940 attatgeschan divisiuns talianas da l'Albania or la Grecia, vegnan dentant bittads enavos fin ils 14-10 en l'Albania. Hitler n'era betg orientà da quest'attatga, gida dentant ils talians ord lur situaziun miserabla cun la campagna sin il balcan.

Campagna en il Balcan

Ils nazis emprovan l'emprim da gudagnar il balcan sco alliads. La Rumenia accepta in tal contract, la Jugoslavia e la Grezia dentant betg. Ils 6 d'avril 1941 entschaiva l'attatga tudestga cunter la Jugoslavia che finescha ils 17-4 cun la chapitulaziun. Medemamain ils 6-4 entschaiva l'acziun encunter la Grezia. La resistenza greca era dentant dira e lunga. En ils territoris muntagnards da la Grezia dal nord eran las sperditas dals nazis fitg grondas. Ils brits staziunads en Grezia fan resistenza a Termopylen, vegnan dentant battids. Ils 27-4-1941 arrivan ils nazis ad Athen. L'invasiun da l'insla Kreta ha durà in'emna pli ditg ed ha purta autas sperditas als nazis.

Guerra cunter l'uniun sovietica 1941 - 1943

La campagna en il balcan ha retarda l'attatga sin la russia per quatter emnas. Ils 22-6-1941 cumenza l'attaga en l'ost. Il retard ed ina bauda enschatta da l'enviern procura per difficultads betg spetgadas sin vart tudestga. Malgrà la situaziun da provediment malsegira ordinescha Hitler l'occupaziun da Moscau. Ils menaders sovietics n'eran all'entschatta betg preparads sin l'attatga. Al cunfin n'esi betg vegni fatg gronda resistenza. Pir ils 29-6 cloma la Russia ora la gronda guerra per la patria. Fin la fin settember eran dentant Minsk e Kiew gia crudads en mauns dals nazis. Gia l'october entschaivi a naiver e l'offensiva tudestga na vegn betg pli enavant. Ils 5-12 decida ina cunteroffensiva dals russ la situaziun da Moscau, che na vegn betg occupà dals nazis. La Finlandia da lur vart emprova e reussescha d'occupar territoris pers 1940 ed latiers parts da la Carelia. Ils russ dentant han transloccà lur industria da guerra davos las muntognas da l'Ural. Ils 16-12 dat Hitler il cumond da sa fermar, la 'Wehrmacht' vegn dentant bittada enavos. Pir las battaglias da la proxima primavaira portan novs success als nazis. Ils 28-5 vegn Charkow occupà, ils 5-7 Sewastopol ed ils 4-8 Stawropol. Ils 21-8 sgulatscha la crusch crutscha (Hakenkreuz)sin la muntogna Elbrus al Caucasus. Ils 6-9 occupeschan ils nazis las citads a la mar naira Anapa e Noworossijsk.

Entrada en la guerra dals Stadis Unids da l'America

Ils Stadis Uni da l'America eran formalmain neutrals, sustegnevan dentant la Gronda Britannia cun material ed armas. Durant la guerra en l'Europa ha il Giappun occupà vasts territoris da l'Asia sidorientala, p.ex. l'Indochina francesa. Ils 7-12-1941 attatgeschan aviuns giappunais nunspitgadamain il port american Perl Harbour en l'Ocean pacific. Ils 11-12 declera era la Germania als Stadis Unids la guerra. Or da la guerra europeica sesvilupescha uschia la Segunda Guerra mundiala. Malgrà las attatgas giappunaisas sedecidan ils Americans da l'emprim batter la Germania.

Las battaglias en l'Africa dal nord 1940 - 1943

Sco en l'Europa han ils talians era giu en l'Africa dal nord grondas sperditas en lur battaglias cunter ils brits, cunzunt en la Libia. Ils tudestgs tramettan perquai 1941 in'armada sut il commando d'Erwin Rommel per sustegnair lur alliads. Cun ina tactica offensiva reusseschi ad els da bittar enavos ils englais 1941 e da reconquistar la Libia. Ussa vulevan ils tudestgs era occupar l'Egipta ed il chanal da Suez, l'offensiva vegn dentant bittada enavos dals englais. Sut il nov comandatur Bernard Montgomery entschaiva la cunteroffensiva ed ils tudestgs ston sa retrair. Cun l'arrivada da truppas americanas a Casablanca ed Algier en ils tudestgs enserrads e chapituleschan ils 13-5-1943 en Tunesia.

Stalingrad e la vieuta en l'ost

Encunter il maini d'entgins generals ordinescha Hitler sper las attatgas en il caucasus er l'attatga sin la citad da Stalingrad. Ils 23-8-1942 entschaiva il bumbardament ord l'aria. En battaglias diras per vias e chasas sa defenda l'armada russa. Ils tudestgs occupeschan 90 % da la citad destruida, l'occupaziun totala dentant disgartegia. Ils 19-11 entchaiva la cunteroffensiva russa, che damogna d'enserrar la 6. armada tudestga a Stalingrad e da distatgar ella da furniziuns da material, nutriment ed umens. Ina milliun suldats russ attatgan e battan a partir dals 1o-1-1943 ils tudestgs. 100'000 tudestgs daventan praschuniers, be 6'000 turnan ord ils champs da lavur en la Sibiria.

La battaglia da Stalingrad è stada la vieuta en la guerra tudestga - russa. Las battaglias per la citad Charkow e la pli gronda battaglia da panzers da l'istorgia a Kursk decidan ils russ en lur favur. La fin dal 1943 era Kiew puspe en mauns sovietics. L'arrivada da truppas alliadas en la Sicilia sforza la Germania da sa retrair, l'armada sovieta marscha encunter vest. La fin da fenadur statan truppas russas agl anteriur cunfin finnic ed en la citad da Minsk. Ils 1-8-1944 revolta la citad da Varsovia encunter ils occupaturs. Ils soviets marscheschan en la Rumenia, sinaquai mida quellas las bandieras e collaborescha cun Moscau. Ils 5-9 occupescha l'armada cotschna era la Bulgaria. Sco consequenza sin l'avanzament russ sto l'armada tudestga era sa retrair da la Grezia, divisiuns britas surprendan Athen ils 13-10. Belgrad e la Jugoslavia vegn deliberada da l'armada russa e da partisans jugoslavs sut Tito ils 20-10. A Varsovia arrivan ils russ ils 17-1-1945, a Budapest ils 11-2. Vienna croda ils 13-4 en mauns russ, ils 10-5 entran panzers russ a Prag. La davosa battaglia da defensiun al cunfin tudestg tar Seelow ha lieu ils 18-4, ils 25-4 e Berlin circumdà da l'armada russa. Adolf Hitler sa pren la vita ils 30-4 ed ils davos defendiders da Berlin chapituleschan ils 2 da matg 1945.

L'Italia 1943 e 1944

Ils 10-7-1943 sa tschentan formaziuns alliadas en Sicilia ed entschaivan a stgatschar nazis e faschists vers nord. Sin cumond da la cruna taliana vegn il Duce Benito Mussolini arresta. Ils 8-9 fa l'Italia pasch cun ils alliads e vegn sinaquai occupada dals tudestgs che stattan ils 10-9 a Roma. Pervia da la defensiun dira dals tudestgs vegnan ils alliads, sustenids da l'armada taliana e da ver 250'000 partisans, enavant mo plaun. Il Marschall tudestg Albert Kesselring refusa da cumbatter en la citad eterna e sorta ils 4-6-1944 cun sias truppas da Roma. Fin la fin da la guerra na damognan ils alliads betg da deliberar l'entira Italia, tranter auter era territoris alpins sco p. ex. la Valtellina.

La front dal vest 1944/45

Entschatta 1944 surpren Erwin Rommel il commando da la defensiun en il vest. Dal schaner enfin l'avrigl bumbardeschan aviuns tudestgs puspé Londra.

Ils 6-6 sa tschentan ils alliads en la Normandie. Ils tudestgs avevan installa fermas posisizuns da defensiun, usche ch'ils alliads vegnivan enavant be plaun, malgrad ch'els avevan attatga cun fitg blers umens. Ils 15-8 sa tschentan ulteriuras forzas alliadas en il sid da la Frantscha en vischinanza da Cannes. Ils 25-8 entran divisiuns franzosas a Paris. Il general Dietrich von Choltitz refusa il cumond da Hitler da destruir Paris. Gia ils 3-9 vegn Brüssel delibera, il gi suenter Antwerpen. Ils 21-10 conquistan ils alliads suenter grevs cumbats cun Aachen l'emprima citad tudestga. Ils 7-3-1945 surpassan ils alliads il Rain, ils 18-4 croda Magdeburg, in di suenter Lipsia (Leipzig). Ils 25-4 s'entaupan las armadas alliadas ed ils russ. Ils 26-4 croda Bremen, ils 2-5 Lübeck ed ils 3-5 Hamburg als brits. Dentant eran ils Americans arrivads ils 30-4 a Minca, ils franzos ils 22-4 a Stuttgart. Ils 3-5 s'entaupan Americans al Pass dal Brenner lur conpatriots che vegnivan si da l'Italia, nua che partisans avevan tschiff Benito Mussolini a Dongo e til schlupettà ils 28-4. Ils 2 da matg chapituleschan las truppas tudestgas en l'Italia.

Fin da la guerra en l'Europa 1945

Avant che Adolf Hitler ha fatg suicid, ha el schelt l'admiral Karl Dönitz sco ses successur, che cuntinuescha culs cumbats. La damaun dals 7-5 suttascriva il Colonel el rang da general Alfred Jodl la chapitulaziun senza cundiziuns da tut las truppas tudestgas, ch'entra en vigur ils 8-5-1945 allas 23:01. L'uniun sovieta ha dismess il stadi da guerra cunter la Germania pir ils 25-5.

Fin da la guerra en l'Asia ed en il Pazific

L'ambiziun dal Giappun era la dominanza en l'Asia. Ils suldats giappunais cumbattevan ordvart crudaivel ed han pliras giadas attatga la populaziun civila (p.ex. al massaker da Nanjing). Suenter l'attatga sil port american Pearl Harbor ils 7-12-1941 e l'entrada en guerra dals Stadis Uni da l'America ha il Giappun occupà vastas parts da l'Ocean pacific. Pir la mita dal 1942 sa mida la situaziun en disfavur dal Giappun. Enfin l'onn 1944 hai da regularmain dirs cumbats per inslas e territoris maritims. Naven da 1944 vegnan ils Americans adina pli datier al Giappun. Ils 6-8-1945 bittan il Americans giu l'emprima bumba atomara sur la citad da Hiroshima, ils 9-8 ina segunda sur la citad Nagasaki. Ils 15-8 annunzia il menader giappunais la chapitulaziun, che vegn suttascrita ils 2-9-1945 sin la mar avant Tokio.

Crim da guerra

Germania

Durant la Segunda Guerra mundiala hai dà nundumbrabels crims da guerra. Ils tudestgs, tschocs tras lur ideologia, han assasina carstgauns da gruppas etnicas, religiusas, politicas u socialas (Gedius, Sinti e Roma, Europeans dal ost, Communists, Socialdemocrats, Adversaris dal regime, Intellectuals, Homosexuals, Impedids da spiert, e.t.c.) a moda crudaivla ed inhumana en tut ils territoris ch'en insacura stads sut lur controlla. Ils nazis avevan installà champs da concentraziun per l'assinaziun sistematica da quels carstgauns (denter auters ad Auschwitz-Birkenau, Buchenwald, Dachau, Lublin, Sobibor, Treblinka, Theresienstadt).

6 milliuns gedius daventan unfrendas dals nazis, latiers blers auters carstgauns. Cifras exactas n'èn betg eruiblas, perquai ch'ils tudestgs n'han betg registrà tut ils morts e vers la fin da la Guerra destruì actas.

Latiers vegnan bumbardents sin citads britas.

Russia

Ils suldats russ han comess differents crims da guerra en lur territoris occupads, tranter auter violaziuns da ver 400'000 dunnas en l'Europa, da quai 200'000 en Germania.

Giappun

Ils Giappunais èn cunzunt stads criminals vers il Chinais (massaker da Nanjing). En tut duain 20 milliuns carstgauns esser daventads unfrendas da las aggressiuns giappunaisas.

Stadis Uni da l'America

Ils Americans ed ils Brits han bumbardà la Germania en grond stil, detsruì entiras citads e mazza blers civilists. Ils Americans han er bumbardà citads giappunaisas e latiers sa chargià la culpa d'avair bittà giu duas bumbas atomaras.

Consequenzas

En la Segunda Guerra mundiala han la Germania, l'Italia ed il Giappun pers lur posiziun militarica. La Frantscha, la Gronda Britannia e l'Hollandia han diminuì tala uschi ferm ch'els han stuvi dar si lur colonias. Militaricamain dominavan a partir da 1945 ils Stadis Uni e l'Uniun Sovietica. L'Europa (e la Germania) è vegnida partida en territoris d'influenza da questas pussanzas mundialas. Il vest (Germania dal vest, Austria, Italia, Scandinavia, Grezia, Britannia, Frantscha, Spagna) s'ha drizzà vers l'America, l'ost (Germania da l'ost, Pologna, Tschecoslovachia, Ungheria, Jugoslavia) è vegni sut il domini da l'uniun sovietica. Questa partiziun ha durà fin 1989 (Germania) respectivmain 1991 (implosiun da l'Uniun sovieta). Dapi lura exista sin bunamain l'entir contient europeic in'uniun interstatala (Uniun Europeica) che stabilisescha l'Europa, che ha ina fitg lunga istorgia da carplinas e guerras.

Ils blers Gedius emigreschan avant, durant e suenter la Guerra da l'Europa vers l'America u vers l'anteriura colonia brita en Palestina, nua ch'els fundeschan 1948 il stadi Israel. Dapi l'emprim di enfin oz è il stadi d'Israel pli fitg u pli pac en guerra cun ils stadis arabics che til circumdeschan.