Iris von Roten
Ord la Wikipedia
Dr. iur. Iris von Roten (* 2 avrigl 1917 a Basilea; † 11 settember 1990 a Basilea), naschida Meider, era ina giurista, schurnalista ed activista per ils dretgs da las dunnas svizra.
Iris von Roten nascha en ina famiglia burgaisa che stat finanzialmain bain. Sco ina da las sulettas dunnas da ses temp studegia ella a la Universitad da Berna dretg e promovescha. Ella marida Peter von Roten, in aristocrat e cusseglier naziunal dal Vallais. Cun el ha ella ina feglia, Hortensia. Iris von Roten na pudeva supportar il patratg d'esser mamma e chasarina. Ella daventa partenaria da ses um en ina chanzlia d'advocat communabla. En lur lètg pretenda ella independenza. Entras las experientschas negativas en la lavur - ella vegn adina tegnida per la secretaria - daventa ella ina feminista engaschada.
Da 1943 enfin 1945 è ella redactura per la gasetta "Schweizer Frauenblatt". Suenter il cumparair dal cudesch "Das andere Geschlecht" da Simone de Beauvoir en l'onn 1948 cumenza ella a scriver sezza in cudesch che cumpara 1958. "Frauen im Laufgitter" fa ord Iris von Roten sur notg a la persuna la pli crititgada da la Svizra da ses temp. Il cudesch ha provocà in tal scandal, cha "l'emanza da la Svizra" vegniva perfin spretschada da dunnas feministicas, perquai ch'ella saja stada responsabla per il na dals umens svizzers per il dretg da votar per las dunnas en l'onn 1959.
Iris von Roten nun ha pudì vertir la critica massiva. Suenter che las feministas la spretschavan, na leva ella betg pli d'avair da far insatge cun la questiun da las dunnas ed è viagiada 1960 per sis mais en la Tirchia. Sur da quest viadi scriva ella suenter ses return in cudesch, che na vegn dentant betg prendì si d'ina chasa editura. Puspè è ella ida sin viadis, questa giada en il Proxim Orient, a Maghreb, Sri Lanka e Brasilia. En ils onns 1970 entschaiva ella ad arcunar sias experientschas cun maletgs.
Adina pli ferm vegn Iris von Roten tutgada da problems da sanadad. Sia vesida vegn mendra ed ella ha disturbis da durmir. Cura ch'ella na saveva betg pli malegiar ha ella decis da far fin cun la vita. "Sco ch'in giast sto savair cura ch'igl è temp dad ir, uschè ans duess ins era as dauzar ad uras da la maisa da la vita" di ella en in'intervista curt avant sia mort. Ils 11 da settember 1990, curt avant che la segunda ediziun da "Frauen im Laufgitter" cumpara, ha Iris von Roten fatg suicidi.
[editar] Ovra: Frauen im Laufgitter
En si'ovra cumparida 1958 "Frauen im Laufgitter" analisescha Iris von Roten la situaziun da la dunna en la Svizra. Ella pretenda radicalmain l'egualitad en tut ils secturs. Ella discutescha dumondas sexual-eroticas e demitologescha uschenumnadas valurs tradiziunal-femininas.
Von Roten pretenda tranter auter cumplaina independenza economica da las dunnas, per che questas possian propi decider libramain sur da lur vita: "Il 'roga, patescha fom, mora!', cun il qual il bab en Romeo e Giulietta da Shakespeare priva a sia feglia l'existenza da viver pervia da l'amur, entras bittar ella ord chasa, na duai betg pudair manar ina Giulietta d'ozendi e dil futur en la miseria. Da quai è la giuvna dentant be protegida, sch'ella stat economicamain sin agens pes."
Sper l'occupaziun cumplaina da dunnas pretenda von Roten l'externalisaziun da lavurs da chasa e famiglia: canortas per uffants, scolas da di sco era in commerzi spezialisà sin lavurs da chasa. "Per l'atmosfera privata da la vita da famiglia n'èsi betg necessari, che la 'dunna e mamma' clapragna cun vaschella e fa giu pulvra entirs dis sco sort natirala da la femna."
Questas pretensiuns feministicas actualas ozendi gievan en ils onns 1950 - era per dunnas progressivas - bler memia lunsch. Malgrà che "Frauen im Laufgitter" era vendì ora en be indesch emnas, è l'ovra vegnida reedida pir 1991. La secunda ediziun è stada in grond success ed ha gidà ad Iris von Roten post mortem a la stima ch'ella aveva adina tschertgà.
