Svizra
| Confederaziun svizra Schweizerische Eidgenossenschaft (tudestg) |
|||||
|
|||||
| Lingua uffiziala | tudestg (65,6 %), franzos (22,8 %), talian (8,4 %), rumantsch (0,6 %) | ||||
| Chapitala | Nagina (de jure); Berna (de facto, sedia da la regenza) |
||||
| Furma da stadi | Republica federala | ||||
| Furma da regenza | Democrazia da concordanza mez directa | ||||
| Schef da stadi | Il Cussegl federal sco collectiv | ||||
| Schef da la regenza | La Svizra n’ha nagin schef da la regenza | ||||
| Surfatscha | 41 285 km² | ||||
| Abitants | 8 014 000 | ||||
| Spessezza | 194 abitants per km² | ||||
| Munaida | 1 franc svizzer = 100 raps | ||||
| Fundaziun | 1848 | ||||
| Independenza | 1291 tenor legenda, engirament dal Rütli 1499 independenza factica dal Sontg Imperi roman 1648 independenza renconuschida 1848 stadi federal modern |
||||
| Imni naziunal | Psalm svizzer | ||||
| Di da festa naziunala | Prim d’avust | ||||
| Zona d'urari | UTC+1 MEZ UTC+2 MESZ (mars-october) |
||||
| Numer da l'auto | CH | ||||
| TLD d'internet | .ch | ||||
| Preselecziun | +41 | ||||
 |
|||||
 |
|||||
La Svizra (tudestg: Schweiz, franzos: Suisse, talian: Svizzera, latin: Helvetia, tudestg svizzer: Schwiiz), uffizialmain Confederaziun svizra, è in pajais cun 7,8 milliuns abitants situà en l’Europa Centrala. La surfatscha da la Svizra munta a 41 285 km²; la chapitala è Berna.
Cuntegn |
Geografia [modifitgar]
La cuntrada svizra è caracterisada da la chadaina da las Alps. Al sid da las Alps giascha il chantun Tessin, al nord la Svizra Bassa e la chadaina dal Giura. En las Alps svizras naschan plirs gronds flums: il Rain, il Rodan, l’En, l’Ara ed il Ticino. Il clima da la Svizra sa lascha caracterisar sco temprà.
En il vest cunfinescha la Svizra cun la Frantscha, en il nord cun la Germania, en l’ost cun l’Austria ed il Liechtenstein ed en il sid cun l’Italia.
La surfatscha da la Svizra cumpiglia 41 285 km². Il punct il pli aut è il Piz da Dufour en il Vallais cun 4634 m s.m. Il punct il pli bass è il Lago Maggiore en il Tessin cun 193 m s.m.
La distanza nord-sid munta a 220 km. Il lieu ch’è situà il pli al nord è Bargen en il chantun Schaffusa; il lieu situà il pli al sid è Pedrinate (vischnanca da Chiasso) en il chantun Tessin. La distanza ost-vest munta a 348 km. Il punct situà il pli a l’ost è il Piz Chavallatsch (chantun Grischun). Il lieu situà il pli al vest è Chancy èn il chantun Genevra.
Demografia [modifitgar]
Populaziun [modifitgar]
L’onn 2009 dumbrava la Svizra 7 785 800 abitantas ed abitants. La Svizra ha ina da las aspectativas da vita las pli autas dal mund (umens 76, dunnas 82 onns). 74 % da la populaziun abitescha oz en territoris urbans; var la mesadad da la populaziun citadina abitescha en las aglomeraziuns da las tschintg citads grondas da Turitg, Basilea, Genevra, Berna e Losanna. 22 % da la populaziun permanenta en Svizra èn estras ed esters. Dapli che la mesadad dad els è gia naschida en Svizra u viva qua dapi passa 15 onns.
Linguas [modifitgar]
La Svizra ha quatter linguas naziunalas ed uffizialas: il tudestg (65,6 %, oransch), il franzos (22,8 %, violet), il talian (8,4 %, verd) ed il rumantsch (0,6 %, mellen).[1] Quatter chantuns èn plurilings: il chantun Grischun (tudestg 68,3 %, rumantsch 15,0 % e talian 10,2 %), il chantun Berna (tudestg 84,0 % e franzos 7,6 %), il chantun Friburg (franzos 63,2 % e tudestg 29,2 %) ed il chantun Vallais (franzos 62,8 % e tudestg 28,4 %).
Religiun [modifitgar]
La Svizra na conuscha nagina religiun dal stadi, cumbain che la gronda part dals chantuns (cun excepziun da Genevra e Neuchâtel) renconuschan baselgias uffizialas. 42,5 % da la populaziun èn protestants, 41 % catolics. Tras l’immigraziun èn l’islam (4,3 %, principalmain Albanais dal Cosovo) e l’ortodoxia (1,8 %) daventads minoritads religiusas d’impurtanza.
Istorgia [modifitgar]
- → Artitgel principal: Istorgia da la Svizra
Il 1291 han ils chantuns dad Uri, Sviz e Silvania renovà in’allianza pli veglia. Cun quest Patg federal èn els s’unids en il cumbat encunter ils da Habsburg ch’eran da quel temp ina da las famiglias las pli pussantas entaifer il Sontg Imperi roman. La victoria encunter l’armada habsburgaisa en la Battaglia da Morgarten (1315) ha fullà via a l’independenza da la Svizra.
En il Contract de Westfalia da l’onn 1648 han ils pajais europeans renconuschì formalmain l’independenza svizra dal Sontg Imperi roman. L’onn 1798 èn las armadas da la Revoluziun franzosa penetradas en Svizra. En rom dal Congress da Vienna dal 1815 han ils potentats europeicas restabilì l’independenza da la Svizra.
Suenter la Guerra da la Lia separatista (1847) è la Svizra sa constituida sco stadi federal modern. La constituziun è vegnida revedida ils onn 1874 e 1999. A partir dal 2002 è la Svizra commembra da l’Organisaziun da las Naziuns unidas.
Politica [modifitgar]
Confederaziun [modifitgar]
Dapi il 1848 è la Svizra in stadi federativ che sa cumpona da vischnancas, chantuns e da la Confederaziun. Las trais pussanzas politicas da la Confederaziun èn: il Cussegl federal sco executiva, l’Assamblea federala (che sa cumpona dal Cussegl naziunal e dal Cussegl dals chantuns) sco legislativa ed il Tribunal federal sco giudicativa.
Al Cussegl federal actual appartegnan: Ueli Maurer (president 2013), Didier Burkhalter (vicepresident 2013), Eveline Widmer-Schlumpf, Doris Leuthard, Simonetta Sommaruga, Johann Schneider-Ammann ed Alain Berset. Corina Casanova è la Chanceliera federala.
Chantuns [modifitgar]
Ils 26 chantuns da la Svizra èn: Appenzell Dadens, Appenzell Dador, Argovia, Basilea-Champagna, Basilea-Citad, Berna, Friburg, Genevra, Giura, Glaruna, Grischun, Lucerna, Neuchâtel, Schaffusa, Soloturn, Son Gagl, Sursilvania, Sutsilvania, Sviz, Tessin, Turgovia, Turitg, Uri, Vad, Vallais, Zug. Cun la Constituziun federala dal 1848 han ils chantuns cedì a la Confederaziun ina part da lur suveranitad.
Vischnancas [modifitgar]
Las vischnancas furman il stgalim il pli bass da l’urden statal. Tut ils chantuns èn dividids en vischnancas politicas, però betg tuts attribueschan a las vischnancas in’autonomia communala talmain vasta sco il Grischun.
Transport [modifitgar]
Pervia da sia posiziun geografica en il center da l’Europa posseda la Svizra ina rait da vias e viafiers fitg vasta. La traversada da las Alps furma da vegl ennà ina sfida per il traffic da transit europeic. L’onn 1882 è vegnì inaugurà il tunnel da viafier dal Gottard (cun ina lunghezza da 15 km); il 1906 è suandà il tunnel dal Simplon. Las transversalas las pli novas èn il tunnel da basa dal Lötschberg (inaugurà il 2007) ed il tunnel da basa dal Gottard ch’ins quinta da pudair surdar al traffic l’onn 2018. Cun 57 km vegn el ad esser il pli lung tunnel dal mund.
Annotaziuns [modifitgar]
Colliaziuns [modifitgar]
 |
Commons: Confoederatio Helvetica – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio |
|
|
Commons: Atlas da la Svizra – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio |
- admin.ch – Las autoritads federalas da la Confederaziun svizra
- www.statistik.admin.ch – Pagina da l’Uffizi federal da statistica
- ch.ch – L’administraziun svizra online
- Svizra en il Lexicon istoric retic
- Structura politica da la Svizra sin chattà.ch
- Geografia da la Svizra sin chattà.ch
Albania | Andorra | Austria | Belgia | Bielorussia | Bosnia ed Erzegovina | Bulgaria | Cipra | Croazia | Danemarc | Estonia | Finlanda | Frantscha | Germania | Grezia | Irlanda | Islanda | Italia | Lettonia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburg | Macedonia | Malta | Moldavia | Monaco | Montenegro | Norvegia | Pajais Bass | Pologna | Portugal | Reginavel Unì | Rumenia | Russia | San Marino | Serbia | Slovachia | Slovenia | Spagna | Svezia | Svizra | Tirchia | Tschechia | Ucraina | Ungaria | Vatican
