Svizra
| Confederaziun svizra Schweizerische Eidgenossenschaft (tudestg) |
|||||
|
|
|||||
| Parola: Unus pro omnibus, omnes pro uno (latin) tudestg: Einer für alle, alle für einen franzos: Un pour tous, tous pour un talian: Uno per tutti, tutti per uno rumantsch: In per tuts, tuts per in |
|||||
| Lingua uffiziala | tudestg (63,7 %), franzos (20,4 %), talian (6,5 %), rumantsch (0,5 %) | ||||
| Chapitala | nagina (de:de jure); Berna (de:de facto, Sedia da la regenza)[1] |
||||
| Furma da stadi | Republica federala | ||||
| Furma da regenza | Democrazia da concordanza mez directa | ||||
| Schef da stadi | Entir cussegl federal: Eveline Widmer-Schlumpf (Pres. 12) Didier Burkhalter Ueli Maurer (V-Pres. 12) Doris Leuthard Johann Schneider-Ammann Simonetta Sommaruga Alain Berset |
||||
| Schef da la regenza | La Svizra n'ha nagin schef da la regenza | ||||
| Surfatscha | 41'285 km² | ||||
| Abitants | 7'785'800 | ||||
| Spessezza | 188 abitants per km² | ||||
| Munaida | 1 Franc svizzer = 100 raps | ||||
| Fundaziun | 1848 | ||||
| Independenza | 1291 tenor legenda, engirament dal Rütli 1499 de facto dal Sontg Imperi roman (Pasch a Basilea) 1648 renconuschì (Pasch da Vestfalia) 1848 stadi federal modern |
||||
| Imni naziunal | Psalm Svizzer | ||||
| Di da festa naziunala | 1. d'avust | ||||
| Zona d'urari | UTC+1 MEZ UTC+2 MESZ (mars-october) |
||||
| Numer da l'auto | CH | ||||
| TLD d'internet | .ch | ||||
| Preselecziun | +41 | ||||
La Svizra (tudestg: Schweiz, franzos: Suisse, talian: Svizzera, latin: Helvetia), uffizialmain la Confederaziun svizra (tudestg. Schweizerische Eidgenossenschaft, franzos. Confédération suisse, talian Confederazione Svizzera, latin. Confoederatio Helvetica) u la Confederaziun helvetica è in pajais cun 7,5 milliuns abitants. La surfatscha da la Svizra è 41'285 km². Il pajas sa chatta en l'Europa centrala ed è vegnì fundà l'onn 1291 entras l'engirament dal Rütli. La chapitala è Berna.
Cuntegn |
[modifitgar] Istorgia
Vesair Istorgia da la Svizra.
Il 1291han represchentants dals trais chantuns da Uri, Sviz e Silvania (per tudestg: Unterwalden) segnà il Patg federal. Quai patg als ha uni per il cumbat encunter ils Habsburgs, che vegnivan timunads da quai temp dil tron dal Sontg Imperi Roman Tudestg. La victoria encunter l'armada dals Habsburgs en la Battaglia da Morgarten dil 1315, ha quasi segirà als svizzers l’independenza.
En il Contract de Westfalia dal 1648 han ils pajais europeans renconuschì l’independenza e la neutralitad svizra dal Sontg Imperi Roman Tudestg. Il 1798 han las armadas da la revoluziun franzosa invas la Svizra. Durant il congress da Vienna dal 1815 han las potenzas europeicas restabilì ed acceptà l’independenza e la neutralitad svizra.
Il 1848 vegn fundada la constituziun federala ed elegì ina regenza (il Cussegl federal). Berna vegn tschernì sco chapitala da la Svizra. Las dus autras citads candidatas eran Turitg e Lucerna. L’idea sco era la necessitad da crear in equiliber tranter ils chantuns en il sistem federal (Turitg sco la citad la pli ferma e la chapitala industriala) e las animositads da la guerra da separaziun dal Sonderbund (Lia Separada u L'Autra Alianza) da 1845 (en la qual appartegneva Lucerna) han manà a l’elecziun finala da tscherner Berna sco sez da la regenza.
La constituziun vegn refurmada ed augmentada l’onn 1874 Ins ha fundà ina e ina responsabladad federala per ils affars legals, militars e da commerzi.
Ils svizzers èn enconuschents per lur politica neutrala. Cumenzà ha quai il 1515 suenter la sperdida cunter la Frantscha en la Battaglia da Marignan per la dominaziun dal Milaun. Era n’ha la Svizra betg participà militarmain las guerras mundialas. Naven dal 2002 è la Svizra commembra da l'Organisaziun da las Naziuns unidas.
[modifitgar] Politica
Vesair Politica da la Svizra.
La Svizra è in stadi multi etnic, multi linguistic e multi religius. Dapi il 1848 è la Svizra in stadi federativ. La confederaziun è la denominaziun svizra per il stadi. En la svizra existan trais differentas pussanzas: l'executiva (cussegl federal), la legislativa (assamblea federala che sa cumpona dal cussegl naziunal e dal cussegl dals chantuns) e la giudicativa (tribunal federal).
[modifitgar] Chantuns
Vesair Chantuns da la Svizra.
La Svizra sa cumpona da 26 chantuns. Ils chantuns èn ils stadis independents ch'èn s'unids l'onn 1848 a la confederaziun svizra e che han cedì ina part da lur suveranitad a quella.
- *Quest chantuns, numnads mez-chantuns, èn represchentads per in cusseglier (empè da dus) en il cussegl dals chantuns
[modifitgar] Vischnancas
Las vischnancas èn l'entitad la pli bassa da la confederaziun. Tut ils chantuns èn dividids en vischnancas politicas, però intgins chantuns attribueschan pli gronds pudairs a las vischnancas sco per exempel il chantun Grischun cun l'Autonomia communala.
[modifitgar] Geografia
Artitgel principal Geografia da la Svizra.
Vesair era Alps svizras, Swisstopo, Muntognas da la Svizra, Lais da la Svizra, Flums da la Svizra, Pass da la Svizra.
Il paesagi svizzer è caracterisà da las Alps, ina auta chadaina da muntognas che passa per las zonas centralas ed en il sid dal pajais. Tranter ils auts pizs da las Alps Svizras sa chatta il Piz da Dufour che fa 4'634 m.s.m. Tar la regiun dal Piz da Dufour sa chattan pliras vals e plirs glatschers. En las Alps Svizras naschan plirs dals flums principals da l'Europa, per exempel il Rain, il Rodan, l’ En, l'Ara ed il Tessin. Quels flums sbuccan en ils pli gronds lais da la Svizra sco per exempel en il Lai da Genevra (600 km²), il Lai da Constanza (570 km²), il Lago Maggiore (220 km²), il Lai da Neuchâtel (215 km²) ed il Lai da Turitg (90 km²). Bler lais èn uschia d’origin glazial.
La part en il nord da la Svizra, la pli populada, è pli averta, però anc adina muntagnarda. Il clima svizzer è normalmain tempra.
La Svizra cunfinescha en il vest cun la Frantscha, cun la Germania en il nord, cun l'Austria ed il Liechtenstein en l'ost, ed en il sid cun l'Italia. La surfatscha da la Svizra cuvra 41'285 km². La pli auta muntogna è il Monte Rosa en il Vallais; il pli lung flum è il Rain.
La surfatscha da la Svizra è da 41 284 km² da quai èn 1 740 km² (4,2%) lais e flums. La distanza nord-sid è 220 km. Il lieu che è situà il pli al nord è Bargen en il Chantun Schaffusa cun las coordinatas 47°48’. Il lieu che è situà il pli al sid è Pedrinate en la vischnanca da Chiasso en il Chantun Tessin cun las coordinatas 45°49’. La distanza ost-vest è 348 km. Il lieu che è situà il pli a l'ost è il Piz Chavallatsch (Chantun Grischun) cun las coordinatas 10°30’. Il lieu che è situà il pli al vest è Chancy èn il Chantun Genevra cun las coordinatas 5°57’. Il punct il pli aut è il Piz da Dufour en il massiv dal Monte Rosa cun 4'634 m.s.m. en il Chantun Vallais. Il punct il pli bass è il Lago Maggiore en il Chantun Tessin cun 193 m.s.m. La lunghezza dals cunfins è 734,2 km cun l'Italia, 571,8 km cun la Frantscha, 345,7 cun la Germania, 165,1 cun l'Austria e 41,1 km cun il Liechtenstein.
[modifitgar] Lais
Artitgel principal Lais da la Svizra.
- Lai da Genevra (600 km²)
- Lai da Constanza (580 km²)
- Lago Maggiore (220 km²)
[modifitgar] Chantuns
Ils chantuns da la Svizra èn: Appenzell dadens, Appenzell dador, Argovia, Basilea-Champagna, Basilea-Citad, Berna, Friburg, Genevra, Giura, Glaruna, Grischun, Lucerna, Neuchâtel, Schaffusa, Soloturn, Son Gagl, Sursilvania, Sutsilvania, Sviz, Tessin, Turgovia, Turitg, Uri, Vad, Vallais, Zug.
[modifitgar] Demografia
[modifitgar] Linguas
La Svizra ha quatter linguas naziunalas e uffizialas : il tudestg (63,7 % (discurrì da 4,6 milliuns persunas) oransch) en il nord ed en il center, il franzos (20,4% (discurrì da 1,5 milliuns persunas) verd) en il vest, il taliana (6,5 % (discurrì da 0,5 milliuns persunas) malva) en il sid, ed il rumantsch (1 % (discurrì da 60'561 persunas) violet) en il sid-ost. [2]
Il tudestg è la lingua uffiziala en 18 chantuns svizzers. Quests chantuns èn l'Argovia (87,1 %), Appenzell dadens (92,9 %), Appenzell dador (91,2 %), Basilea-Champagna (87,2 %), Basilea-Citad (79,3 %), Glaruna (85,8 %), Lucerna (88,9 %), Schaffusa (87,6 %), Sviz (89,9 %), Soloturn (88,3 %), Son Gagl (88,0 %), Sursilvania (92,3 %), Sutsilvania (92,5 %), Turgovia (88,5 %), Turitg (83,4 %), Uri (93,5 %) e Zug (85,1 %).
Il franzos è la lingua uffiziala en quatter chantuns svizzers. Quests chantuns èn Genevra (75,8 %), Giura (90,0 %), Neuchâtel (85,3 %) e Vad (81,8 %).
Il talian è la lingua uffiziala en sulettamain in chantun svizzer. Quest chantun è il Tessin (83,1 %).
Quatter chantuns èn plurilings: il Grischun (rumantsch (15,0 %), tudestg (68,3 %) e talian (10,2 %)), Berna (tudestg (84,0 %) e franzos (7,6 %)), Friburg (franzos (63,2 %) e tudestg (29,2 %)) ed il Vallais (franzos (62,8 %) e tudestg (28,4 %)).
| Linguas da la Svizra | ||||||
| Linguas | Dumbraziun da l'onn 1970 | Dumbraziun da l'onn 1990 | Dumbraziun da l'onn 2000 | |||
| Dumber | Part | Dumber | Part | Dumber | Part | |
| Tudestg | ? | 64,9 % | ? | 63,6 % | 4'000'000 | 63,7 % |
| Franzos | ? | 18,1 % | ? | 19,2 % | 1'500'000 | 20,4 % |
| Talian | ? | 11,9 % | ? | 7,6 % | 500.000 | 6,5 % |
| Rumantsch | ? | 0,8 % | 66'356 | 1 % | 60'000 | 1 % |
| Abitants | 6'200'000 | 100 % | 6'700'000 | 100 % | 7'200'000 | 100 % |
[modifitgar] Religiuns – confessiuns
La Svizra n’ha nagina religiun da stadi cumbain che la gronda part dals chantuns (cun l'excepziun da Genevra e da Neuchâtel) renconuschan baselgias uffizialas.
Il cristianissem è la religiun principala da la Svizra, partida tranter pliras baselgias protestantas (42,5% da la populaziun) e la Baselgia Catolica (41% da la populaziun). L’immigraziun ha introducì l'Islam (4,3%, principalmain albanais dal Cosovo) e l'ortodoxia (1,8%) sco minoritads confessiunalas impurtantas.[2]
[modifitgar] Citads - abitants
- Turitg - 371'767
- Genevra - 171'000
- Basilea - 166'300
- Berna - 136'300
- Losanna - 128'100
- Winterthur - 87'000
- Lucerna - 75'200
- Son Gagl - 65'000
- Lugano - 60'000
- Bienna - 51'900
- Thun - 38'200
- Köniz - 36'993
- La Chaux-de-Fonds - 36'966
- Schaffusa - 33'764
- Friburg - 32'549
- Cuira - 31'911
- Neuchâtel - 31'630
- Vernier - 29'459
- Uster - 28'770
- Sion - 27'697
- Emmen - 26'973
- Zug - 23'909
- Montreux - 22'897
- Frauenfeld - 21'965
- Wettingen - 18'938
- Herisau - 18'507
- Kreuzlingen - 18'085
- Bellinzona - 16'880
- Baden - 16'845
- Olten - 16'665
- Vevey - 16'435
- Aarau - 15'619
- Soloturn - 15'137
- Sviz - 14'171
- Locarno - 14'320
- Liestal - 12'853
- Arbon - 12'794
- Délemont - 11'392
- Tavau - 10'744
- Romanshorn - 9'419
- Rorschach - 8'628
- San Murezzan - 5'121
- Interlaken - 5'100
Chantuns
- Turitg - 1'283'300
- Berna - 947'100
- Vad - 626'200
- Argovia - 550'900
- Son Gagl - 452'600
- Genevra - 414'300
- Lucerna - 350'600
- Tessin - 311'900
- Vallais - 278'200
- Basilea-Champagna - 261'400
- Soloturn - 245'500
- Friburg - 239'100
citads cun lur aglomeraziuns
- Turitg - 1'100'000
- Basilea - 1'000'000
- Genevra - 960'000
- Berna - 400'000
- Losanna - 300'000
- Lucerna - 200'000
- Son Gagl - 160'000
- Lugano - 130'000
[modifitgar] Aspectativa da vita
La Svizra ha ina da las pli autas aspectativas da vita dal mund. Umens (76) e dunnas (82).
[modifitgar] Transport
Pervia da la posiziun geografica en il center da l'Europa, posseda la Svizra ina rait stradala da 71 059 km, da quai 1 638 km d'autostradas ed ina rait da viafier da 5 053 km. La traversada da las Alps constituesch ina sfida strategica per ils transports europeans a causa che las Alps (che cuvran ina gronda part dal pajais) separan il nord ed il sid da l'Europa. Dapi l'entschatta da l'industrialisaziun dals pajais europeans ha la Svizra constantamain stuì megliurar ses rait transalpin per favurisar l’attractivitad per la posiziun da pliras fatschentas. (Il 1882, inauguraziun dal Tunnel da viafier dal Son Gottard, 15 km lungs. Il 1906 avertura dal tunnel dal Simplon. Avertura dal Tunnel da basa dal Lötschberg 34 km lungs il 2007. En planisaziun per il 2018, il Tunnel da basa dal Son Gottard da 57 km lungs).
[modifitgar] Referenzas
- ↑ Vesair er: de:Hauptstadtfrage der Schweiz
- ↑ 2.0 2.1 Uffizi federal da la statistica
[modifitgar] Vesair era
[modifitgar] Auters Projects
| Commons: Confoederatio Helvetica – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio |
| Commons: Atlas da la Svizra – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio |
[modifitgar] Colliaziuns
- Artigel Confederaziun Svizra en il Lexicon Istoric Svizzer
[modifitgar] Uffizial
- admin.ch, Las autoritads federalas da la Confederaziun svizra
- swissworld.org, Il portal da la Svizra
- Swiss Statistics, pagina uffiziala da la Uffizi federal da la statistica
- ch.ch, l'administraziun svizra online
[modifitgar] Media
- La Quotidiana , ina gasetta quotidiana svizra-rumantscha
- Neue Zürcher Zeitung, ina gasetta quotidiana svizra-tudestga
- Blick, ina gasetta quotidiana svizra-tudestga
- Le Temps, ina gasetta quotidiana svizra-franzosa
- Le Matin, ina gasetta quotidiana svizra-franzosa
- Corriere Del Ticino, ina gasetta quotidiana svizra-taliana
[modifitgar] Radio e Televisiun
| Chantuns da la Svizra | |
|---|---|
| Appenzell Dadens | Appenzell Dadora | Argovia | Basilea-Champagna | Basilea-Citad | Berna | Friburg | Genevra | Giura | Glaruna | Grischun | Lucerna | Neuchâtel | Schaffusa | Soloturn | Son Gagl | Sursilvania | Sutsilvania | Sviz | Tessin | Turgovia | Turitg | Uri | Vad | Vallais | Zug | |
Albania | Andorra | Austria | Belgia | Bielorussia | Bosnia ed Erzegovina | Bulgaria | Tschechia | Cipra | Croazia | Danemarc | Estonia | Finlanda | Frantscha | Germania | Reginavel Unì | Grezia | Irlanda | Islanda | Italia | Lettonia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburg | Macedonia | Malta | Moldavia | Monaco | Montenegro | Norvegia | Pajais Bass | Pologna | Portugal | Rumenia | Russia | San Marino | Serbia | Slovachia | Slovenia | Spagna | Svezia | Svizra | Tirchia | Ucraina | Ungaria | Vatican
| Associaziun europeica da commerzi liber (AECL) | |
|---|---|