Svizra

Ord Wikipedia
Midar tar: navigaziun, tschertga
Confederaziun svizra

Schweizerische Eidgenossenschaft (tudestg)
Confédération suisse (franzos)
Confederazione Svizzera (talian)
Confoederatio Helvetica (CH) (latin)

Flag of Switzerland.svg
Coat of Arms of Switzerland.svg
Parola: Unus pro omnibus, omnes pro uno (latin)
tudestg: Einer für alle, alle für einen
franzos: Un pour tous, tous pour un
talian: Uno per tutti, tutti per uno
rumantsch: In per tuts, tuts per in
Lingua uffiziala tudestg (63,7 %), franzos (20,4 %), talian (6,5 %), rumantsch (0,5 %)
Chapitala nagina (de:de jure);
Berna (de:de facto, Sedia da la regenza)[1]
Furma da stadi Republica federala
Furma da regenza Democrazia da concordanza mez directa
Schef da stadi Entir cussegl federal:
Eveline Widmer-Schlumpf (Pres. 12)
Didier Burkhalter
Ueli Maurer (V-Pres. 12)
Doris Leuthard
Johann Schneider-Ammann
Simonetta Sommaruga
Alain Berset
Schef da la regenza La Svizra n'ha nagin schef da la regenza
Surfatscha 41'285 km²
Abitants 7'785'800
Spessezza 188 abitants per km²
Munaida 1 Franc svizzer = 100 raps
Fundaziun 1848
Independenza 1291 tenor legenda, engirament dal Rütli
1499 de facto dal Sontg Imperi roman (Pasch a Basilea)
1648 renconuschì (Pasch da Vestfalia)
1848 stadi federal modern
Imni naziunal Psalm Svizzer
Di da festa naziunala 1. d'avust
Zona d'urari UTC+1 MEZ
UTC+2 MESZ (mars-october)
Numer da l'auto CH
TLD d'internet .ch
Preselecziun +41
Europe-Switzerland.svg
Karte Kantone der Schweiz farbig 2011.png
Logo der Schweizerischen Eidgenossenschaft.svg

La Svizra (tudestg: Schweiz, franzos: Suisse, talian: Svizzera, latin: Helvetia), uffizialmain la Confederaziun svizra (tudestg. Schweizerische Eidgenossenschaft, franzos. Confédération suisse, talian Confederazione Svizzera, latin. Confoederatio Helvetica) u la Confederaziun helvetica è in pajais cun 7,5 milliuns abitants. La surfatscha da la Svizra è 41'285 km². Il pajas sa chatta en l'Europa centrala ed è vegnì fundà l'onn 1291 entras l'engirament dal Rütli. La chapitala è Berna.

Cuntegn

[modifitgar] Istorgia

Vesair Istorgia da la Svizra.

La veglia confederaziun svizra
Svizzera.jpg

Il 1291han represchentants dals trais chantuns da Uri, Sviz e Silvania (per tudestg: Unterwalden) segnà il Patg federal. Quai patg als ha uni per il cumbat encunter ils Habsburgs, che vegnivan timunads da quai temp dil tron dal Sontg Imperi Roman Tudestg. La victoria encunter l'armada dals Habsburgs en la Battaglia da Morgarten dil 1315, ha quasi segirà als svizzers l’independenza.

En il Contract de Westfalia dal 1648 han ils pajais europeans renconuschì l’independenza e la neutralitad svizra dal Sontg Imperi Roman Tudestg. Il 1798 han las armadas da la revoluziun franzosa invas la Svizra. Durant il congress da Vienna dal 1815 han las potenzas europeicas restabilì ed acceptà l’independenza e la neutralitad svizra.

Il 1848 vegn fundada la constituziun federala ed elegì ina regenza (il Cussegl federal). Berna vegn tschernì sco chapitala da la Svizra. Las dus autras citads candidatas eran Turitg e Lucerna. L’idea sco era la necessitad da crear in equiliber tranter ils chantuns en il sistem federal (Turitg sco la citad la pli ferma e la chapitala industriala) e las animositads da la guerra da separaziun dal Sonderbund (Lia Separada u L'Autra Alianza) da 1845 (en la qual appartegneva Lucerna) han manà a l’elecziun finala da tscherner Berna sco sez da la regenza.

La constituziun vegn refurmada ed augmentada l’onn 1874 Ins ha fundà ina e ina responsabladad federala per ils affars legals, militars e da commerzi.

Ils svizzers èn enconuschents per lur politica neutrala. Cumenzà ha quai il 1515 suenter la sperdida cunter la Frantscha en la Battaglia da Marignan per la dominaziun dal Milaun. Era n’ha la Svizra betg participà militarmain las guerras mundialas. Naven dal 2002 è la Svizra commembra da l'Organisaziun da las Naziuns unidas.

[modifitgar] Politica

Vesair Politica da la Svizra.

Ils chantuns, ils districts e las vischnancas da la Svizra (2012)

La Svizra è in stadi multi etnic, multi linguistic e multi religius. Dapi il 1848 è la Svizra in stadi federativ. La confederaziun è la denominaziun svizra per il stadi. En la svizra existan trais differentas pussanzas: l'executiva (cussegl federal), la legislativa (assamblea federala che sa cumpona dal cussegl naziunal e dal cussegl dals chantuns) e la giudicativa (tribunal federal).

[modifitgar] Chantuns

Vesair Chantuns da la Svizra.

La Svizra sa cumpona da 26 chantuns. Ils chantuns èn ils stadis independents ch'èn s'unids l'onn 1848 a la confederaziun svizra e che han cedì ina part da lur suveranitad a quella.

*Quest chantuns, numnads mez-chantuns, èn represchentads per in cusseglier (empè da dus) en il cussegl dals chantuns

[modifitgar] Vischnancas

Las vischnancas èn l'entitad la pli bassa da la confederaziun. Tut ils chantuns èn dividids en vischnancas politicas, però intgins chantuns attribueschan pli gronds pudairs a las vischnancas sco per exempel il chantun Grischun cun l'Autonomia communala.

[modifitgar] Geografia

Artitgel principal Geografia da la Svizra.

Vesair era Alps svizras, Swisstopo, Muntognas da la Svizra, Lais da la Svizra, Flums da la Svizra, Pass da la Svizra.

Las cascadas dal Rain (SH)

Il paesagi svizzer è caracterisà da las Alps, ina auta chadaina da muntognas che passa per las zonas centralas ed en il sid dal pajais. Tranter ils auts pizs da las Alps Svizras sa chatta il Piz da Dufour che fa 4'634 m.s.m. Tar la regiun dal Piz da Dufour sa chattan pliras vals e plirs glatschers. En las Alps Svizras naschan plirs dals flums principals da l'Europa, per exempel il Rain, il Rodan, l’ En, l'Ara ed il Tessin. Quels flums sbuccan en ils pli gronds lais da la Svizra sco per exempel en il Lai da Genevra (600 km²), il Lai da Constanza (570 km²), il Lago Maggiore (220 km²), il Lai da Neuchâtel (215 km²) ed il Lai da Turitg (90 km²). Bler lais èn uschia d’origin glazial.

La part en il nord da la Svizra, la pli populada, è pli averta, però anc adina muntagnarda. Il clima svizzer è normalmain tempra.

La Svizra cunfinescha en il vest cun la Frantscha, cun la Germania en il nord, cun l'Austria ed il Liechtenstein en l'ost, ed en il sid cun l'Italia. La surfatscha da la Svizra cuvra 41'285 km². La pli auta muntogna è il Monte Rosa en il Vallais; il pli lung flum è il Rain.

La surfatscha da la Svizra è da 41 284 km² da quai èn 1 740 km² (4,2%) lais e flums. La distanza nord-sid è 220 km. Il lieu che è situà il pli al nord è Bargen en il Chantun Schaffusa cun las coordinatas 47°48’. Il lieu che è situà il pli al sid è Pedrinate en la vischnanca da Chiasso en il Chantun Tessin cun las coordinatas 45°49’. La distanza ost-vest è 348 km. Il lieu che è situà il pli a l'ost è il Piz Chavallatsch (Chantun Grischun) cun las coordinatas 10°30’. Il lieu che è situà il pli al vest è Chancy èn il Chantun Genevra cun las coordinatas 5°57’. Il punct il pli aut è il Piz da Dufour en il massiv dal Monte Rosa cun 4'634 m.s.m. en il Chantun Vallais. Il punct il pli bass è il Lago Maggiore en il Chantun Tessin cun 193 m.s.m. La lunghezza dals cunfins è 734,2 km cun l'Italia, 571,8 km cun la Frantscha, 345,7 cun la Germania, 165,1 cun l'Austria e 41,1 km cun il Liechtenstein.

[modifitgar] Lais

Artitgel principal Lais da la Svizra.

[modifitgar] Chantuns

Ils chantuns da la Svizra èn: Appenzell dadens, Appenzell dador, Argovia, Basilea-Champagna, Basilea-Citad, Berna, Friburg, Genevra, Giura, Glaruna, Grischun, Lucerna, Neuchâtel, Schaffusa, Soloturn, Son Gagl, Sursilvania, Sutsilvania, Sviz, Tessin, Turgovia, Turitg, Uri, Vad, Vallais, Zug.

[modifitgar] Demografia

[modifitgar] Linguas

Ils idioms da la Svizra (2012).

La Svizra ha quatter linguas naziunalas e uffizialas : il tudestg (63,7 % (discurrì da 4,6 milliuns persunas) oransch) en il nord ed en il center, il franzos (20,4% (discurrì da 1,5 milliuns persunas) verd) en il vest, il taliana (6,5 % (discurrì da 0,5 milliuns persunas) malva) en il sid, ed il rumantsch (1 % (discurrì da 60'561 persunas) violet) en il sid-ost. [2]

Il tudestg è la lingua uffiziala en 18 chantuns svizzers. Quests chantuns èn l'Argovia (87,1 %), Appenzell dadens (92,9 %), Appenzell dador (91,2 %), Basilea-Champagna (87,2 %), Basilea-Citad (79,3 %), Glaruna (85,8 %), Lucerna (88,9 %), Schaffusa (87,6 %), Sviz (89,9 %), Soloturn (88,3 %), Son Gagl (88,0 %), Sursilvania (92,3 %), Sutsilvania (92,5 %), Turgovia (88,5 %), Turitg (83,4 %), Uri (93,5 %) e Zug (85,1 %).

Il franzos è la lingua uffiziala en quatter chantuns svizzers. Quests chantuns èn Genevra (75,8 %), Giura (90,0 %), Neuchâtel (85,3 %) e Vad (81,8 %).

Il talian è la lingua uffiziala en sulettamain in chantun svizzer. Quest chantun è il Tessin (83,1 %).

Quatter chantuns èn plurilings: il Grischun (rumantsch (15,0 %), tudestg (68,3 %) e talian (10,2 %)), Berna (tudestg (84,0 %) e franzos (7,6 %)), Friburg (franzos (63,2 %) e tudestg (29,2 %)) ed il Vallais (franzos (62,8 %) e tudestg (28,4 %)).

Linguas da la Svizra
Linguas Dumbraziun da l'onn 1970 Dumbraziun da l'onn 1990 Dumbraziun da l'onn 2000
Dumber Part Dumber Part Dumber Part
Tudestg  ? 64,9 %  ? 63,6 % 4'000'000 63,7 %
Franzos  ? 18,1 %  ? 19,2 % 1'500'000 20,4 %
Talian  ? 11,9 %  ? 7,6 % 500.000 6,5 %
Rumantsch  ? 0,8 % 66'356 1 % 60'000 1 %
Abitants 6'200'000 100 % 6'700'000 100 % 7'200'000 100 %


[modifitgar] Religiuns – confessiuns

Las religiuns en Svizra (2012).

La Svizra n’ha nagina religiun da stadi cumbain che la gronda part dals chantuns (cun l'excepziun da Genevra e da Neuchâtel) renconuschan baselgias uffizialas.

Il cristianissem è la religiun principala da la Svizra, partida tranter pliras baselgias protestantas (42,5% da la populaziun) e la Baselgia Catolica (41% da la populaziun). L’immigraziun ha introducì l'Islam (4,3%, principalmain albanais dal Cosovo) e l'ortodoxia (1,8%) sco minoritads confessiunalas impurtantas.[2]

[modifitgar] Citads - abitants

Chantuns

citads cun lur aglomeraziuns

  • Turitg - 1'100'000
  • Basilea - 1'000'000
  • Genevra - 960'000
  • Berna - 400'000
  • Losanna - 300'000
  • Lucerna - 200'000
  • Son Gagl - 160'000
  • Lugano - 130'000

[modifitgar] Aspectativa da vita

La Svizra ha ina da las pli autas aspectativas da vita dal mund. Umens (76) e dunnas (82).

[modifitgar] Transport

In tren da la Viafier Retica sin il viaduct da la Landwasser (GR)
L'autostrada A4 (ZG)

Pervia da la posiziun geografica en il center da l'Europa, posseda la Svizra ina rait stradala da 71 059 km, da quai 1 638 km d'autostradas ed ina rait da viafier da 5 053 km. La traversada da las Alps constituesch ina sfida strategica per ils transports europeans a causa che las Alps (che cuvran ina gronda part dal pajais) separan il nord ed il sid da l'Europa. Dapi l'entschatta da l'industrialisaziun dals pajais europeans ha la Svizra constantamain stuì megliurar ses rait transalpin per favurisar l’attractivitad per la posiziun da pliras fatschentas. (Il 1882, inauguraziun dal Tunnel da viafier dal Son Gottard, 15 km lungs. Il 1906 avertura dal tunnel dal Simplon. Avertura dal Tunnel da basa dal Lötschberg 34 km lungs il 2007. En planisaziun per il 2018, il Tunnel da basa dal Son Gottard da 57 km lungs).

[modifitgar] Referenzas

  1. Vesair er: de:Hauptstadtfrage der Schweiz
  2. 2.0 2.1 Uffizi federal da la statistica

[modifitgar] Vesair era

[modifitgar] Auters Projects

Commons
Commons: Confoederatio Helvetica – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio
Commons
Commons: Atlas da la Svizra – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio

[modifitgar] Colliaziuns

[modifitgar] Uffizial

[modifitgar] Media

[modifitgar] Radio e Televisiun


Chantuns da la Svizra Bandiera de la Svizra
Appenzell Dadens | Appenzell Dadora | Argovia | Basilea-Champagna | Basilea-Citad | Berna | Friburg | Genevra | Giura | Glaruna | Grischun | Lucerna | Neuchâtel | Schaffusa | Soloturn | Son Gagl | Sursilvania | Sutsilvania | Sviz | Tessin | Turgovia | Turitg | Uri | Vad | Vallais | Zug



Associaziun europeica da commerzi liber (AECL) Bandiera de la Svizra
Flag of Iceland.svg Islanda - Flag of Liechtenstein.svg Liechtenstein - Flag of Norway.svg Norvegia - Flag of Switzerland.svg Svizra
Utensils persunals
Tip da pagina
Variantas
Questa pagina
Acziuns
Navigaziun
Stampar/exportar
Utensils
En autras linguas