Stgaudament global

Ord Wikipedia
Midar tar: navigaziun, tschertga
Temperaturas medias globalas tranter il 1880 ed il 2008 sin la surfatscha da la terra tenor mesiraziuns dal Goddard Institute for Space Studies.
Il svilup da la temperatura media globala durant ils ultims 1’000 onns, reconstruì tenor diversas funtaunas e mesirà directamain dapi il 19avel tschientaner.

Sco stgaudament global definesch’ins l’augment successiv da la temperatura media da l’atmosfera proxima da la terra e da las mars. Igl è in augment observà durant ils decennis passads sco er in ulteriur stgaudament spetgà en il futur. Il motiv principal dal stgaudament global è tenor l’enclegientscha scientifica “fitg probablamain”[1] in rinforzament da l’effect da serra entras l’uman.[2] [3] Quest rinforzament da l’effect da serra provegn dad ina midada en la cumposiziun da l’atmosfera. Cun brischar combustibels fossils e cun runcar ils guauds sin l’entir mund sa concentrescha dioxid carbonic (CO2) en l’aria. Midadas en la moda d’utilisar il terren, sco per exempel l’agricultura e l’allevament dal muvel, èn in’ulteriura raschun per quest effect, oravant tut pervia da lur svapurs da gas da serra impurtants sco metan.

La denominaziun stgaudament global è vegnida marcada durant ils onns ‘80 e ‘90 e vegn savens duvrada identicamain cun la denominaziun pli generala midada dal clima. La midada dal clima descriva il midament natiral dal clima sin la terra sur ina perioda pli lunga e cumpiglia uschia l’istorgia dal clima. Il stgaudament global sa referescha al midament dal clima preschent antropogen, qvd. chaschunà da l’uman. Quest auzament da la temperatura media sin la terra è collià cun pliras consequenzas globalas, regiunalas e localas.

La situaziun scientifica davart il stgaudament global vegn resumada regularmain en intervals da plirs onns entras la “gruppa d’experts interguvernamentala davart midaments dal clima” (Intergovernmental Panel on Climat Change, IPCC). Las analisas da l’IPCC furman la savida davart l’influenza umana sin il sistem climatic dal mund e valan sco basa per las discussiuns politicas e scientificas. A l’ultim e quart rapport d'evaluaziun da l’IPCC èn passa 2’500 scienziads da 130 differents pajais sa participads.[4] Quest rapport conferma che la probabilitad ch’il stgaudament climatic saja d’origin uman importa passa 90%.[5] Las analisas da l’IPCC furman ina basa essenziala da quest artitgel, e las preschentaziuns da l’IPCC stattan er en il center da la cuntraversa davart il stgaudament dal clima.

Cuntegn

[modifitgar] Causas

Schema da l’effect da serra: radiaziun dad undas curtas dal sulegl cuntanscha l’atmosfera e la surfatscha da la terra. Radiaziun dad undas lungas vegn emessa da la surfatscha da la terra ed absorbada quasi cumplettamain en l’atmosfera. En in equiliber termic vegn l’energia absorbada mintgamai radiada per la mesadad en direcziun da la terra ed en l’univers.

[modifitgar] Basas da l’effect da serra

L’effect da serra pon ins manar enavos sin ils gas da serra sco vapur d’aua (H2O), dioxid carbonic (CO2), metan (CH4), monoxid dinitrogenic (N2O, er enconuschent sco gas ilarant) e cumbinaziuns da fluor (CFC – clorofluorocarbons e FC – fluorocarbons, per tudestg: FCKW/FKW). Quels gas laschan penetrar la radiaziun dad undas curtas nà dal sulegl quasi senza impediments giu sin la terra e radieschan sezs dentant en la zona dad undas lungas (infracotschen). Qua tras survegn la surfatscha da la terra dapli radiaziun ch’entras il sulegl persul e sa stgauda pli fitg. En l’equiliber sto vegnir dà a l’atmosfera uschè blera energia sco quai ch’i va a perder entras la radiaziun or da l’atmosfera. Quai capita sin pliras vias, sco p.ex. entras convecziun (transport da particlas cun energia termica entras divers currents. L’aria che sa stgauda sin il fund chaud e s’auza è in exempel per la convecziun.). Ina rolla impurtanta gioga era l’absorbaziun da l’eradiaziun termica dad undas pli lungas davent da la terra en l’univers en tschertas zonas da lunghezza da l’unda. Pertge in corp che emetta radiaziun, absorbescha er (leschas da Kirschhoff). In corp transparent absorbescha en la zona spectrala visibla nagina radiaziun, consequentamain na po el era betg eradiar radiaziun en questa zona. Cunquai che l’atmosfera è transparenta, na po ella betg eradiar glisch termica sin lunghezzas visiblas da l’unda. Glisch che vegn or da l’atmosfera è per exempel glisch solara sternida vi da polluziun u moleculs d’aria (radiaziun diffusa). En autras lunghezzas da l’unda dentant absorbeschan tscherts gas en l’aria (vapur d’aua, dioxid carbonic, ozon) per part fitg intensivamain ed eradieschan era puspè a moda intensiva radiaziun termica sin las medemas lunghezzas da l’unda (gas da serra). Sche noss egls fissan sensibels en quellas zonas da lunghezza da l’unda, ans paress l’atmosfera – a medem temp eradianta ed absorbanta – sco in nivel glischant.

En illustraziuns popularas vegn savens numnada be l’absorbaziun, ma l’emissiun è il factur che definescha il stgaudament global. La radiaziun or dals gas da serra che va vers la terra vegn era numnada “cunterradiaziun atmosferica”, cunquai ch’ella è cunterdrizzada a l’eradiaziun termica da la terra.

Las parts da convecziun e radiaziun al scomi d’energia varieschan cun l’autezza.

Pli chauda che la surfatscha da la terra daventa e dapli che la terra eradiescha en l’univers energia en la zona da lunghezza da l’unda, nua che l’atmosfera è transparenta. A medem temp vegn era l’import d’energia en l’atmosfera pli grond sin duas modas: sco emprima, perquai che l’atmosfera sa posa sin la surfatscha da la terra chauda (scomi da chalur entras convecziun) e sco segunda entras l’absorbaziun parziala da l’eradiaziun augmentada dal terren. In’entrada dad energia pli auta pretenda per l’equiliber er in’extrada dad energia pli auta. Quella succeda entras la radiaziun or dals gas da serra gia menziunada. Quest process da stgaudament ed augment da radiaziun cuntinuescha uschè ditg, fin che tut las bilantschas d’energia èn equilibradas. Lura regna, sin in nivel da temperatura pli aut, sin la surfatscha da la terra in equiliber tranter radiaziun absorbada e perdita d’energia.

Trend dals gas da serra antropogens impurtants dapi ils onns 1970 fin il 2006. Dioxid carbonic e gas ilarant creschan cuntinuadamain, metan e clorofluorocarbons (CFC) restan constants dapi il 1999.

Gas da serra datti da natira anora en l’atmosfera, oravant tut quels gia menziunads: vapur d’aua, dioxid carbonic, metan e gas ilarant. L’augment da temperatura chaschunà da quels gas vegn numnà effect da serra natiral. Senza quel fiss a lunga vista la temperatura globala da la terra en media sin ca. -18 °C e cunquai per var 33 °C sut la media dad oz d’approximativamain +15 °C. La terra fiss inabitabla per ils blers organissems superiurs. Las cumponentas principalas da l’atmosfera terrestra èn nitrogen, oxigen ed argon cun ensemen ina part da passa 99.9%. Quellas cumponentas n’han praticamain nagin effect da serra. Sulettamain las pitschnas concentraziuns dals gas da serra numnads pussibiliteschan ensemen cun la vapur d’aua la vita umana sin la terra.

[modifitgar] Retroacziuns

L’effect dals acturs en il sistem climatic vegn cumplitgà entras divers process da retroacziun (engl. feedback, tud. Rückkopplung). In dals process da retroacziun cumpiglia l’evapuraziun da l’aua. In stgaudament entras in auzament da gas da serra da lunga vita, p.ex. CO2, lascha evapurar dapli aua en l’atmosfera. Cunquai che era vapur d’aua agescha sco gas da serra, sa stgauda l’atmosfera supplementarmain; quest stgaudament lascha evapurar anc dapli aua (ina retroacziun positiva) e.u.v. fin che auters process ferman questa circulaziun. La consequenza è in bler pli grond effect da serra che be cun CO2 sulet. Malgrà che quest process da retroacziun chaschuna in auzament da l’umiditad absoluta da l’aria, resta l’umiditad relativa quasi constanta u sa sbassa perfin levamain, perquai che l’aria è pli chauda.[6] Quest effect da retroacziun po be vegnir vulvì plaunsieu, perquai ch’il CO2 ha ina lunga vita atmosferica.

Effects da retroacziun en connex cun nivels èn in champ da retschertgas permanentas. Vesì da sutensi, emettan nivels radiaziun infracotschna enavos sin la surfatscha e mettan uschia en moviment in effect da stgaudament. Vesì da surengiu, reflecteschan nivels la glisch dal sulegl ed emettan radiaziun infracotschna en il spazi ed effectueschan uschia in effect sfradentant. Sche l’effect netto è stgaudant u sfradentant, dependa da detagls sco il tip u l’autezza dal nivel. Da represchentar quests detagls en models da clima è difficil, per part era perquai che nivels èn bler pli pitschens ch’ils spazis tranter ils puncts dal raster dal computer dals models da clima.[6]

Ina retroacziun pli subtila cumpiglia midadas dal gradient da temperatura cura che l’atmosfera sa stgauda. La temperatura da l’atmosfera sa sbassa cun l’autezza en la troposfera. L’emissiun da radiaziun infracotschna sa mida cun la quarta fermezza da la temperatura. La radiaziun dad undas lungas emessa da l’atmosfera pli auta è pli flaivla che quella emessa da l’atmosfera pli bassa. La gronda part da la radiaziun or da l’atmosfera pli auta va en il spazi, fertant che la gronda part da la radiaziun or da l’atmosfera pli bassa vegn reabsorbada da la surfatscha da la terra u da l’atmosfera. La fermezza da l’effect da serra dependa da la rata dal sbassament da temperatura cun l’autezza en l’atmosfera: sche la rata è pli auta, vegn l’effect da serra ad esser pli ferm; sche la rata è pli bassa vegn l’effect da serra ad esser pli flaivel. Omadus, la teoria ed ils models da clima, inditgeschan ch’il stgaudament vegn a reducir il sbassar da la temperatura cun l’autezza e producir ina retroacziun dal gradient da temperatura negativa che flaivlenta l’effect da serra.

In’autra retroacziun impurtanta è la retroacziun da glatsch e d’albedo.[7] Sche las temperaturas globalas s’augmentan, lieua il glatsch als pols pli fitg. Cura ch’il glatsch lieua, prendan la terra u l’aua averta ses plaz. Terren ed aua (omadus pli stgirs ch’il glatsch) reflecteschan main ch’il glatsch ed absorbeschan uschia dapli radiaziun solara. Quai stgauda anc pli fitg ed anc dapli glatsch lieua ed il ciclus cuntinuescha.

Ina retroacziun chaschunada entras l’emissiun da CO2 e CH4 or da la schelira permanenta che sdreglia, p.ex. las palids da turba en Sibiria, è in ulteriur mecanissem che po contribuir al stgaudament.[8] Sumegliantamain po ina emissiun massiva da CH4 or da metanidrat (era metanclatrat u glatsch da metan; metan enserrà en moleculs dad aua schelada) en l’ocean causar in stgaudament rapid.

Ins suppona che l’abilitad dals oceans da secretar carbon sa reduceschia cura ch’els sa stgaudan. Quai, perquai ch’il nivel nutritiv bass da la zona mesopelagica (en ina profunditad da ca. 200 fin 1000 m) limitescha la creschientscha da diatoms (bacillariophyta, furman ina basa da la piramida da nutriment) en favur dal fitoplancton pli pitschen che è ina pumpa biologica da carbon pli pitschna.[9]

[modifitgar] Effect da serra antropogen

Svilup da la concentraziun da C02 durant ils 420’000 onns passads. Retschertgas pli novas han extendì il temp da perscrutaziun sin passa 650’000 onns, il maletg da basa n’è dentant betg sa midà.

Dapi la Revoluziun industriala rinforza l’uman l’effect da serra natiral cun las svapurs da gas da serra.[10][11] Il stgaudament supplementar da la surfatscha da la terra na deriva betg dad in’absorbaziun supplementara (l’atmosfera è en las zonas da lunghezza da las undas relevantas gia tant sco nuntransparenta), mabain principalmain entras in midament da l’emissiun. Pertge per l’effect da serra è be la radiaziun che cuntanscha la surfatscha da la terra relevanta. Radiaziun da pli grondas autezzas vegn absorbada per gronda part dals gas da serra. L’autezza, danunder che la radiaziun cuntanscha la surfatscha da la terra, daventa adina pli bassa cun ina concentraziun da gas da serra creschenta. Uschia daventa la radiaziun che cuntanscha la terra adina pli ferma, pertge ch’en autezzas pli bassas è la temperatura pli auta e l’intensitad da radiaziun crescha cun la temperatura.

Tenor mesiraziuns or da nuschegls da sondagi da glatsch n’era la concentraziun da CO2 en ils ultims 800’000 onns mai pli auta che 300ppmV (parts per million, parts per milliun dal volumen) [12][13] Surtut cun brischar materias primas fossilas, ma era – en pli pitschnas dimensiuns – pervia da l’industria da cement ed ina gronda deforestaziun a partir da l’industrialisaziun è la concentraziun da CO2 creschida sin passa 385ppmV. Quai è probablamain la pli auta cifra dapi 20 milliuns onns.[14] L’onn 2006 èn arrivads en l’atmosfera 36.3 Gt CO2 producì supplementarmain da l’uman u ca. 9.9 Gt carbon da l’entir mund.[15] La part per volumen dal metan munta enstagl da 730 ppbV oz a 1’783 ppbV (parts per billion, parts per milliarda dal volumen). Quai è il pli aut nivel dapi almain 800’000 onns.[16] Sco causa principala per quai è d’enumerar la tratga d’animals intensiva (factory farming)[17], plinavant ulteriuras activitads agriculas, sco p.ex. la cultivaziun da ris. La part per volumen dal gas ilarant è creschida da 270 ppbV sin 319 ppbV.[18]

En la climatologia èn ins d’accord che questas concentraziuns creschidas da gas da serra emess da l’uman en l’atmosfera èn la causa principala dal stgaudament global.[19][20] Pertge senza quella causa na fissan las temperaturas mesiradas betg explitgablas.[21][22] [23] L’IPCC taxescha il grad d’enclegientscha scientifica davart l’effect da gas da serra sco “aut”.[2]

Tenor in’ enquista internaziunala da l’onn 2007, publitgada online, èn 45–50% dals scienziads da clima da l’avis da l’IPCC. Mintgamai 15–20% tegnan ils rapports da l’IPCC per memia exagerads u per memia precauts. Almain 97% dals scienziads participads conferman la tesa che las emissiuns antropogenas da dioxid carbonic furmian ina part impurtanta dal sistem climatic e sajan almain parzialmain responsablas per il stgaudament dals decennis passads.[24] En ina retschertga da la stad 2006 tranter scienziads da clima tudestgs inditgeschan 38% che la tesa da la causa antropogena da l’auzament da la temperatura en il 20avel tschientaner valia sco cumprovada. 56% din che quella tesa vegnia anc messa en dumonda qua e là e tenor 5% vegnia ella anc messa en dumonda fermamain. 46% dals scienziads dumandads inditgeschan ch’il svilup dal clima dals ultims 50 onns saja influenzà per gronda part dal depurtament da l’uman, 27% inditgeschan facturs antropogens e natirals a medem temp sco motiv probabel e 11% èn predominantamain per motivs natirals.[25]

[modifitgar] Activitad solara e radiaziun cosmica

Il graf da l’activitad solara dapi il 1975 na mussa nagin auzament durant ils ultims 30 onns.

Sper ils gas da serra contribueschan anc auters facturs main impurtants al stgaudament global. Da menziunar spezialmain è qua l’intensitad da radiaziun dal sulegl, era sche quest factur vegn valità differentamain. L’enclegientscha scientifica (in index per inditgar las forzas sin la midada dal clima) davart l’influenza da l’activitad solara oscillanta sin il clima vegn stimada da l’IPCC sco “pitschna”.[2]

Ina cifra fitg auta en la litteratura scientifica chatt’ins tar Stott et al. (2003). Quels stiman la cumpart solara al stgaudament global observà tranter il 1950 ed il 1999 en in interval da 16% a maximalmain 36%.[26] Tenor in studi da Scafetta e West (2007) pudess il sulegl perfin avair contribuì tranter 8% e 42% al stgaudament global dapi il 1950.[27] Tenor Sami Solanki, directur a l’Institut da Max Planck per perscrutaziun dal sistem solar, sa chatta il sulegl dapi 70 onns en in maximum d’activitad – visibel sin basa dal dumber dals flatgs solars – ed il sulegl traglischia uschè ferm sco dapi 8’000 onns betg pli.[28] Solanki sez di dentant ch’ina causa dal sulegl al stgaudament global durant ils ultims decennis saja nunprobabla, malgrà questa activitad extraordinaria[29]; ch’il sulegl na possia betg esser stà il factur dominant e che sia cumpart al stgaudament dapi il 1970 possia esser maximalmain 30%.[30] Natalie Krivova, ina collega da Solanki, scriva ch’i saja fitg probabel ch’il sulegl n’haja betg contribuì a moda significanta suenter il 1980 al stgaudament global.[31] L’analisa da Solanki vegn era crititgada, oravant tut sia metoda da reconstruir ils millennis passads.[32] Autras reconstrucziuns na mussan strusch in connex tranter flatgs solars e temperaturas da la terra dapi il 17avel tschientaner.[33]

Henrik Svensmark, in fisicher danais e scienzià dal clima, ha fatg l’ipotesa dad in connex tranter il clima e la radiaziun cosmica.[34] La radiaziun cosmica che vegn deviada pli fitg da l’atmosfera entras in’activitad solara augmentada e che perda uschia sia intensitad, duai giugar ina rolla tar la furmaziun dals nivels. Il fatg ch’i dat damain nivels è ina da las causas essenzialas dal stgaudament mesirà. Questa teoria defenda era l’astrofisicher Nir Shaviv.[35] Il connex static tranter radiaziun cosmica e cuvrida da nivels presupponì da Svensmark è pli tard vegnì demascrà sco artefact scientific.[36] [37] Tenor in ulteriur studi dal 2008 datti fin ussa nagins mussaments per ina colliaziun tranter radiaziun cosmica ed il stgaudament global.[38]

Er auters scienziads èn unanimamain da l’avis che la cumpart da l’activitad solara al stgaudament observà saja pitschna. Fin il 1970 devi anc ina relativamain buna correlaziun tranter l’augment d’intensitad dal sulegl cun il stgaudament global mesirà. Ma il pli tard a partir da lura hajan cleramain ils gas da serra mess en moviment il svilup da la temperatura.[39] L’IPCC stima ch’il sulegl haja contribuì al stgaudament global dapi l’industrialisaziun cun 0.12 watt per meter quadrat (cun in spazi dad intschertezza da 0.06 fin 0.30 w/m2). Quai è be ina pitschna part en cumparegliaziun cun ils gas da serra antropogens e lur cumpart da 2.63 (± 0.26) w/m2.[2]

Dapi il 1978 vegnan las midadas da l’activitad solara mesiradas directamain or da l’orbit. Ma era quellas midadas èn sulettas memia pitschnas per esser la causa dal stgaudament accelerà dals ultims 30 onns.[40] Sche insumma, lura fiss la terra plitost sa sfradentada durant ils ultims onns tenor Lockwood e Fröhlich (2007), cunquai che l’activitad è ida enavos.[41]

[modifitgar] Aerosols

Ils stimulants dal stgaudament global dapi il 1750 e lur effect netto sin la bilantscha termica da la terra.
Ils stimulants fisicals e lur cumpart al stgaudament global en il model da clima.

Ina rolla betg nunimpurtanta en il sistem dal clima giogan finas particlas en l’atmosfera, ils uschenumnads aerosols. Quels reflecteschan per part la radiaziun e contribueschan uschia al sfradentar da las stresas d’aria pli bassas. Tge effects ch’els han exactamain sin il clima, san ins mumentanamain be descriver cun ina gronda intschertezza. L’IPCC taxescha il grad da l’enclegientscha scientifica davart ils aerosols sco “mesaun” e “pitschen”.[2] L’influenza dad in aerosol sin la temperatura da l’aria dependa da l’autezza nua ch’el sgola en l’atmosfera. En la stresa da l’atmosfera la pli bassa, la troposfera, procuran particlas da fulin per in auzament da la temperatura, cunquai ch’ellas absorbeschan la glisch dal sulegl e la dattan giu sco radiaziun termica. En la regiun enturn l’Ocean indic han ins per exempel savì declerar che la cumpart dad in uschenumnà “nivel brin” al stgaudament regiunal saja circa la medema sco quella da gas da serra.[42] L’effect che surfatschas da naiv e glatsch reflecteschan l’energia vegn numnà “albedo”. Quest effect vegn reducì entras particlas da fulin sa tschentadas sin surfatschas da naiv e glatsch, quai che maina ad in ulteriur stgaudament. En stresas d’aria pli autas procuran questas particlas dentant ch’i vegn pli frestg sin la surfatscha da la terra, cunquai ch’ellas retegnan là l’energia da penetrar tras las stresas d’aria. Sper il fulin furman oravant tut anc particlas da minerals aerosols en l’atmosfera. Questas particlas vegnan principalmain emessas da l’agricultura e dad indrizs industrials, ma er en massas considerablas dals deserts.[43] Lur surfatscha clera e reflectanta procura probablamain per ina sfradentada da l’atmosfera pli bassa.

In grond factur dad intschertezza tar la calculaziun da l’effect dals aerosols sin il clima è era lur influenza sin ils nivels. Era quests effects n’èn betg anc cumplainamain enconuschents. Malgrà tut las intschertezzas vegn l’effect netto da tut las particlas sgulantas taxà sco cleramain sfradentant. L’economia creschenta suenter la Segunda Guerra mundiala e la consequenta polluziun da l’aria han procurà per in ferm effect sfradentant causà dals aerosols. Fin en ils onns 1970 ha quest effect mascrà il stgaudament che fiss stà spetgà (guarda era sfradentada globala). Dal 1950 al 1975 è la svapur da sulfats sa duplitgada davent da 35 sin passa 70 milliuns tonnas l’onn. Lura è questa cifra restada sin quest nivel e davent la fin dals onns 1980 è ella puspè sa sbassada. L’onn 2000 muntava la svapur da sulfat a 55 milliuns tonnas.[44] Davent dal 1960 è la svapur da sulfats sa rinforzada considerablamain, uschia che la polluziun da l’aria causada dals sulfats na pudeva betg pli equilibrar l’effect stgaudant dals gas.[21] La ferma preschientscha da sulfats en l’atmosfera è ultra da quai accumpagnada da consequenzas negativas sco per exempel en furma da la plievgia ascha u da problems da sanadad sco asma.

[modifitgar] Stgaudament mesirà e prognostitgà

[modifitgar] Auzament da la temperatura fin uss

Ils 10 onns ils pli chauds dapi 1880
onn divergenza
da la media
1951–1980
1. 2005 0,62 °C
2. 2007 0,57 °C
3. 1998 0,57 °C
4. 2002 0,56 °C
5. 2003 0,55 °C
6. 2006 0,54 °C
7. 2004 0,49 °C
8. 2001 0,48 °C
9. 1997 0,40 °C
10. 1995 0,38 °C
funtauna: NASA GISS

Sco cumprova principala per il stgaudament global actual valan las mesiraziuns da temperatura sin l’entir mund che existan dapi ca. il 1860 sco era las evaluaziuns da divers archivs da clima. Quellas mussan tranter il 1906 ed il 2005 en media in augment da la temperatura globala dal terren da 0.74 °C (± 0,18 °C toleranza d’errur). Il pli marcant è il stgaudament dal 1976 enfin oz. Il 2005 è sta l’onn il pli chaud a partir da las mesiraziuns.[45] Ina segunda fasa da stgaudament marcanta è stada tranter il 1910 ed il 1945. Là avevan er oscillaziuns natiralas in’influenza sin basa da las pitschnas concentraziuns da gas da serra. La fasa tranteren senza in stgaudament è stada influenzada da particlas da merda e da fulin en l’aria (ils uschenumnads aerosols). Quels avevan l’emprim in effect direct da sfradentar, ma l’influenza totala da quel sin il clima n’è betg perscrutada avunda.[46] Durant ils 30 onns passads è la temperatura media globala creschida per ca. 0.17 °C per decenni tenor mesiraziuns dal terren.[47] Quai vegn confirmà da mesiraziuns da satellit che mussan sumegliants trends da stgaudament. Questas datas da satellit èn vegnidas evaluadas da diversas gruppas da perscrutaziun che èn vegnidas a levamain differents resultats. Tenor RSS (Remote Sensing Systems) emporta il trend 0.175 °C[48], tenor la UAH (University of Alabama a Huntsville) 0.14 °C per decenni per ils ultims 30 onns[49]. Sper l’aria èn era ils oceans sa stgaudads. Fertant che quels èn sa stgaudads dapi il 1955 be per 0.04 °C[50] pervia da lur enorm volumen e lur gronda inerzia da temperatura, è lur temperatura da la surfatscha s’auzada en il medem temp per 0.6 °C.[51]

En cumparegliaziun cun las divergenzas da las stagiuns sco era tar la midada da di e notg paran las cifras numnadas pitschnas, sco midament global dal clima èn ellas dentant fitg autas – spezialmain, sch’ins considerescha che la temperatura media durant l’ultima epoca glaziala era per be ca. 6 °C pli bassa che oz.[52] Scienziads dal National Research Council dals Stadis Unids da l’America considereschan las temperaturas actualas sco las pli autas dapi almain 400 onns, probablamain perfin dapi almain 1’000 onns.[53] Cun excepziun da paucas regiuns han ins pudì registrar in stgaudament sin l’entir mund dapi il 1979.[54] L’aria sur surfatschas da terren sa stgauda en general pli fitg che sur surfatschas dad aua.[55] En ils ultims 100 onns èn las temperaturas consequentamain s’auzadas pli fitg sur l’emisfera dal nord che sur l’emisfera dal sid[56], cunquai che la gronda part dal terren sa chatta en il nord. Las temperaturas da la notg e da l’enviern èn s’auzadas in zic pli fitg che quellas dal di e da la stad.[57] [58] Repartì sin las stagiuns è il pli grond stgaudament vegnì mesirà durant ils mais d’enviern – spezialmain ferm sur il vest da l’America dal Nord, la Scandinavia e la Sibiria.[59] La primavaira èn las temperaturas s’auzadas il pli fitg en l’Europa ed en l’Asia dal nord e da l’ost. La stad eran l’Europa e l’Africa dal nord pertutgadas il pli fitg e l’atun è la temperatura s’auzada il pli fitg en il nord da l’America dal Nord, en Grönlanda ed en l’Asia da l’ost.[54] Particularmain remartgabel è il stgaudament stà en l’Arctica, nua ch’il stgaudament annual en media è dubel uschè aut che la media globala.[60] [61]

Igl ha dà pli paucs eveniments extrems da fradaglia, ma dapli undas da chalira.[54][62] Tranter il 1950 ed il 1980 è il dumber da dis cun fradaglia extrema l’emprim sa reducì pli fitg che quai ch’il dumber da dis da chalira è s’augmentà. Las temperaturas minimalas èn s’augmentadas pli fitg en quest temp che las temperaturas maximalas (per 0.204 °C resp. 0.141 °C per decenni).[57] Dapi il 1980 n’è questa tendenza betg pli vesaivla, dapi lura s’augmentan omaduas valurs praticamain tuttina (0.295 °C resp. 0.287 °C per decenni).[57]

Per las differentas stresas d’aria da l’atmosfera da la terra spetg’ins teoreticamain in different stgaudament e quel vegn facticamain era mesirà. Fertant che la surfatscha da la terra e la troposfera bassa enfin media duessan sa stgaudar, laschan ils models supponer ina sfradentada per la stratosfera pli auta.[63] Exactamain quest muster han ins era chattà en mesiraziuns. Las datas da satellit mussan ina reducziun da la temperatura da la stratosfera bassa da ca. 0.314 °C per decenni durant ils ultims 30 onns.[64] Questa sfradentada vegn effectuada per l’ina entras l’effect da serra augmentà e per l’autra entras la reducziun d’ozon pervia dals CFCs en la stratosfera.[65] [66] Sch’il sulegl fiss la causa principala, avessan tut las stresas stuì sa stgaudar tuttina ferm.[63] Tenor l’enclegientscha actuala munta quai che la gronda part dal stgaudament observà sto derivar da l’activitad umana. En in studi da model cumparì il 2007 ha la part natirala al stgaudament dal 20avel tschientaner pudì vegnir sminuida sin sut 0.2 °C.[67]

[modifitgar] Stgaudament prognostitgà

Intginas projecziuns dal svilup da la temperatura enfin il 2100.

Sche la concentraziun da CO2 en l’atmosfera avess da sa dublegiar, parta la perscrutaziun dal clima dal fatg che l’augment da la temperatura media da la terra fiss cun ina probabilitad da 95% tranter 1.5 °C e 4.5 °C.[68] Questa valur è er enconuschenta sco sensitivitad climatica. L’IPCC quinta, sa basond sin la rata da creschientscha da tut ils gas da serra e dal model applitgà, fin l’onn 2100 cun in augment da la temperatura media globala da 1.1 °C fin a 6.4 °C.[2]

In parameter decisiv, dentant era fitg nuncler, è la prognosa davart il svilup futur da l’economia mundiala. La creschientscha economica dal mund è stada correlada en il passà fermamain cun il diever dad energias fossilas[69] ed ins sa era spetgar quai per il proxim futur. Uschia pon ins explitgar las relativamain grondas dimensiuns e variaziuns dal stgaudament global prognostitgà dals climatologs.

Carta dal stgaudament global calculà per la fin dal 21avel tschientaner. En quest model da clima HadCM3 cumporta il stgaudament en media 3 °C.

Plinavant po il sistem dal clima anc porscher intginas “surpraisas” en furma da retroacziuns. Quellas pon u rinforzar u moderar il stgaudament global. Per exempel maina la cuverta da glatsch luada en l’Arctica ad ina reducziun da l’albedo. L’aua pli stgira al lieu dal glatsch absorbescha dapli energia termica e quai maina ad in luar supplementar dal glatsch polar en il conturn. Talas retroacziuns èn grevas da modellar. Tuttina calculescha ina contribuziun da Barrie Pittock en Eos, la publicaziun da la American Geophysical Union, per quest ed auters motivs ch’il stgaudament futur pudess eventualmain surpassar las dimensiuns numnadas da l’IPCC. Tranter ils otg motivs per sia supposiziun sa chattan tranter auter il regress da la stgiradetgna globala, il grond regress dal glatsch arctic da la mar e la cumpariziun dad effects da retroacziun en connex cun biomassa.[70] Scienziads da la University of California, Berkeley, han calculà cun la presumziun da talas retroacziuns disfavuraivlas: Els han presupponì ch’il dioxid carbonic en l’atmosfera vegnia a s’auzar dals actuals 380ppmV sin ca. 550ppmV fin l’onn 2100. Quai saja sulettamain la creschientscha che derivia da l’uman. Ils scienziads rendan attent che la temperatura augmentada sezza inciteschia u rinforzia puspè process ecologics e chemics. Quels process pon manar ad in’emissiun supplementara da gas da serra, oravant tut da dioxid carbonic e da metan. Tar temperaturas pli autas laschan las mars liber dioxid carbonic e la biomassa smarschescha pli svelt, quai che maina puspè a dapli metan e dioxid carbonic emess. A la fin vegnan ils scienziads a la conclusiun ch’il stgaudament global po esser per anc 2 °C pli aut che quai ch’el è en la simulaziun da clima senza resguardar questa retroacziun.[71] Talas prognosas globals vegnan er anc engrevgiadas entras process da retroacziun separats e locals che èn fitg grevs da modellar. Quai fissan p.ex. retroacziuns en l’Arctica, en la vischinanza da glatschers en regress u en la schelira permanenta da la Sibiria dal vest. Entras talas midadas dal clima localas (p.ex. +3 °C entaifer 40 onns en la Sibiria dal vest) pon limitas criticas puspè vegnir cuntanschidas en il lieu – e quai gia tar in pitschen stgaudament global.[72] Tals fenomens locals èn d’impurtanza centrala en la vischinanza da grondas massas da metan. L’attenziun speziala è focussada sin la schelira permanenta en Sibiria cun 70 milliardas tonnas da metan[73] ed anc ina bler pli gronda massa d’idrat da metan (u “metanclatrat”) en la mar profunda.[74] [75] Sin basa da prognosas pli exactas che resguardan er ils currents da la mar han ins prognostitgà il matg 2008 in trend d’in stgaudament global in pau mitigià per il proxim decenni.[76] [77]

[modifitgar] Consequenzas

L’auzament dal livel da la mar mesirà tranter il 1900 ed il 2000 cumporta 18.58 cm ed el s’auza vinavant.

Pervia da las consequenzas per la segirtad dals umans, la sanadad, l’economia e l’ambient è il stgaudament global ina gronda ristga. Gia oz pon ins observar insaquantas midadas da l’ambient che han in connex cun il stgaudament. Questas midadas sco pli pauca naiv, il livel da la mar s’auzond, la retratga dals glatschers e midaments da l’aura valan sper las mesiraziuns da la temperatura sco confirmaziuns per la midada dal clima. Quests fenomens èn exempels per quellas consequenzas dal stgaudament global che n’influenzeschan betg mo las activitads dals umans, mabain er ils ecosistems. Ils effects da la midada dal clima pon esser uschè multifars e vasts che be ina pitschna part da quels po vegnir enumerada:

  • I dat ristgas per la sanadad pervia da las temperaturas d’aria creschentas. I vegn a dar dapli undas da chalira, fertant che eveniments da fradaglia extrems vegnan probablamain a sa reducir. In studi da l’Institut per economia mundiala a Kiel, incumbensà dal WWF, mussa ch’il dumber da morts da chalira vegn a s’augmentar: fin l’onn 2100 po il dumber da morts da chalira s’auzar per 5’000 morts senza resguardar il svilup demografic, resp. per 12’000 morts, sch’ins resguarda las structuras da vegliadetgna midadas. A medem temp sa reducissan ils morts da fradaglia per 3’000 morts resp. per 5’000 morts.[78] In auter studi prevesa per la Gronda Britannia tar in stgaudament da 2 °C 2’000 morts da chalira supplementars e 20’000 morts da fradaglia pli pauc.[79]
  • Parasits che han gugent il chaud (p.ex. la zecca, il scorset (bau-scorsa)) e scherms infectus (p.ex. malaria[80]) pon sa derasar en regiuns che èn fin oz anc memia frestgas per els.[81] [82] Cunquai che la derasaziun da malaria è dentant primarmain dependenta dal standard medicinal ed igienic dad in pajais, èn en emprima lingia pajais en svilup pertutgads da quest privel. Il privel dad ina nova derasaziun da malaria en Europa è fitg pitschen.[83]
  • En il decurs dal stgaudament global s’auza il livel da la mar. En ils ultims decennis è quel s’auzà mintgamai per 1cm fin 2cm ed actualmain per 3cm per decenni.[84] Quai periclitescha spezialmain regiuns da riva ed inslas en quels pajais che na pon betg sa prestar mesiras per la protecziun da la riva. Tenor divers scenaris da l’IPCC èn auzaments dal livel da la mar tranter 0.19m e 0.58m pussaivels fin l’onn 2100. Intschertezzas da las valitaziuns datti pervi da la reacziun umana (politica da clima) sco er pervi da la stimaziun davart il glatsch che lieua en Grönlanda. Il motiv per l’auzament da fin uss è l’expansiun termica da l’aua sco era l’aua supplementara dals glatschers luads. Entras in livel da la mar auzà creschan en regiuns da riva ils donns potenzials entras mars burascusas.[85]
  • Ils oceans na daventan betg mo pli chauds, mabain els absorbeschan era dapli dioxid carbonic or da l’atmosfera e daventan aschs.[86] Las consequenzas per las mars e per ils curals grevamain pertutgads pon esser considerablas, cunquai ch’ils curals na pon betg pli furmar lur vetta da chaltschina protegenta. Blers organissems pitschens a l’entschatta da la chadaina da nutriment oceanica dependan da vettas da chaltschina protegentas. Sche la chaltschina manca, èn las consequenzas per l’ecosistem oceanic probablamain considerablas.[51]
  • Entras las temperaturas da l’aria creschentas sa midan globalmain la repartiziun e la dimensiun da las precipitaziuns. Perquai che aria pli chauda po absorbar dapli aua, s’auza la rata da svapuraziun, quai che po manar a pli frequentas e pli gravantas setgiras. Entras l’Ocean indic pli chaud hai per exempel dà a pli e pli gravantas periodas setgas en l’ost da l’Africa[87], fertant ch’igl ha pluvì dapli en las regiuns setgas dal Pakistan[88]. La svapuraziun augmentada maina a medem temp ad ina pli gronda ristga da plievgias grondas e cun quai er ad inundaziuns en furma d’auas grondas.[89] [90]
Benambra, ina regiun en Victoria, Australia, che è pertutgada da setgira.
  • Tenor la World Meteorological Organization datti fin uss indizis per e cunter in segn antropogen en las registraziuns davart ciclons tropics, ma fin qua n’han ins betg pudì trair conclusiuns segiras.[85] Tscherts studis inditgeschan che l’intensitad da huricans saja s’augmentada en ils decennis passads[91] [92] e stettia en correlaziun cun las temperaturas augmentadas da la mar.[93] Sco quai che la WMO punctuescha, èn las consequenzas creschentas da huricans primarmain da manar enavos sin la concentraziun creschenta da la populaziun e l’infrastructura en regiuns da riva.[85] Tenor in studi da Pielke et al. (2008) avess per exempel il “Great Miami Hurricane” dal 1926 – cun ina populaziun a la riva sco oz – chaschunà in donn da 140–157 milliardas dollars (il dubel dal hurican Katrina da l’onn 2005).[94] Ad in sumegliant resultat vegn in studi da Brooks e Doswell (2001) che ha intercurì l’intensitad da tornados.[95] In studi da Knutson et al. (2008) prognostitgescha a lunga vista ina reducziun en l’intensitad da huricans tar in stgaudament global cuntinuant.[96]
  • Las consequenzas economicas èn tenor valitaziuns actualas considerablas. L’Institut tudestg per la perscrutaziun d’economia (Deutsches Institut für Wirtschaftsforschung) stima ch’ina midada dal clima cuntinuanta fin l’onn 2050 possia chaschunar custs da l’economia publica da fin 200 billiuns US-dollars (ma questa stimaziun cumpiglia grondas intschertezzas).[97] Ils 30 d’october 2006 publitgescha la regenza britannica il rapport da Stern. Quel decifrescha ils donns spetgads entras la midada dal clima fin l’onn 2100 cun cifras tranter 5% e 20% da la prestaziun economica globala. Mesiras da prevenziun efficazias (oravant tut la reducziun da CO2) custassan percunter strusch 1% dal PNB (product naziunal brut) mundial ed èn evidentamain pli economicas che da reparar donns da malauras. (Ins sto dentant considerar ch’i po era dar auras extremas sco huricans cun ina reducziun da CO2.) Dus onns suenter la publicaziun manegia Stern che las indicaziuns davart la concentraziun tolerabla da gas da serra sajan stadas memia optimisticas e ch’ina ferma reducziun saja necessaria. Consequentamain sajan ils custs da prevenziun ca. duas giadas uschè auts sco calculads dad el.[98] Las valitaziuns da Stern davart ils donns spetgads entras la midada dal clima èn memia pessimistas tenor las opiniuns dad auters economs.[99] [100] [101] Fitg gravant saja che Stern haja calculà ils custs da prevenziun be fin l’onn 2050, la summa dals donns dentant fin il 2100.[102] Auters economs sustegnan però ils resultats dal rapport da Stern[103] [104] e renfatschan tranter auter als critichers da guardar las funtaunas be en moda selectiva e defurmanta.[105]

Las ristgas per ils ecosistems sin ina terra stgaudada creschan considerablamain cun il grad da la temperatura auzada. Tenor in studi da William Hare da l’Institut da Potsdam per perscrutaziun da consequenzas dal clima, èn las ristgas sut in stgaudament dad 1 °C relativamain pitschnas, per sistems ecologics sensibels dentant gia betg da negliger. Tranter 1 °C e 2 °C stgaudament datti ristgas significantas e sin plaun regiunal bainduras substanzialas. In stgaudament sur 2 °C cuntegna ristgas elevadas per l’extincziun da bleras spezias dad animals e plantas, dals quals ils abitadis na correspundan betg pli a lur pretensiuns. Questas spezias vegnan stgatschadas u pon perfin murir or, sch’ellas na pon betg suandar las zonas ecologicas che sa spostan geograficamain fitg spert.[106] Autras spezias pon sa derasar meglier cun las premissas midadas. Sur in stgaudament da 3 °C spetga perfin in collaps total da sistems ecologics, crisas da fom e d’aua pli frequentas e gravantas sco er ulteriurs donns socioeconomics, oravant tut en ils pajais en svilup.[107] Segund in studi da la York University pudess l’auzament da la temperatura globala spetgà effectuar la mort da massas; passa 50% da las spezias dad animals e da plantas fissan victimas.[108]

Il stgaudament global na sto betg sfurzadamain sa sviluppar successivamain, mabain po era succeder andetgamain. Era sch’il scenari suandant vegn valità sco fitg nunprobabel a vista mesauna, po la midada dal clima midar ils currents da la mar ed uschia tschessentar il current da l’Atlantic dal nord, in bratsch dal Current dal Golf. La consequenza fiss ina fradaglia massiva en l’entira Europa dal vest e dal nord. Sch’il clima sa stgauda vinavant, pudessan er auters currents oceanics sa midar cun il temp, cun consequenzas vastas per la bilantscha d’energia globala. Questa supposiziun da worst-case è stada in tema dad in studi dal ministeri da defensiun dals Stadis Unids dal 2003. Quest studi è partì da midadas politicas massivas en consequenza dad in tal svilup.[109] Tenor in studi publitgà l’entschatta dal 2008 ha il stgaudament effectuà dapi l’ultima epoca glaziala in rinforzament da la circulaziun oceanica. In ulteriur stgaudament da las stresas da mez da l’atmosfera en connex cun il stgaudament global manass ad in rinforzament supplementar dals currents da la mar.[110]

[modifitgar] Protecziun dal clima

[modifitgar] Mesiras politicas

La dimensiun da las consequenzas pussaivlas dal stgaudament global maina a la dumonda, co che quellas pon vegnir evitadas u co che las consequenzas pon almain vegnir mitigiadas. Il cunfin tranter ina midada dal clima “tolerabla” ed ina “privlusa” vegn per exempel inditgà politicamain da l’Uniun europeica cun in stgaudament da maximalmain 2 °C. Er il cussegl consultativ scientific da la regenza federala tudestga per midadas da l’ambient globalas (WBGU – Wissenschaftlicher Beirat der Bundesregierung Globale Umweltveränderungen) cusseglia da limitar il stgaudament a maximalmain 2 °C.[111] Fin la mesadad dal 21avel tschientaner stuess la svapur da CO2 vegnir reducida per ca. 80% fin 90% visavi las valurs dal 2005 per che la concentraziun da CO2 na creschia betg sur 450ppm.[112] Fin ussa creschan dentant las emissiuns globalas da gas da serra vinavant enstagl da sa sbassar.

Implants d’energia sco qua a la riva danaisa valan sco part impurtanta da la protecziun dal clima cun energias regenerablas.

Sin plaun global, regiunal e local èn nundumbraivlas mesiras pussaivlas per la protecziun dal clima imaginablas e per part gia decididas. A vista globala èn la convenziun da basa davart ils midaments dal clima (UNFCCC – United Nations Framework Convention on Climate Change) da las Naziuns unidas ed il protocol da Kyoto che è collià a quella las sulettas regulaziuns per la protecziun dal clima obligantas tenor il dretg internaziunal public. La convenziun da basa davart ils midaments dal clima è vegnida deliberada l’onn 1992 a New York City ed en il medem onn vegnida suttascritta da la gronda part dals stadis a la conferenza da las Naziuns unidas per ambient e svilup (UNCED – United Nations Conference on Environment and Development) a Rio de Janeiro. Cun la convenziun da basa vala il nov princip da la cuminanza dals stadis ch’i stoppia vegnir reagì ad ina massiva periclitaziun da l’ambient global era senza mussaments definitivs per lur dimensiun exacta. A la conferenza da Rio è era l’Agenda 21 vegnida deliberada che è dapi lura la basa per bleras mesiras da protecziun localas.

Ils actuals 189 stadis da contract da la convenziun generala s’inscuntran annualmain a la conferenza da clima da l’UN. La pli enconuschenta da quellas conferenzas ha gì lieu il 1997 a Kyoto en il Giapun ed il resultat da quella conferenza è stà il protocol da Kyoto gia numnà. Qua è la reducziun da las emissiuns da gas da serra da tut ils stadis industrialisads vegnida fixada sin in tschert livel. Insaquants da quests stadis han perfin anc survegnì il dretg dad augmentar levamain lur emissiuns. Il protocol da Kyoto è dentant vegnì ratifitgà da bunamain tut ils stadis cun excepziun dals Stadis Unids da l’America e da l’Australia. Ord vista da la protecziun dal clima cuntegna il protocol be pitschnas ed insuffizientas obligaziuns da reducziun che tanschan ultra da quai be fin l’onn 2012. Actualmain ha lieu il process post-Kyoto, nua ch’i vegn contractà davart il futur da la politica dal clima.

[modifitgar] Pussaivladads tecnicas ed individualas

Sper las pussaivladads politicas existan sin plaun tecnic in grond dumber dad opziuns per reducir las emissiuns da gas da serra. Uschia pudess ins era realisar cun ils meds dad oz ina protecziun dal clima efficazia.[113] Ina rolla impurtanta giogan qua spezialmain las energias regenerablas.[114] Las difficultads existentas ed oravant tut ils custs dad ina tala strategia d’evitaziun frainan fin ussa las investiziuns necessarias. Da l’autra vart han ins stimà ch’ina protecziun dal clima totala custass pli pauc che 1% dal product social brut mundial.[115] [116] En cuntrast cun ils donns pussaivels numnads dad ina midada dal clima nunfranada custass questa mesira da prevenziun tut tenor funtauna sut 30 billiuns dollars. Ils custs per mesiras globalas immediatas encunter la contaminaziun da l’atmosfera da la terra ha Nicholas Stern, l’anteriur schefeconom da la banca mundiala, calculà sin 275 milliardas euros.[117]

Ultra da quai existan era pussaivladads da prestar insatge per la protecziun dal clima cun midar il depurtament individual e la moda da consumar. Tar quellas mesiras s’audan per exempel: spargnar dapli energia cun sa depurtar a moda pli spargnusa u cun utilisar apparats pli efficazis; duvrar dapli meds da transport ecologics; cumprar products da l’atgna regiun, quai ch’evitescha lungs viadis da transport cun bleras emissiuns; scursanir la chadaina da nutriment cun consumar aliments vegetals enstagl dad aliments animalics; investir er en il champ privat en purtaders d’energia regenerabels.

[modifitgar] Perscrutaziun dal clima

Cun las metodas da la perscrutaziun dal clima è il problem dal stgaudament global vegnì intercurì adina dapli en ils decennis passads. La lavur principala da la climatologia en quest sectur èn l’observaziun da champagna e l’evaluaziun da las datas climatologicas (mesirar las temperaturas, las datas da precipitaziun, ils maletgs da satellit, ils nuschegls da sondagi da glatsch, analisar il depurtament da viandar da diversas spezias dad animals e bler auter). Blers pensan ch’il stgaudament global saja vegnì eruì da models da computer, ma en vardad èn las datas rimnadas a la moda surmenziunada il coc da la savida davart la midada dal clima.

[modifitgar] Istorgia da la scienza davart il stgaudament global

Svante Arrhenius, in dals piuniers en l’istorgia da la scienza davart il stgaudament global.

Ina descripziun da l’istorgia da la scienza davart il stgaudament global chatt’ins tar Spencer R. Weart, directur dal Center for History of Physics en ils stadis Unids da l’America.[118] Tenor el ha probablamain Jean Baptiste Joseph Fourier (1768–1830), in matematicher e fisicher franzos, “fundà” la perscrutaziun dal stgaudament global cun sia scuverta da l’effect da serra l’onn 1824. John Tyndall, in fisicher britannic, ha pudì trair a niz las lavurs da Fourier ed ha identifitgà l’onn 1862 ils gas responsabels per quest effect – oravant tut vapur d’aua e dioxid carbonic. Passa trenta onns pli tard, l’onn 1896, publitgescha il scienzià svedais Svante Arrhenius (1859–1927) sco emprim la teoria che la concentraziun da dioxid carbonic en l’atmosfera possia augmentar la temperatura sin la terra.[119] Per quel era dentant la scala da temp per talas midadas stendida sin dieschmillis dad onns.

Ils onns 1930 remartgan intgins scienzads dals Stadis Unids che las temperaturas en lur regiun eran s’auzadas en ils decennis passads. Cun excepziun da singulas vuschs vegn quest eveniment dentant taxà sco fenomen natiral. Il climatolog tudestg Hermann Flohn è stà l’emprim scienzià en Germania che ha rendì attent a la midada dal clima sin basa da datas empiricas. Flohn abilitescha en la Germania dal naziunalsocialissem e publitgescha il 1941 ses emprim artitgel davart il stgaudament global, L’activitad da l’uman sco factur dal clima – Die Tätigkeit des Menschen als Klimafaktor en la ''Zeitschrift für Erdkunde''. La fin dals onns 1950 è vegnì demussà per l’emprima giada che dioxid carbonic producì artifizialmain sappia sa concentrar en l’atmosfera. Qua ha l’American Roger Revelle prestà lavur da piunier sco directur da la Scripps Institution of Oceanography. Charles David Keeling (1928–2005), medemamain emploià tar quell’instituziun, ha muntà il 1958 il culm Mauna Loa a Hawaii (Big Island) ed ha cumenzà là cun mesiraziuns regularas da CO2en l’atmosfera. El chatta in tipic muster da la part da dioxid carbonic che oscillescha per ca. 5ppm CO2 per onn. Questa oscillaziun è da manar enavos sin la vegetaziun da las grondas surfatschas da l’emisfera dal nord che crescha la primavaira. Malgrà las fluctuaziuns èsi bain spert stà cler che la cumpart totala dal gas da serra en l’atmosfera crescha cuntinuadamain. Omadus fenomens èn bain visibels en la curva da Keeling, denominada tenor ses inventader. Tipic per la curva è il muster da ziczac regular che mussa ensi.

La curva da Keeling cun las valurs mesiradas dal dioxid carbonic en l’atmosfera.

Cun l’appariziun dal moviment ecologic en ils onns 1970 è quest tema era daventà enconuschent ad in public pli vast. Curiusamain è la terra sa sfradentada tranter ils onns 1940 e 1970, uschia ch’ils meds da massa malsegirs han rapportà per part davart l’uschenumnada sfradentada globala. En la scienza eran ins dentant gia lura da l’opiniun che la polluziun da l’aria creschida fermamain e colliada cun la stgirentada globala sajan responsablas per la sfradentada.

Ins ha scrit emprims programs da computer per far models dal clima e quels han cumenzà a simular l’effect dad ina concentraziun da CO2 augmentada en l’atmosfera. Il 1988, fin lura l’onn il pli chaud dapi las registraziuns, ha la cuminanza dals stadis internaziunala endrizzà in gremi scientific che duai analisar sistematicamain ils effects da las activitads umanas sin il clima: l’IPCC.

[modifitgar] L’Intergovernmental Panel on Climate Change

Sco instituziun internaziunala è vegnì endrizzada la cumissiun interguvernamentala davart la midada dal clima (Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)). Per ses rapports reunescha ella ils resultats da perscrutaziun da l’entir mund sin il champ da la midada dal clima. Cun quai furma ella il stadi actual da la savida en la climatologia. L’ultima resumaziun, il quart rapport d’evaluaziun da l’IPCC, vegn publitgada en trais parts tranter il favrer ed il matg 2007. En mintga rapport vegnan pliras millis contribuziuns scientificas examinadas e preschentadas a moda resumada.

Ils rapports pon vegnir considerads sco ina represchentaziun dad ina posiziun da consens entaifer la climatologia, cunquai ch’els prendan ensemen tut ils resultats e las infurmaziuns relevantas or da publicaziuns dal fatg. Quest consens exemplifitgescha er in essai da Naomi Oreskes, professuressa per istorgia e studis da scienza a San Diego. Tenor ses essai na chatt’ins en nagin dals 928 abstracts or dad ina banca da datas scientifica cun il chavazzin “global climate change” in text che cuntraschess fundamentalmain a las tesas da l’IPCC.[19] Il ferm consens daventa er evident l’onn 2005 en ina posiziun communabla da l’Academia da las scienzas naziunala da tut il pajais da G8 sco era da l’India, Brasilia e China che al confirmeschan cleramain.[20]

Ils quatter scenaris[120][121] dal Fourth Assessment Report da l’IPCC e l’auzament da la temperatura media globala prognostitgà fin il 2100
AR4
 orientà a l’economia
(orientà economicamain)		 orientà a l’ambient
(orientà ecologicamain)
globalisaziun
(mund omogen)		 A1
(gronda creschientscha)
(gruppas: A1T/A1B/A1Fl)
1,4–6,4 °C		 B1
(durabilitad globala)
 
1,1–2,9 °C
regiunalisaziun
(mund eterogen)		 A2
(svilup economic regiunal)
2,0–5,4 °C		 B2
(durabilitad regiunala)
1,4–3,8 °C

En il quart rapport da l’IPCC vegn prognostitgà fin il 2100 in auzament da la temperatura d’aria datiers al plaun da 1.1 °C fin 6.4 °C ed in auzament dal livel da la mar da 0.19m fin 0.58m. Il motiv principal per il stgaudament da la terra èn cun ina probabilitad da passa 90% “fitg probablamain” las emissiuns umanas da gas da serra. L’IPCC resguarda era las consequenzas per la civilisaziun chaschunadas da la midada dal clima spetgada e cumpareglia ils custs da las consequenzas spetgadas cun ils custs da las mesiras proponidas. Las calculaziuns da l’IPCC dal stgaudament probabel futur sa basan sin divers models da clima. Totalmain èn vegnidas fatgas 400 simulaziun calculadas dal computer. Dependent da las diversas supposiziuns da basa resultan differentas massas da gas da serra ed aerosols che vegnan producids da l’uman. Las datas resguardan era las prognosas da models economics.

→ Vesair era: World Meteorological Organization (WMO)

[modifitgar] Model da clima

Resultats da dus models da clima tar l’elavuraziun ulteriura dal 20avel tschientaner.
In model da clima dal project ClimatePrediction.net

Cunquai ch’in mund da reserva ans manca per far experiments reals, vegnan utilisads models da computer fitg raffinads per calcular il clima global dal futur. Quels dovran correspundentamain uschenumnads “super-computers” efficazis per modellar il clima en in temp cunvegnent. Autramain cumenza il project ClimatePrediction.net che recurra al model da la calculaziun distribuida (u calculaziun decentralisada), nua ch’ils singuls process dad in’applicaziun repartida calculeschan il medem resultat. Quest model dovra la capacitad da calcular betg nizzegiada sin dieschmillis da computers a chasa per pussibilitar uschè blers percurs da models da clima sco pussaivel.

La modellaziun dal clima sa sviluppa cuntinuadamain.[122] La calculaziun dal clima cun l’agid da models è liada a grondas intschertezzas pervia da la cumplexitad dal sistem dal clima. Quellas intschertezzas chaschunan sbagls betg da negliger, oravant tut tar la calculaziun davart il futur. Per il mument na furman ellas dentant nagin obstachel per calcular temperaturas, cundiziuns da precipitaziun ed ulteriurs effects dal stgaudament global. Ils models da clima èn vegnids adattads confurm a la situaziun per reproducir il decurs dal clima en il 20avel tschientaner vaira exact, uschia che era resultats per il 21avel tschientaner pon vegnir considerads sco plausibels malgrà lur sbagls.

Sper ils passadis stagiunals natirals u la midada da di e notg vegnan er auters elements climatics dal mund imitads dals models da clima; uschia era erupziuns da vulcans, undas da chaliras u El Niños. Sper ils gas da serra en l’atmosfera vegnan resguardads spezialmain aerosols, nivels, l’ozon ed effects vicendaivels cun ils oceans sco era l’influenza da midadas solaras. Per exempel vegn il svilup da la temperatura reproducì pli exact che la repartiziun e la quantitad da precipitaziuns. Ina restricziun dals models da clima è fin uss oravant tut lur resoluziun spaziala. Quella lubescha gia relativamain bunas calculaziuns per il livel continental. Models regiunals divergeschan dentant anc fermamain dal clima observà effectivamain. Optimar anc meglier la resoluziun regiunala ha perentant cuntanschì ils cunfins dal svilup dals computers. Quest connex ha in studi tranter 133 perscrutaders dal clima tudestgs precisà la stad 2006.[25] 17% dals perscrutaders dal clima tudestgs han inditgà che las premissas empiricas e teoreticas per calcular il clima sajan “oz gia accumplidas”. 67% han inditgà che las premissas “na sajan anc betg accumpliblas, ma realisablas en il futur”. Be 8% dals perscrutaders chattan quai per “da principi betg realisabel” ed ils 8% restants n’avevan betg in’opiniun. Sin l’entir mund vegn retschertgà intensivamain per optimar ils models da clima.

[modifitgar] Litteratura

[modifitgar] Paginas web

[modifitgar] Instituziuns da perscrutaziun

[modifitgar] Meds da massa

[modifitgar] Referenzas

  1. ↑ La decleraziun suonda la lingua scientifica da l’IPCC, nua che “fitg probabel” munta ina probabilitad d’almain 90 pertschient.
  2. ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 Intergovernmental Panel on Climate Change (2007): IPCC Fourth Assessment Report – rapport da la gruppa da lavur 1 davart "The Physical Science Basis"
  3. ↑ Hansen "et al." 2005>: Efficacy of climate forcings, en: Journal of Geophysical Research, 110, D18104, al_2.pdf (PDF, 20,5MB)
  4. ↑ Quart rapport d'evaluaziun da l'IPCC sorta. In maletg da la midada dal clima, il stadi actual d'enclegientscha Gruppa d’experts interguvernamentala davart midaments dal clima (IPCC en englais), ils 30 da fanadur 2008
  5. ↑ Il rapport 2007 da l’IPCC utilisescha il term very likely (fitg probabel), cfr. p.17. «Most of the observed increase in global average temperatures since the mid-20th century is very likely due to the observed increase in anthropogenic greenhouse gas concentrations. This is an advance since the Third Assessment Report’s conclusion (in 2001) that “most of the observed warming over the last 50 years is likely to have been due to the increase in greenhouse gas concentrations”». Las denominaziun scientificas muntan: Virtually certain > 99%, Probability of occurrence, extremely likely> 95%, Very likely > 90%, Likely > 66%, More likely than not > 50%, Unlikely < 33%, Very unlikely < 10%, Extremely unlikely < 5%. La rolla probabla da l’uman en la midada dal clima è s’augmentada tranter il 2001 ed il 2007. En il rapport dal 2001 era questa rolla qualifitgada be cun likely, cfr. [1]
  6. ↑ 6.0 6.1 Soden, Brian J., Held, Isacc M.: An Assessment of climate Feedbacks in Coupled Ocean-Atmosphere Models en: Journal of Climate, 01-11-2005, vol.19, issue 14, p. 3354–3360. (PDF) data d’access: 21-04-2007. “Interestingly, the true feedback is consistently weaker than the constant relative humidity value, implying a small but robust reduction in relative humidity in all models on average”, “clouds appear to provide a positive feedback in all models”
  7. ↑ [2] Stocker, Thomas F. et al.: 7.5.2 Sea Ice. Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. 20-01-2001, editur: Intergovernmental Panel on Climate Change. Data d'access: 11-02-2007
  8. ↑ [3] Sample, Ian: Warming Hits 'Tipping Point', 11-08-2005, editur: The Guardian, data d’access: 18-01-2007
  9. ↑ [4] Buesseler, Ken O. et al.: Revisiting Carbon Flux Through the Ocean’s Twilight Zone, 27-04-2007, vol.316, issue 5824, p.567–570. Data d’access: 16-11-2007.
  10. ↑ R. Philipona, B. Dürr, C. Marty, A. Ohmura, M. Wild (2004): Radiative forcing – measured at Earth’s surface – corroborate the increasing greenhouse effect, en: Geophysical Research Letters, vol. 31, 6 da favrer, online
  11. ↑ J.E. Harries, H.E. Brindley, P.J. Sagoo, R.J. Bantges (2001): Increases in greenhouse forcing inferred from the outgoing longwave radiation spectra of the Earth in 1970 and 1997, en: Nature, vol. 410, p. 355–357, 15 da mars, online
  12. ↑ Siegenthaler, Urs, Thomas F. Stocker, Eric Monnin, Dieter Lüthi, Jakob Schwander, Bernhard Stauffer, Dominique Raynaud, Jean-Marc Barnola, Hubertus Fischer, Valérie Masson-Delmotte e Jean Jouzel (2005): Stable Carbon Cycle–Climate Relationship During the Late Pleistocene, en: Science, vol. 310, nr. 5752, p. 1313–1317, 25 da november, guarda er abstract online
  13. ↑ Dieter Lüthi, Martine Le Floch, Bernhard Bereiter, Thomas Blunier, Jean-Marc Barnola, Urs Siegenthaler, Dominique Raynaud, Jean Jouzel, Hubertus Fischer, Kenji Kawamura e Thomas F. Stocker (2008): High-resolution carbon dioxide concentration record 650,000–800,000 years before present, en: Nature, vol. 453, p.379-382, online
  14. ↑ Prentice, I., et al. (2001):The Carbon Cycle and Atmospheric Carbon Dioxide, en IPCC 2001: Climate Change 2001: The Scientific Basis (p.185), guarda online
  15. ↑ Josep Canadella, Corinne Le Quéré, Michael Raupacha, Christopher Fielde, Erik Buitenhuisc, Philippe Ciaisf, Thomas Conwayg, Nathan Gillettc, R. Houghtonh und Gregg Marland (2007): Contributions to accelerating atmospheric CO2 growth from economic activity, carbon intensity, and efficiency of natural sinks, en: Proceedings of the National Academy of Sciences, online (PDF)
  16. ↑ Laetitia Loulergue, Adrian Schilt, Renato Spahni, Valérie Masson-Delmotte, Thomas Blunier, Bénédicte Lemieux, Jean-Marc Barnola, Dominique Raynaud, Thomas F. Stocker e Jérôme Chappellaz (2008): Orbital and millennial-scale features of atmospheric CH4 over the past 800,000 years, en: Nature, vol.453, p.383-386, online
  17. ↑ FAO (2006): Livestock's Long Shadow – Environmental Issues and Options (PDF, 4,8 MB))
  18. ↑ T.J. Blasing e Karmen Smith: Recent Greenhouse Gas Concentrations, CDIAC (Carbon Dioxide Information Analysis Center), 2006
  19. ↑ 19.0 19.1 Naomi Oreskes (2004): The Scientific Consensus on Climate Change, en: Science Vol. 306 dals 4 da december (curregì: 21 da schaner 2005) (PDF, 81 KB)
  20. ↑ 20.0 20.1 Posiziun cuminaivla da las academias per la scienza naziunalas dals pajais da G8 sco era la Brasilia, l’India e la China (2005): Joint science academies’ statement: Global response to climate change (PDF)
  21. ↑ 21.0 21.1 Meehl, Gerald A., Warren M. Washington, Caspar M Ammann, Julie M. Arblaster, T. M. L. Wigleiy e Claudia Tebaldi (2004): Combinations of Natural and Anthropogenic Forcings in Twentieth-Century Climate, en: Journal of Climate, Vol. 17, 1. d’october, p. 3721–3727 (PDF)
  22. ↑ Hansen, James et al. (2007): Dangerous human-made interference with climate: a GISS modelE study, en: Atmospheric Chemistry and Physics, vol.7, p.2287-2312 (PDF, 6 MB)
  23. ↑ Gabriele C. Hegerl, Thomas R. Karl, Myles Allen et al.: Climate Change Detection and Attribution: Beyond Mean Temperature Signals, en: Journal of Climate, vol.19, Special Section, 15 d’october 2006, p. 5058-5077, (PDF)
  24. ↑ Brown, Fergus W.M., Roger A. Pielke, Sr., und James D. Annan (2007): Is there agreement amongst climate scientists on the IPCC AR4 WG1? studi nunpublitgà (PDF)
  25. ↑ 25.0 25.1 Hans M. Kepplinger e S. Post (2008): Klimakatastrophe oder Katastrophenklima? Die Berichterstattung über den Klimawandel aus Sicht der Klimaforscher, Chasa editura R. Fischer Bericht der Welt dazu
  26. ↑ Stott, Peter A., Gareth S. Jones e John F.B. Mitchell (2003): Do Models Underestimate the Solar Contribution to Recent Climate Change? En: Journal of Climate, Volume 16, december, p. 4079–4093 (PDF)
  27. ↑ Scafetta, N., e B. J. West (2007), Phenomenological reconstructions of the solar signature in the Northern Hemisphere surface temperature records since 1600, en: Journal of Geophysical Research, 112, D24S03
  28. ↑ Solanki, Sami, I.G. Usoskin, B. kromer, M. Schüssler e J. Beer (2004): Unusual activity of the Sun during recent decades compared to the previous 11,000 years, en: Nature, Vol. 431, 28 october, p. 1084–1087 (PDF)
  29. ↑ Max Planck Society (2004): How Strongly Does the Sun Influence the Global Climate? Press Release, 2 d'avust, guarda online
  30. ↑ Solanki, S.K. e N.A. Krivova (2003): Can solar variability explain global warming since 1970?, en: Journal of Geophysical Research, vol.108, nr. A5, 1200
  31. ↑ Natalie Krivova sin ina pagina web da l'Institut da Max Planck per perscrutaziun dal sulegl: The Sun and Earth's Climate - Some Results. Citat en original: „It is highly likely, however, that after 1980 the Sun has not contributed in any significant way to global warming.“
  32. ↑ Muscheler, Raimund, Fortunat Joos, Simon A. Müller e Ian Snowball (2005): How unusual is today’s solar activity?, en: Nature, vol.436, 28 da fanadur, p.E3–E4 (PDF)
  33. ↑ Leif Svalgaard: (No?) Century-scale Secular Variation in HMF, EUV, or TSI, Contribuziun per il Fall Meeting der American Geophysical Union 2007, GC31B-0351 (PDF)
  34. ↑ Henrik Svensmark Influence of Cosmic Rays on Earth's Climate, en: Physical Review Letters, vol.81, p.5027–5030, 1998 [http://www.dsri.dk/~hsv/prlresup2.pdf(PDF)
  35. ↑ Nir J. Shaviv (2002): Cosmic Ray Diffusion from the Galactic Spiral Arms, Iron Meteorites, and a Possible Climatic Connection, en: Phys. Rev. Lett. 89, 051102,
  36. ↑ Laut, Peter (2003): Solar activity and terrestrial climate: an analysis of some purported correlations, en: Journal of Atmospheric and Solar-Terrestrial Physics, vol.65, p.801– 812, (PDF)
  37. ↑ Evan, Amato T., Andrew K. Heidinger e Daniel J. Vimont: Arguments against a physical long-term trend in global ISCCP cloud amounts, en: Geophysical Research Letters, vol. 34, 2007, L04701,
  38. ↑ Sloan, T. e A.W. Wolfendale (2008): Testing the proposed causal link between cosmic rays and cloud cover, en: Environ. Res. Lett., vol.3, 024001 (PDF, preprint)
  39. ↑ Schmitt, D. e M. Schüssler (2003): Klimaveränderung – Treibhauseffekt oder Sonnenaktivität? Institut da Max Planck per eronomia (PDF)
  40. ↑ Foukal, P., C. Fröhlich, H. Spruit e T. M. L. Wigley (2006): Variations in solar luminosity and their effect on the Earth’s climate, en: Nature, 443, p.161–166, 14 da settember
  41. ↑ M. Lockwood e C. Fröhlich (2007): Recent oppositely directed trends in solar climate forcings and the global mean surface air temperature, en: Proceedings of the Royal Society A, online (PDF)
  42. ↑ Ramanathan, Veerabhadran, Muvva V. Ramana, Gregory Roberts et al. (2007): Warming trends in Asia amplified by brown cloud solar absorption, en: Nature, vol.448, p.575-578
  43. ↑ http://www.3sat.de/hitec/magazin/98236/index.html Die Wüste schwebt; 3Sat; hitec dals 17 da favrer 2008
  44. ↑ Stern, David I.: (2005): Global sulfur emissions from 1850 to 2000, en: Chemosphere, vol. 58, p. 163–175, [hhttp://web.archive.org/web/*/http://www.rpi.edu/~sternd/Chemosphere2005.pdf (PDF en l'archiv web)]
  45. ↑ NASA GISS: Surface Temperature Analysis 2005. L’enviern 2006/2007 en l’emisfera dal nord è stà il pli chaud dapi l’entschatta da las registraziuns l’onn 1880. La temperatura media datiers al terren dal december 2006 fin il favrer 2007 era tenor indicaziuns da l’uffizi naziunal per oceans ed atmosfera (NOAA), in uffizi guvernativ da l’USA, per 0.72 grads celsius sur la media per il 20avel tschientaner (funtauna: Der Tagesspiegel, 17 da mars 2007, p.1 / p.32)
  46. ↑ “During the last 30 years, scientist have identified several major aerosol types and they have developed general ideas about the amount of aerosol to be found in different seasons and locations. Still, key details about the amount and properties of aerosols are needed to calculate even their current effect on surface temperatures; so far, it has not been possible to make these measurements on a global scale.” Funtauna: http://earthobservatory.nasa.gov/Library/Aerosols/aerosol2.html
  47. ↑ Tenor GISTEMP +0.166 °C/decenni, tenor HadCRUT3v +0.165 °C/decenni e tenor NCDC 0.166 °C/decada
  48. ↑ RSS / MSU and AMSU Data Description
  49. ↑ http://vortex.nsstc.uah.edu/data/msu/t2lt/uahncdc.lt
  50. ↑ Il magazin spezialisà Science explitgescha il matg 2007 (volum 447, nr. 7140, p.9) ch’il stgaudament dals 3000 meters superiurs dals oceans hajan empurtà 0.03 °C tranter il 1957 ed il 1996 – quai sin basa da recentas correcturas dad inexactadads da mesiraziuns.
  51. ↑ 51.0 51.1 Wissenschaftlicher Beirat der Bundesregierung Globale Umweltveränderungen – Cussegl consultativ scientific da la regenza federala tudestga per midadas globalas da l’ambient (2006): Die Zukunft der Meere – zu warm, zu hoch, zu sauer. Parairi spezial, Berlin (PDF, 3,5 MB)
  52. ↑ Schneider, Thomas von, Andrey Deimling, Hermann Held Ganopolski e Stefan Rahmstorf (2006): How cold was the Last Glacial Maximum?, en: Geophysical Research Letters, vol. 33, L14709, (PDF)
  53. ↑ National Research Council (2006): Surface Temperature Reconstructions for the Last 2,000 Years, guarda online
  54. ↑ 54.0 54.1 54.2 Intergovernmental Panel on Climate Change (2007): IPCC Fourth Assessment Report - Working Group I Report "The Physical Science Basis", Chapter 3: Observations: Surface and Atmospheric Climate Change (PDF)
  55. ↑ NASA: Land and Ocean Temperature Changes, 1880 fin 2007)
  56. ↑ NASA: Hemispheric Temperature Change, 1880 fin 2007)
  57. ↑ 57.0 57.1 57.2 Russell S. Vose et al. (2005): Maximum and minimum temperature trends for the globe: An update through 2004. En: Geophysical Research Letters, vol.32, L23822. (PDF)
  58. ↑ L. V. Alexander et al. (2006): Global observed changes in daily climate extremes of temperature and precipitation. En: Journal of Geophysical Research vol.111, D05109
  59. ↑ NASA: Surface Temperature Analysis: Maps. Sources and parameters: GHCN_GISS_1200km_Anom1203_1900_2008_1951_1980
  60. ↑ Arctic Climate Impact Assessment (2004): Arctic Climate Impact Assessment. Cambridge University Press, ISBN 0-521-61778-2, siehe online
  61. ↑ Intergovernmental Panel on Climate Change (2007): Report of Working Group II, Impacts, Adaptation and Vulnerability, chapitel 15: Polar Regions (PDF, 1 MB) (englais)
  62. ↑ Della-Marta, P. M., M. R. Haylock, J. Luterbacher, H. Wanner (2007): Doubled length of western European summer heat waves since 1880, en: Journal of Geophysical Research, vol. 112, D15103
  63. ↑ 63.0 63.1 U.S. Climate Change Science Program (2006): Temperature Trends in the Lower Atmosphere. Steps for Understanding and Reconciling Differences (PDF, 9,4 MB)
  64. ↑ RSS / MSU and AMSU Data Description
  65. ↑ Dr. Elmar Uherek, : Stratosphärische Abkühlung, ESPERE-ENC Klimaenzyklopädie (Institut da Max Planck per chemia, Mainz), 11 da matg 2004
  66. ↑ V. Ramaswamy, M. D. Schwarzkopf, W. J. Randel (1996): Fingerprint of ozone depletion in the spatial and temporal pattern of recent lower-stratospheric cooling, en: Nature, vol. 382, p.616–618, 15 d’avust, guarda abstract online
  67. ↑ Ammann, Caspar M., Fortunat Joos, David S. Schimel, Bette L. Otto-Bliesner e Robert A. Tomas (2007): Solar influence on climate during the past millennium: Results from transient simulations with the NCAR Climate System Model, en: PNAS, vol. 104, p. 3713–3718
  68. ↑ Annan, J.D. e J.C. Hargreaves (2006): Using multiple observationally-based constraints to estimate climate sensitivity, sboz dals 30 da schaner (PDF)
  69. ↑ New Economics Foundation (schaner 2006): Growth Isn’t Working (PDF, ca. 890 KB)
  70. ↑ Pittock, Barrie (2006): Are Scientists Underestimating Climate Change?, en: Eos, vol. 87, nr. 34, 22 d’avust, p. 340–341 (PDF)
  71. ↑ Berkeley Lab Research News (2006): Feedback Loops in Global Climate Change Point to a Very Hot 21st Century, Online-Version
  72. ↑ Climate warning as Siberia melts - earth - 11 d’avust 2005 - New Scientist
  73. ↑ Climate warning as Siberia melts - earth - 11 d’avust 2005 - New Scientist
  74. ↑ [http://pangea.stanford.edu/Oceans/GES205/methaneGeology.pdf Erupziuns oceanics derivantas da metan ed extincziun da massas], Gregory Ryskin, Northwestern University. Geology; settember 2003; vol. 31; nr. 9; p. 741-744
  75. ↑ Clathrates - little known components of the global carbon cycle (Clatrats – cumponents dal ciclus da carbun global strusch enconuschents)
  76. ↑ http://www.ifm-geomar.de/index.php?id=4192 Legt die globale Erwärmung eine kurze Atempause ein? Prognosas dal clima pli raffinadas predin in pli pitschen stgaudament per ils proxims onns.
  77. ↑ http://www.nature.com/nature/journal/v453/n7191/abs/nature06921.html Advancing decadal-scale climate prediction in the North Atlantic sector
  78. ↑ WWF & IfW (2007): Kosten des Klimawandels – Die Wirkung steigender Temperaturen auf Gesundheit und Leistungsfähigkeit (PDF, 5,1 MB)
  79. ↑ W. R. Keatinge & G. C. Donaldson: The Impact of Global Warming on Health and Mortality. En: Southern Medical Journal 97 (11), p.1093-1099, november 2004. online
  80. ↑ Martens P., Kovats R.S., Nijhof S., de Vries P., Livermore M.T.J., Bradley D.J., Cox J., McMichael A.J. (1999): Climate change and future populations at risk of malaria - a review of recent outbreaks, en: Global Environmental Change, vol. 9, p. 89-107, online
  81. ↑ Organisaziun mundiala da la sanadad: Climate change and health
  82. ↑ Martens, P., R. S. Kovats, S. Nijhof, P. de Vries, M. T. J. Livermore, D. J. Bradley, J. Cox ed A. J. McMichael (1999): Climate change and future populations at risk of malaria, en: Global Environmental Change, vol. 9, supplement 1, october, p.S89–S107
  83. ↑ Reiter P. From Shakespeare to Defoe: Malaria in England in the Little Ice Age, Emerging Infectious Diseases, vol.6, p.1–11, [5]
  84. ↑ A. Cazenave, R. S. Nerem (2004):Present-day sea level change: observations and causes, en: Reviews of Geophysics, 27 da fanadur, guarda online (PDF)
  85. ↑ 85.0 85.1 85.2 WMO-IWTC: Summary Statement on Tropical Cyclones and Climate Change, 2006. online
  86. ↑ The Royal Society (2005): Ocean acidification due to increasing atmospheric carbon dioxide. Policy Document 12/05 (PDF, 1,1 MB)
  87. ↑ New Economics Foundation und and International Institute for Environment and Development (2005): Africa – Up in Smoke? The Second Report From the Working Group on Climate Change and Development, London (PDF, 1,4 MB)
  88. ↑ Kerstin S. Treydte et al. (2006): The twentieth century was the wettest period in northern Pakistan over the past millennium. En: Nature 440, p.1179-1182
  89. ↑ P. C. D. Milly, R. T. Wetherald, K. A. Dunne, T. L. Delworth (2002): Increasing risk of great floods in a changing climate, en: Nature, 31 da schaner, p.514–517, V. 415
  90. ↑ Trenberth, Kevin, Aiguo Dai, Roy M. Rasmussen und David B. Parsons (2003): The Changing Pattern of Precipitation, en: Bulletin of the American Meteorological Society, settember, p.1205-1217 (PDF)
  91. ↑ Webster, P.J., G. J. Holland, J. A. Curry und H.-R. Chang (2005): Changes in Tropical Cyclone Number, Duration, and Intensity in a Warming Environment, en: Science, vol. 309, nr. 5742 dals 16 da settember
  92. ↑ Emanuel, Kerry (2005): Increasing destructiveness of tropical cyclones over the past 30 years, en: Nature, 31 da fanadur
  93. ↑ Hoyos, C.D., P. A. Agudelo, P. J. Webster e J. A. Curry (2006): Deconvolution of the Factors Contributing to the Increase in Global Hurricane Intensity, en: Science, vol.312, p.94–97 (PDF)
  94. ↑ Roger A. Pielke, Jr. et al. (2008): Normalized Hurricane Damage in the United States: 1900–2005. En: Natural Hazards Review, vol.9, Issue 1, p.29-42
  95. ↑ Harold E. Brooks und Charles A. Doswell III: Normalized Damage from Major Tornadoes in the United States: 1890–1999. En: Weather and Forecasting vol.16, Issue 1 (favrer 2001), p.168–176
  96. ↑ Thomas R. Knutson et al. (2008): Simulated reduction in Atlantic hurricane frequency under twenty-first-century warming conditions. En: Nature Geoscience 1, p.359-364
  97. ↑ Kaemfert, Claudia und Barbara Praetorius (2005): Die ökonomischen Kosten des Klimawandels und der Klimapolitik, en: DIW, Vierteljahreshefte zur Wirtschaftsforschung 74, 2/2005, p.133–136 (PDF)
  98. ↑ Juliette Jowit e Patrick Wintour: Cost of tackling global climate change has doubled, warns Stern, The Guardian, 26 zercladur 2008.
  99. ↑ Robert M. Carter, C. R. de Freitas, Indur M. Goklany, David Holland, Richard S. Lindzen, Ian Byatt, Ian Castles, Indur M. Goklany, David Henderson, Nigel Lawson, Ross McKitrick, Julian Morris, Alan Peacock, Colin Robinson, Robert Skidelsky (2006): The Stern Review: A Dual Critique, en: World Economics, vol. 7, nr. 4, october–december 2006 (PDF)
  100. ↑ Martin L. Weitzman (2007): A Review of the Stern Review on the Economics of Climate Change. En: Journal of Economic Literature 45 (3), p.703-724.
  101. ↑ William D. Nordhaus: A Review of the Stern Review on the Economics of Global Warming (02-05-2007), proxim, Journal of Economic Literature online
  102. ↑ Richard S. J. Tol & Gary W. Yohe: World Economics Journal 2006. online
  103. ↑ John Quiggin (2006): Stern and the critics on discounting, 20 da december, online
  104. ↑ Australian Science Media Center: Stern Review on the Economics of Climate Change - Australian climate change experts react dals 31 d’october 2006
  105. ↑ Ian Simmonds und Will Steffen (2007): Response to ‘The Stern Review: A Dual Critique—Part I: The Science’, en: World Economics, vol.8, p.133–141, online
  106. ↑ Hare, William (2003): Assessment of Knowledge on Impacts of Climate Change – Contribution to the Specification of Art. 2 of the UNFCCC. Expertisa externa per il parairi spezial dal Cussegl consultativ da la regenza federala tudestga per midadas da l’ambient globalas „Welt im Wandel: Über Kioto hinausdenken. Klimaschutzstrategien für das 21. Jahrhundert“ (PDF, 1,7 MB)
  107. ↑ Hare, William (2005): Relationship between increases in global mean temperature and impacts on ecosystems, food production, water and socio-economic systems (PDF)
  108. ↑ Peter J. Mayhew, Gareth B. Jenkins, Timothy G. Benton (2007): A long-term association between global temperature and biodiversity, origination and extinction in the fossil record, en: Proceedings of The Royal Society B
  109. ↑ Schwartz, Peter und Doug Randall (2003): An Abrupt Climate Change Scenario and Its Implications for United States National Security, studi sin incumbensa dal ministeri da defensiun US-american (PDF, 0,9 MB)
  110. ↑ J. R. Toggweiler, Joellen Russell, Ocean circulation in a warming climate, Nature 451, 286-288, 17. Januar
  111. ↑ WBGU (2003): Über Kyōto hinaus denken – Klimaschutzstrategien für das 21. Jahrhundert., Parairi spezial per la regenza federala tudestga (PDF, 1,7 MB)
  112. ↑ Weaver, A. J., K. Zickfeld, A. Montenegro, e M. Eby (2007): Long term climate implications of 2050 emission reduction targets, en: Geophysical Research Letters, online
  113. ↑ Pacala, Stephen e Robert Socolow (2004): Stabilization Wedges: Solving the Climate Problem for the Next 50 Years with Current Technologies, en: Science 305, 14 d’avust, p.968–972 (PDF)
  114. ↑ New Economics Foundation (2005): Mirage and oasis. Energy choices in an age of global warming, London (PDF, 1,2 MB)
  115. ↑ Leggett, Mark (2006): An indicative costed plan for the mitigation of global risks, en: Futures 38, vol.7, p.778–809
  116. ↑ O. Edenhofer, K. Lessmann, C. Kemfert, M. Grubb, J. Köhler (2006): Induced Technological Change: Exploring its Implications for the Economics of Atmospheric Stabilization. Synthesis Report from the Innovation Modeling Comparison Project, en: The Energy Journal (PDF)
  117. ↑ ZDF heute.de: Studie: Klimawandel lässt Weltwirtschaft schrumpfen, 30 d’october 2006
  118. ↑ Weart, Spencer (2003): The Discovery of Global Warming, guarda online
  119. ↑ Arrhenius, Svante (1896): On the Influence of Carbonic Acid in the Air upon the Temperature of the Ground, en: Philosophical Magazine and Journal of Science, vol.41, p.239–276 (PDF, 8 MB)
  120. ↑ sa basond sin: Petra Döll, Dagmar Fuhr, Joachim Herfort, Annekathrin Jaeger, Andreas Printz, Susanne Voerkelius: Wasserverfügbarkeit sowie ökologische, klimatische und sozioökonomische Wechselwirkungen im semiariden Nordosten Brasiliens, Verbundprojekt WAVES, rapport da l’emprima fasa principala, gruppa sa scenaris, scenaris dal svilup futur a Piauí e Ceará, 15-2-2000, PDF-Datei (932 kB), pagina 17
  121. ↑ cumpareglia Grundannahmen der SRES-Szenarien, pagina 106ss., en: WBGU (Wissenschaftlicher Beirat der Bundesregierung Globale Umweltveränderungen): Welt im Wandel: Energiewende zur Nachhaltigkeit, 21 da mars 2003 (datoteca PDF, ca. 3,9 MB)
  122. ↑ McGuffie, K. und A. Henderson-Sellers (2001): Forty Years of Numerical Climate Modelling, en: International Journal of Climatology, Vol. 21 (PDF)

Da "http://rm.wikipedia.org/w/index.php?title=Stgaudament_global&oldid=109089"
Utensils persunals
Tip da pagina

Variantas
Questa pagina
Acziuns
Navigaziun
Stampar/exportar
Utensils
En autras linguas