Caribica

Ord Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
La Caribica en survista
En l’archipel da San Andrés y Providencia (Caribica Occidentala)

La Caribica è ina regiun situada en la part occidentala, tropica da l’Ocean Atlantic al nord da l’equator. Sco part dal subcontinent da l’America Centrala consista quella da las inslas e gruppas dad inslas situadas en la Mar Caribica e dal territori da mar situà tranter quellas. En il vest tanscha la Caribica fin en il Golf da Mexico.

Il num da la Caribica deriva dal pievel dals Caribs, sin ils quals ils conquistaders spagnols èn fruntads sin las Pitschnas Antillas (latin ante ilium, ‹inslas situadas davantvart›). La regiun vegniva e vegn er numnada India dal Vest, damai ch’ins ha cret dal temp che quellas èn vegnidas scuverts ch’ins sa chattia sin via directa vers l’India.

Geografia e populaziun[modifitgar | modifitgar il code]

Tenor la cunfinaziun da l’Organisaziun idrografica internaziunala sa chattan las inslas da la Caribica ordinadas en furma d’artg entaifer la Mar Caribica.[1] Questa furma davent da la Peninsla Yucatán fin la part settentriunala da l’America dal Sid quasi in rectangul. Ultra da quai sa chatta davant la costa da Belize il segund grond sistem da grips da curals dal mund, il Belize Barrier Reef. La pli auta elevaziun da la Caribica furma il Pico Duarte cun 3098 che sa chattan en la Republica Dominicana. Las pli grondas cascadas èn ils Mt. Carmel Falls.

Sin l’insla Dominica, ils onns 1770

En l’entira Caribica vivan radund 40 milliuns umans da derivanza fitg differenta sin ina surfatscha totala da ca. 220 000 km². Sper las fitg pitschnas cumparts restantas d’etnias autoctonas vivan sin las differentas inslas surtut umans d’origin african ed europeic, creols sco er Inds (surtut sin Trinidad e Tobago) e Chinais. Il spagnol cun radund 70 % e l’englais cun radund 24 % furman las linguas principalas da la Caribica, daspera vegn er discurrì franzos (surtut a Haiti), ollandais e diversas furmas da creol u caribian (surtut en il mintgadi).

L’aspectativa da vita en la regiun ha muntà il 2013 en media 72 onns. 26 % da la populaziun eran pli giuvens che 15 onns, 9 % pli vegls che 65 onns. L’emigraziun è per ordinari in pau pli gronda che l’immigraziun, tuttina è la spessezza da la populaziun relativamain auta cun 180 abitants per km².[2]

Impurtantas instituziuns da furmaziun en la Caribica – che vegnan purtadas da numerus stadis en la regiun e cun sedia sin differentas inslas – furman l’University of the West Indies ed il Centre for Hotel and Tourism Management. Il turissem è ina da las pli impurtantas funtaunas d’entrada dals stadis caribics. Daspera existan en il sectur dals servetschs da finanzas bleras oasas fiscalas, surtut sin las Inslas Cayman.

La cuschina da la regiun è surtut segnada da peschs, leguminosas e spezarias.

Geologia[modifitgar | modifitgar il code]

La Mar Caribica fa da sia vart part da la Mar Mediterrana Americana e cuntanscha en il Foss da Cayman ina profunditad da 7680 m. La mar sa chatta per gronda part sin la platta caribica, be la part en il nordvest, da l’autra vart dal foss maritim, sa chatta sin la platta nordamericana. Tras activitads tectonicas als cunfins da las plattas datti adina puspè terratrembels e per part erupziuns da vulcans. Uschia han ins stuì dar si il 1995 suenter pliras erupziuns dal vulcan Soufrière la chapitala dal Montserrat, Plymouth, suenter che gia var 800 umans eran fugids. L’ultim grond terratrembel a Haiti l’onn 2010 ha chaschunà la mort da radund 300 000 persunas.

Natira e clima[modifitgar | modifitgar il code]

Caracara da la Caribica

En general prevala in clima tropic, vul dir ch’i regia in clima tenor il di (las differenzas da temperatura tranter di e notg èn pli grondas che tranter las stagiuns) cun temperaturas d’en media sur 20 °C. Ils mais da stad dal zercladur fin il settember è la probabilitad da plievgia ca. 30–50 %; ils mais d’enviern tranter november ed avrigl percunter èn cun tschintg fin nov dis da plievgia ils mais ils pli sitgs. Ultra da quai ha il Current dal Golf che sa mova vers l’Europa ses origin en las Bahamas. La denominaziun sur/sut il vent da las Antillas renviescha a l’influenza dal passat dal nord. In ulteriur fenomen da la natira furman huricans che passan sperasvi e che chaschunan regularmain donns, per exempel tras inundaziuns.

Tar las spezias d’animals indigenas tutgan tranter auter il manati (vatga da mar) da la Caribica, la langusta da la Caribica u leguans. Autras spezias sco ils misarogns da la Caribica èn gia morts or pervi dad influenzas antropogenas. Tras la cultivaziun da plantas d’export (tradiziunalmain p.ex. channa da zutger) sin plantaschas en furma da monocultura vegnan spezias da plantas indigenas sco las mangrovas stgatschadas ferm a l’ur. Blers dals terrens da la regiun èn d’origin vulcanic e da differenta fritgaivladad.

Istorgia e scuverta da la Caribica[modifitgar | modifitgar il code]

En l’emprim millenni a.C. èn arrivads nà da la Venezuela sin las inslas Caribicas Indians Arawaks (ch’appartegnevan surtut als Taíno). Sur Trinidad èn quels sa derasads vers nord. Ad els èn suandads radund 1500 onns pli tard ils Caribs guerrescs, ils quals han stgatschà plaunsieu ils Arawaks da las Pitschnas Antillas. Dal temp dals viadis da scuverta da Cristof Columbus vivevan ils Arawaks sin las inslas Cuba, Hispaniola e sin las Bahamas, entant ch’ils Caribs vivevan sin las Pitschnas Antillas.

Indiana Arawak

Ils Arawaks, che discurrivan tuts linguas parentadas, vivevan en vitgs (communas) e cultivavan tranter auter granezza, patats e manioc. Els eran abels da filar e taisser, na tegnevan però nagins animals da chasa e na disponivan da nagin fier.[3] Muntada cultica aveva tar ils Arawaks in crap triangular, numnà zemi (‹sontg›) che serviva a marcar la posiziun ierarchica dal dieu protectur da mintga chasada, ma che simbolisava er ils dieus, ils defuncts e las pussanzas cosmicas en general.[4] Ozendi existan etnias d’Arawaks be pli sin la terra franca americana; en la Caribica èn els morts or curt temp suenter ch’ils Europeans han prendì possess da questa regiun.

Ils Caribs èn immigrads tranter il 8avel ed il 15avel tschientaner en la Caribica odierna. Anc oz vivan Caribs en ils stadis Venezuela, Guyana, Suriname ed en la Brasilia dal Nord; quests pievels numnan sasezs Kalihna resp. Galibi. Lur lingua tutga tar la famiglia caribica ch’è derasada vastamain en la part settentriunala da l’America dal Nord. Ils Caribs ch’eran arrivads en la Caribica (dal temp da Columbus surtut sin las Pitschnas Antillas) eran percunter sa maschadads là cun ils Arawaks, furmond uschia il pievel dals Kalinago che discurrivan ina lingua che tutgava tar la famiglia arawak. Da quests ‹Caribs da las inslas› vivan oz anc radund 3500 sin l’insla Dominica. Da la maschaida tranter ‹Caribs da las inslas› e sclavs africans derivan ils uschenumnads ‹Caribs nairs›, ils Garifuna.[5] Entant che Columbus descriva ils Arawaks sco paschaivels, valevan ils Caribs sco guerrescs. Schebain els pratitgavan però – sco che Columbus rapporta a basa d’infurmaziuns dals Arawaks – praticas cannibalicas, è contestà.

Cur che Columbus è ì a riva per incumbensa da la curuna spagnola l’onn 1492 a San Salvador (Bahamas), era el surtut en tschertga dad aur e d’autras ritgezzas. Ma ils n’han betg dà grond pais a quai ch’ils Europeans consideravan sco ritgezza. Uschia è la Caribica bain vegnida conquistada, ma ils conquistadores èn gia bainspert ids vinavant sin il continent american. En il decurs dal temp èn arrivads Englais, Ollandais e Franzos; schizunt il Danemarc, la Svezia e la Curlanda possedevan intginas colonias. St. Barthélemy per exempel è stà stgars in tschientaner en possess svedais. Ina gronda part dals Indians autoctons èn la finala daventads l’unfrenda da malsognas e sclavaria.

La Caribica ha surtut furmà en il 17avel ed a l’entschatta dal 18avel tschientaner il champ d’acziun da bucaniers e pirats (uschenumnà temp dad aur da la pirataria). Las pitschnas inslas purschevan als pirats, ils quals eran per part sco corsars en viadi per incumbensa d’in retg, numerusas pussaivladads da refugi e las flottas da tresor spagnolas eran ina buna e lucrativa finamira d’attatga. Port Royal a Jamaica e la colonia franzosa sin l’insla Tortuga furmavan da quel temp veritablas colonias da pirats.

Inslas e territoris da la Caribica[modifitgar | modifitgar il code]

En la Caribica sa chattan tant stadis independents sco er inslas ch’èn dependentas da stadis (surtut europeics). En direcziun da l’ura èn quai:

Regiun Insla (u gruppa) Appartegnientscha resp.
onn d’independenza
Commem-
branza
Valuta Lingua uffiziala Surfatscha
(km²)
Abitants (2013)[6]
Atlantic avert – nord 14.436 366.785
Bahamas 1973 CELAC, CARICOM B$ englais (creol) 13.939 319.031
Turks e Caicos territori d’ultramar dal Reginavel Unì $ englais (creol) 497 47.754
Grondas Antillas 206.583 37.784.549
Cuba 1902 CELAC, ALBA Cub$ spagnol 109.884 11.061.886
Guantanamo Bay punct da sustegn da l’US-Navy 118 persunal militar 1
Inslas Cayman territori d’ultramar dal Reginavel Unì CI$ englais 264 53.737
Giamaica 1962 CELAC, CARICOM J$ englais
(giamaican)
10.991 2.909.714
Navassa possessiun insulara pli pitschna dals Stadis Unids 5 nunabità2
Haiti 1804 CELAC, CARICOM HTG haitian,
franzos
27.750 9.893.934
Republica Dominicana 1844 CELAC, SICA RD$ spagnol 48.730 10.219.630
Puerto Rico territori insular betg incorporà dals Stadis Unids $ spagnol, englais 8.959 3.645.648
Pitschnas Antillas 9.235 2.613.961
Sur il vent Inslas Virginas Americanas territori insular betg incorporà dals Stadis Unids $ englais (creol) 346 104.737
Inslas Virginas Britannicas territori d’ultramar dal Reginavel Unì OECS $ englais (creol) 153 31.912
Anguilla territori d’ultramar dal Reginavel Unì OECS EC$ englais (creol) 96 15.754
Saint-Martin territori d’ultramar da la Frantscha per part UE franzos 53 31.264
Sint Maarten pajais autonom entaifer il Reginavel dals Pajais Bass per part UE CMf ollandais,
englais
34 39.689
St. Barthélemy territori d’ultramar da la Frantscha franzos (patwa) 21 7.298
Saba vischnanca particulara dals Pajais Bass per part UE $ ollandais (englais) 13 1.9913
Sint Eustatius vischnanca particulara dals Pajais Bass per part UE $ ollandais (englais) 21 4.0203
St. Kitts e Nevis 1983 CELAC, CARICOM, OECS EC$ englais (creol) 269 51.134
Antigua e Barbuda 1981 CELAC, CARICOM, OECS, ALBA EC$ englais
( creol)
442 90.156
Montserrat territori d’ultramar dal Reginavel Unì OECS EC$ englais 102 5.189
Guadeloupe departament d’ultramar da la Frantscha UE franzos (creol) 1.628 403.3553
Dominica 1978 CELAC, CARICOM, ALBA EC$ englais (patwa) 746 73.286
Martinique departament d’ultramar da la Frantscha UE franzos
( creol)
1.128 394.1733
St. Lucia 1979 CELAC, CARICOM, OECS, ALBA EC$ englais (patwa) 616 162.781
Barbados 1966 CELAC, CARICOM BDS$ englais 430 288.725
St. Vincent e las Grenadias 1979 CELAC, CARICOM, OECS, ALBA EC$ englais 389 103.220
Grenada 1974 CELAC, CARICOM, OECS EC$ englais
(creol)
344 107.850
Sut il vent Nueva Esparta stadi federal da la Venezuela CELAC ALBA BsF spagnol 1.150 426.3373
Dependencias Federales territori federal da la Venezuela CELAC, ALBA BsF spagnol 342 3.1003
Bonaire vischnanca particulara dals Pajais Bass per part UE $ ollandais (papiamentu) 288 13.3893
Curaçao pajais autonom dals Pajais Bass per part UE CMf papiamentu, ollandais, englais 444 146.836
Aruba pajais autonom dals Pajais Bass per part UE Afl papiamentu, ollandais 180 109.153
Atlantic avert – sid Trinidad e Tobago 1962 CELAC, CARICOM C$ (TTD) englais (creol) 5.128 1.225.225
Caribica Occidentala 796 186.176
San Andrés e Providencia departament da la Columbia CELAC, UNASUR $ (COP) spagnol 44 70.5543
Corn Islands vischnanca da Nicaragua CELAC, SICA, ALBA C$ (NIO) spagnol 13 7.4293
Islas de la Bahía departament da Honduras CELAC, SICA L spagnol 261 35.0003
Cozumel vischnanca dal Mexico CELAC Mex$ spagnol 478 73.1933
Total 221.993 42.176.696

Legenda: CELAC: Cuminanza dals stadis da l’America Latina e da la Caribica, CARICOM: Cuminanza caribica, ALBA: Allianza da Bolivar per l’America, SICA: Sistem d’integraziun da l’America Centrala, OECS: Organisaziun dals stadis da la Caribica Orientala, UE: Uniun europeica, UNASUR: Uniun da las naziuns sidamericanas
1 Persunal militar al lieu. 2 Abità temporarmain da pestgaders haitians. 3 Cumplettà cifras mancantas cun agid da las paginas dals pajais respectivs.

Stadis che vegnan attribuids a la Caribica[modifitgar | modifitgar il code]

Ils suandants stadis tutgan geograficamain tar la terra franca americana, vegnan però – pervi da lur istorgia coloniala sco er lur relaziuns economicas, da traffic e linguisticas – savens attribuids a la Caribica:

Regiun Stadi Appartegnientscha resp.
onn d’independenza
Commembranza Valuta Lingua uffiziala Surfatscha
(km²)
Abitants
(2013)
America Centrala Belize 1981 CELAC, CARICOM, SICA Bz$ englais (creol) 22.966 334.297
America dal Sid 462.324 1.535.789
Guyana 1966 CELAC, CARICOM, UNASUR G$ englais (hindi) 214.970 739.903
Surinam 1975 CELAC, CARICOM, UNASUR $ (SRD) ollandais (sranantongo) 163.820 566.846
Guyana Franzosa Departament d’ultramar da la Frantscha UE franzos (creol) 83.534 229.0403

3Cifra tenor la pagina dal pajais respectiva.

Stadis vischins da la Caribica[modifitgar | modifitgar il code]

Ils suandants stadis cunfineschan cun la Caribica (dal nordvest vers il sidost):

Partiziuns d’inslas ed inslas da gruppas communablas[modifitgar | modifitgar il code]

L’insla Hispaniola

Las suandantas inslas vegnan administradas da plirs stadis:

Las suandantas inslas vegnan reunidas a gruppas:

  • British West Indies: Pitschnas Antillas anglofonas, las qualas èn colliadas tras instituziuns ed occurrenzas
  • India occidentala franzosa: Las Pitschnas Antillas francofonas.
  • Inslas Virginas: Spagnolas (vest), americanas (part centrala) e britannicas (ost).
  • Inslas da la vart protegida cunter il vent (leeward): Pitschnas Antillas dal nord e sidvest.
  • Inslas da la vart exposta al vent (windward): Pitschnas Antillas meridiunalas.
  • Inslas ABC: Aruba, Bonaire, Curaçao sa chattan geograficamain ina sper l’autra.
  • Inslas BES: Bonaire, St. Eustatius e Saba furman vischnancas particularas dals Pajais Bass.

Las suandantas gruppas d’inslas èn vegnidas schliadas:

  • India dal vest danaisa: ha existì fin il prim d’avrigl 1917 e furma dapi l’ura las Inslas Virginas americanas.
  • Federaziun da l’India dal vest: ha existì fin ils 31 da matg 1962.
  • Antillas ollandaisas: ha existì fin ils 10 d’october 2010.
  • Arrondissement Saint-Martin-Saint-Barthélemy: ha existì fin ils 22 da favrer 2007.

Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]

  1. International Hydrographic Organization: Limits of Oceans and Seas, terza ediziun, Monte Carlo 1953.
  2. Länderdatenbank, consultà ils 6 da mars 2014.
  3. Howard Zinn: A People’s History of the United States: 1942-present. Harper Perennial Modern Classics, New York 2005, ISBN 0-06-083865-5, p. 3.
  4. Michael D. Coe (ed.), Dean Snow, Elizabeth Benson: Weltatlas der alten Kulturen: Amerika vor Kolumbus. Geschichte, Kunst Lebensformen. Christian, Minca 1986, ISBN 3-88472-107-0, p. 161s.
  5. Cf. Christopher Taylor: The Black Carib wars. Freedom, survival and the making of the Garifuna. Signal Books, Oxford 2012.
  6. World Factbook, consultà ils 6 da mars 2014.

Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]

  • Ottmar Ette: Von Inseln, Grenzen und Vektoren. Versuch über die fraktale Inselwelt der Karibik. En: Marianne Braig e.a. (ed.): Grenzen der Macht – Macht der Grenzen. Lateinamerika im globalen Kontext, Vervuert, Francfurt a.M. 2005, p. 135–180.
  • Heinrich Hasebeck, Andreas Venzke (ed.): Gasparan oder die letzte Fahrt des Francis Drake, Benziger-Verlag, Turitg 1996, ISBN 3-545-36531-X.
  • Bernd Hausberger, Gerhard Pfeisinger (ed.): Die Karibik. Geschichte und Gesellschaft 1492–2000. Promedia, Vienna 2005, ISBN 3-85371-236-3.
  • Holger Henke: Modern Political Culture in the Caribbean. Kingston: Univ. of the West Indies Press 2003, ISBN 976-640-135-7.
  • Holger Henke: Between Self-Determination and Dependency: Jamaica’s Foreign Relations, 1972–1989. The University of the West Indies Press, Kingston 2000.
  • Gabriele Knauer, Ineke Phaf-Rheinberger (ed.): Caribbean worlds – Mundos caribeños – Mondes caribéens. Vervuert, Francfurt a.M. 2020, ISBN 978-84-9192-106-6.
  • Matthew Mulcahy: Hurricanes and society in the British Greater Caribbean, 1624–1783. Johns Hopkins University Press, Baltimore 2006, ISBN 0-8018-8223-0.
  • Edith Oppens: Karibik. Mittelmeer der Neuen Welt. Prestel, Minca, 2. ed. repassada, 1981, ISBN 3-7913-0431-3.

Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]

Commons Commons: Caribica – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio