Litteratura rumantscha
La litteratura rumantscha nascha en l'Engiadin'Ota enturn il 1550 en furma da scrittiras giuridicas e scrittiras en connex cun la Refurmaziun che ha entschet a sa derasar en il Grischun.
Dals origins a la renaschientscha culturala
[modifitgar | modifitgar il code]La litteratura rumantscha ha sias ragischs en ina ritga tradiziun orala da legendas, ditgas e chanzuns popularas (sco la «Canzun de sontga Margriata»). L'emprima perditga scritta da la lingua è l'interlinear da Nossadunnaun da la fin dal 11. tschientaner[1].
Refurmaziun e l'emprim stampà
[modifitgar | modifitgar il code]
Il basegn da scriver rumantsch è daventà urgent a l'entschatta dal 16. tschientaner cun ils emprims documents giuridics e cun l'emprim text politic stampà: la «Chianzun da la guerra dalg Chiaste da Müs» (1527) da l'umanist Gian Travers[1].
L'epoca da la Refurmaziun ha midà il destin dal rumantsch, essend che la baselgia ha pretendì la derasaziun dal pled da Dieu en la lingua dal pievel[2]. Uschia è naschida ina litteratura religiusa e confessiunala en divers idioms (puter, vallader, sursilvan e.a.)[1]. Figuras-clav eran Jachiam Bifrun, che translatà il Nov Testament (1560, Puter), e Balzer Alig cun sia translaziun da la Passiun (1672, Sursilvan)[1].
Il teater rumantsch ha giugà ina rolla centrala dapi il 16. tschientaner, cun auturs sco Gian Travers, che ha inscenà il 1534 a Zuoz «La histoargia da Joseph»[3]. Ils Gieus sacrals, sco la renumada tradiziun dal Saut dals morts, servivan sco med d'instrucziun religiusa[4]. Dal temp baroc fin a la fin dal 18. tschientaner fluriva il drama religius, avant che l'Illuminissem promovì ina orientaziun vers il terrester[3].
La Renaschientscha Retorumantscha e il 20avel tschientaner
[modifitgar | modifitgar il code]La via al progress spiertal ed economic ha manà ad ina crisa per il rumantsch, giuditgà da blers sco impediment[2]. Ma ina vieuta nunspetgada ha salvà la lingua: la Renaschientscha rumantscha a partir da la segunda mesadad dal 19. tschientaner[2].
La litteratura d'emigrants (Randulins), caracterisada da l'encreschadetgna e dal laud da la patria, ha contribuì a questa renaschientscha[5]. Il poet Peider Lansel è s'engaschà energicamain cun l'appel: "Ni Talians, ni Tudais-chs, Rumantschs vulains restar!"[1].
Ils organs da la pressa (gasettas e revistas) èn daventads il motor dal svilup e dal scleriment dal pievel [6]. La fundaziun da la Societad Retorumantscha (1885) e da la Lia Rumantscha (1919) sco organisaziun da tetg ha promovì la tgira dals idioms regiunals e la defensiun cunter l'Irredentissem talian[1][2]. L'emprova da Gion Antoni Bühler da crear in "romontsch fusionau" n'ha però betg gì success en il temp d'origin[1].
Suenter la Segunda Guerra mundiala ha la litteratura s'avert als currents internaziunals[1]. Auturs sco Jon Semadeni, Cla Biert e Leta Semadeni han introducì novellas psicologicas, romans e teater engaschà, usond novas furmas e temas[1]. L'unificaziun da la pressa regiunala ha manà il 1997 a la fundaziun da la gasetta dal di «La Quotidiana»[6]. Malgrà il svilup dal Rumantsch grischun (RG) sco lingua da standard per translaziuns e litteratura da diever, resta la litteratura in champ da tensiun tranter tradiziun, idioms e modernitad[1].
Cronologia
[modifitgar | modifitgar il code]
Dals origins a la renaschientscha culturala
[modifitgar | modifitgar il code]- Anonim (c. 1080) Versiun interlineara da Nossadunnaun
- Travers, G (1527) Chianzun da la guerra dalg Chiaste da Müs
- Travers, G (1534) La histoargia da Joseph[7]
- Bifrun, Jachiam (1560) L’g Nuof Sainc Testamaint da nos Signer IESV CHRISTI. Prais our delg Lation & d’oters launguaux & huossa da noef mis in Arumaunsch, três IACHiam Bifrun d’Agnedina. Schquischo ilg an MDLX Biblia rhaetica (1560 probabel a Basilea)
- Bifrun, Jachiam (1560) Alla Christiauna Giuventüna d’Agnedina
- Chiampel, Durich (1562) Ün cudesch da Psalms
- Bonifaci, Daniel (1601) Prefaziun al Catechismus
- Gabriel, Luzi (1648) Ilg Nief Testament
- Martinus ex Martinis (1652) La libertat da nossas 3 Ligias
- Jacob Vulpius (1666) Praefation a la Biblia pitschna
- Gabriel, Steffan (1611) Ilg Vêr Sulaz da pievel giuvan
- Wietzel, Lurainz (1661) Ils Psalms da David
- Anonim (1672) La Passiun da nies Segner Iesu Christi, pridora dels quater Evangelischs[8]
- Ander, Johan Jüst (1681) Spejel Cristian
- Grass, Johann (1683) Ils Psalms d’ilg soinc prophet a reg David
- Decurtins, Carli (1690) Consolaziun della olma devoziusa
- Grass, Gion (1683) Psalms de David
- Martin, Jon (1684) Philomela
- Riola, Conradin (1709) Trommeta spirituala
- P. Saluz (1739) Un curt antruvidament par la juvantengia en las scholas
- Mengia Wielanda (1754) Ouvretta musicala
Renaschientscha Retorumantscha e il 20avel tschientaner
[modifitgar | modifitgar il code]- Muoth, Giacun Hasper (1866) Al pievel romontsch
- Muoth, Giacun Hasper (1886) Il giodia
- Muoth, Giachen Casper (1900) Il cumin d'Ursira
- Muoth, Giachen Casper (1901) Canzuns della spatlunzas
- Fontana, G. (1920) Igl uors ed autras historiettas
- Fontana, G. (1921) Canzun d'amur
- Semadeni, Jon (1941/1944) La famiglia Rubar
- Semadeni, Jon (1944) Chispar Rentsch
- Chönz, S. (1945) Uorsin
- Peer, Andri (1946) Traischa dal camp
- Peer, Andri (1947) La punt peidra
- Biert, Cla (1949) Pangronds: Set raquints valladers
- Semadeni, Jon (1950) Il pövel cumanda
- Peer, Andri (1951) Sömmis
- Semadeni, Jon (1951) La Panaglia
- Semadeni, Jon (1953) La s-chürdüm dal sulai
- Peer, Andri (1955) Battüdas d'alas
- Semadeni, Jon (1957/1959) Ün quader chi nu quadra
- Peer, Andri (1959) Sgrafits
- Peer, Andri (1961) Da nossas varts
- Biert, Cla (1962) La müdada. Roman
- Deplazes, G. (1964) La Bargia dil tschéss
- Semadeni, Jon (1964) L'uman derschader
- Semadeni, Jon (1967) La Jürada / Der Bannwald
- Peer, Andri (1969) Da cler bel di
- Semadeni, Jon (1971) Il chapè / Der Hut
- Peer, Andri (1972) Il Dolmetsch, svainter la crusch, Bajöz
- Peer, Andri (1974) Jener Nachmittag in Poschiavo
- Peer, Andri (1975) Il champ sulvasi
- Candinas, Theo (1975) Historias da Gion Barlac
- Peer, Andri (1977) Furnatsch
- Peer, O. (1980) Nozzas d'inviern. Roman
- Semadeni, Jon (1980) Ouvras dramaticas
- Semadeni, Jon (1980) Il giat cotschen'
- Derungs, Ursicin G. G. (1982) Il saltar dils morts
- Plouda-Stecher, Rut (1984) La bos-cha tuorna a flurir
- Tuor, Leo (1988) Giacumbert Nau
- Spescha, Flurin (1993) Fieu e flomma
- Plouda-Stecher, Rut (2000) Sco scha nüglia nu füss
- Semadeni, Leta (2015) Tamangur. Novel
- Badel, Flurina (2019) tinnitus tropic. poesias.
- Zuan, Jessica (2023) Launa da pavagls
Referenzas
[modifitgar | modifitgar il code]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Litteratura rumantscha
- 1 2 3 4 Renaschientscha retorumantscha
- 1 2 Teater rumantsch
- ↑ Gieus sacrals
- ↑ Randulins
- 1 2 Pressa
- ↑ Gian Travers, La histoargia da Joseph - Transcripziun dal manuscrit Co. dal 1567
- ↑ LA PASSIVN DE NIES SEGNER IESU CHRISTI, PRIDORA DELS QVATER EVANGELISCHS, a MESS GIV ENT RAMONSCH della part sura tras igl Reverend
Bibliografia
[modifitgar | modifitgar il code]- Bezzola, Reto R. (1979) Litteratura dals Rumauntschs e Ladins, Lia Rumantscha, Cuira.
- Camartin, Iso (1976) Rätoromanische Gegenwartsliteratur in Graubünden. Interpretationen und Interviews, Desertina Verlag, Mustér.
- Deplazes, Gion (1987–1993) Funtaunas. Istorgia da la litteratura rumantscha per scola e pieve, Lia Rumantscha, Cuira (quatter toms).
- Valär, R. F. (2018) A brief overview of Romansh literature, The Swiss Riveter, 5(5), 97–98.
| |||||||||||||||||||||||||||||||