Zum Inhalt springen

Litteratura rumantscha

Ord Wikipedia

La litteratura rumantscha nascha en l'Engiadin'Ota enturn il 1550 en furma da scrittiras giuridicas e scrittiras en connex cun la Refurmaziun che ha entschet a sa derasar en il Grischun.

Dals origins a la renaschientscha culturala

[modifitgar | modifitgar il code]

La litteratura rumantscha ha sias ragischs en ina ritga tradiziun orala da legendas, ditgas e chanzuns popularas (sco la «Canzun de sontga Margriata»). L'emprima perditga scritta da la lingua è l'interlinear da Nossadunnaun da la fin dal 11. tschientaner[1].

Refurmaziun e l'emprim stampà

[modifitgar | modifitgar il code]
L'g Nuof Sainc Testamaint (1560)

Il basegn da scriver rumantsch è daventà urgent a l'entschatta dal 16. tschientaner cun ils emprims documents giuridics e cun l'emprim text politic stampà: la «Chianzun da la guerra dalg Chiaste da Müs» (1527) da l'umanist Gian Travers[1].

L'epoca da la Refurmaziun ha midà il destin dal rumantsch, essend che la baselgia ha pretendì la derasaziun dal pled da Dieu en la lingua dal pievel[2]. Uschia è naschida ina litteratura religiusa e confessiunala en divers idioms (puter, vallader, sursilvan e.a.)[1]. Figuras-clav eran Jachiam Bifrun, che translatà il Nov Testament (1560, Puter), e Balzer Alig cun sia translaziun da la Passiun (1672, Sursilvan)[1].

Il teater rumantsch ha giugà ina rolla centrala dapi il 16. tschientaner, cun auturs sco Gian Travers, che ha inscenà il 1534 a Zuoz «La histoargia da Joseph»[3]. Ils Gieus sacrals, sco la renumada tradiziun dal Saut dals morts, servivan sco med d'instrucziun religiusa[4]. Dal temp baroc fin a la fin dal 18. tschientaner fluriva il drama religius, avant che l'Illuminissem promovì ina orientaziun vers il terrester[3].

La Renaschientscha Retorumantscha e il 20avel tschientaner

[modifitgar | modifitgar il code]

La via al progress spiertal ed economic ha manà ad ina crisa per il rumantsch, giuditgà da blers sco impediment[2]. Ma ina vieuta nunspetgada ha salvà la lingua: la Renaschientscha rumantscha a partir da la segunda mesadad dal 19. tschientaner[2].

La litteratura d'emigrants (Randulins), caracterisada da l'encreschadetgna e dal laud da la patria, ha contribuì a questa renaschientscha[5]. Il poet Peider Lansel è s'engaschà energicamain cun l'appel: "Ni Talians, ni Tudais-chs, Rumantschs vulains restar!"[1].

Ils organs da la pressa (gasettas e revistas) èn daventads il motor dal svilup e dal scleriment dal pievel [6]. La fundaziun da la Societad Retorumantscha (1885) e da la Lia Rumantscha (1919) sco organisaziun da tetg ha promovì la tgira dals idioms regiunals e la defensiun cunter l'Irredentissem talian[1][2]. L'emprova da Gion Antoni Bühler da crear in "romontsch fusionau" n'ha però betg gì success en il temp d'origin[1].

Suenter la Segunda Guerra mundiala ha la litteratura s'avert als currents internaziunals[1]. Auturs sco Jon Semadeni, Cla Biert e Leta Semadeni han introducì novellas psicologicas, romans e teater engaschà, usond novas furmas e temas[1]. L'unificaziun da la pressa regiunala ha manà il 1997 a la fundaziun da la gasetta dal di «La Quotidiana»[6]. Malgrà il svilup dal Rumantsch grischun (RG) sco lingua da standard per translaziuns e litteratura da diever, resta la litteratura in champ da tensiun tranter tradiziun, idioms e modernitad[1].

Dals origins a la renaschientscha culturala

[modifitgar | modifitgar il code]
  • Anonim (c. 1080) Versiun interlineara da Nossadunnaun
  • Travers, G (1527) Chianzun da la guerra dalg Chiaste da Müs
  • Travers, G (1534) La histoargia da Joseph[7]
  • Bifrun, Jachiam (1560) L’g Nuof Sainc Testamaint da nos Signer IESV CHRISTI. Prais our delg Lation & d’oters launguaux & huossa da noef mis in Arumaunsch, três IACHiam Bifrun d’Agnedina. Schquischo ilg an MDLX Biblia rhaetica (1560 probabel a Basilea)
  • Bifrun, Jachiam (1560) Alla Christiauna Giuventüna d’Agnedina
  • Chiampel, Durich (1562) Ün cudesch da Psalms
  • Bonifaci, Daniel (1601) Prefaziun al Catechismus
  • Gabriel, Luzi (1648) Ilg Nief Testament
  • Martinus ex Martinis (1652) La libertat da nossas 3 Ligias
  • Jacob Vulpius (1666) Praefation a la Biblia pitschna
  • Gabriel, Steffan (1611) Ilg Vêr Sulaz da pievel giuvan
  • Wietzel, Lurainz (1661) Ils Psalms da David
  • Anonim (1672) La Passiun da nies Segner Iesu Christi, pridora dels quater Evangelischs[8]
  • Ander, Johan Jüst (1681) Spejel Cristian
  • Grass, Johann (1683) Ils Psalms d’ilg soinc prophet a reg David
  • Decurtins, Carli (1690) Consolaziun della olma devoziusa
  • Grass, Gion (1683) Psalms de David
  • Martin, Jon (1684) Philomela
  • Riola, Conradin (1709) Trommeta spirituala
  • P. Saluz (1739) Un curt antruvidament par la juvantengia en las scholas
  • Mengia Wielanda (1754) Ouvretta musicala

Renaschientscha Retorumantscha e il 20avel tschientaner

[modifitgar | modifitgar il code]
  • Muoth, Giacun Hasper (1866) Al pievel romontsch
  • Muoth, Giacun Hasper (1886) Il giodia
  • Muoth, Giachen Casper (1900) Il cumin d'Ursira
  • Muoth, Giachen Casper (1901) Canzuns della spatlunzas
  • Fontana, G. (1920) Igl uors ed autras historiettas
  • Fontana, G. (1921) Canzun d'amur
  • Semadeni, Jon (1941/1944) La famiglia Rubar
  • Semadeni, Jon (1944) Chispar Rentsch
  • Chönz, S. (1945) Uorsin
  • Peer, Andri (1946) Traischa dal camp
  • Peer, Andri (1947) La punt peidra
  • Biert, Cla (1949) Pangronds: Set raquints valladers
  • Semadeni, Jon (1950) Il pövel cumanda
  • Peer, Andri (1951) Sömmis
  • Semadeni, Jon (1951) La Panaglia
  • Semadeni, Jon (1953) La s-chürdüm dal sulai
  • Peer, Andri (1955) Battüdas d'alas
  • Semadeni, Jon (1957/1959) Ün quader chi nu quadra
  • Peer, Andri (1959) Sgrafits
  • Peer, Andri (1961) Da nossas varts
  • Biert, Cla (1962) La müdada. Roman
  • Deplazes, G. (1964) La Bargia dil tschéss
  • Semadeni, Jon (1964) L'uman derschader
  • Semadeni, Jon (1967) La Jürada / Der Bannwald
  • Peer, Andri (1969) Da cler bel di
  • Semadeni, Jon (1971) Il chapè / Der Hut
  • Peer, Andri (1972) Il Dolmetsch, svainter la crusch, Bajöz
  • Peer, Andri (1974) Jener Nachmittag in Poschiavo
  • Peer, Andri (1975) Il champ sulvasi
  • Candinas, Theo (1975) Historias da Gion Barlac
  • Peer, Andri (1977) Furnatsch
  • Peer, O. (1980) Nozzas d'inviern. Roman
  • Semadeni, Jon (1980) Ouvras dramaticas
  • Semadeni, Jon (1980) Il giat cotschen'
  • Derungs, Ursicin G. G. (1982) Il saltar dils morts
  • Plouda-Stecher, Rut (1984) La bos-cha tuorna a flurir
  • Tuor, Leo (1988) Giacumbert Nau
  • Spescha, Flurin (1993) Fieu e flomma
  • Plouda-Stecher, Rut (2000) Sco scha nüglia nu füss
  • Semadeni, Leta (2015) Tamangur. Novel
  • Badel, Flurina (2019) tinnitus tropic. poesias.
  • Zuan, Jessica (2023) Launa da pavagls
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Litteratura rumantscha
  2. 1 2 3 4 Renaschientscha retorumantscha
  3. 1 2 Teater rumantsch
  4. Gieus sacrals
  5. Randulins
  6. 1 2 Pressa
  7. Gian Travers, La histoargia da Joseph - Transcripziun dal manuscrit Co. dal 1567
  8. LA PASSIVN DE NIES SEGNER IESU CHRISTI, PRIDORA DELS QVATER EVANGELISCHS, a MESS GIV ENT RAMONSCH della part sura tras igl Reverend
  • Bezzola, Reto R. (1979) Litteratura dals Rumauntschs e Ladins, Lia Rumantscha, Cuira.
  • Camartin, Iso (1976) Rätoromanische Gegenwartsliteratur in Graubünden. Interpretationen und Interviews, Desertina Verlag, Mustér.
  • Deplazes, Gion (1987–1993) Funtaunas. Istorgia da la litteratura rumantscha per scola e pieve, Lia Rumantscha, Cuira (quatter toms).
  • Valär, R. F. (2018) A brief overview of Romansh literature, The Swiss Riveter, 5(5), 97–98.