Istorgia da las Alps

Chamonix, Monument per Horace-Bénédict de Saussure e Jacques Balmat en onur da lur primascensiun dal Mont Blanc

La regiun alpina è vegnida colonisada gia en il temp paleolitic. Sin fundament da lur posiziun centrala èn las Alps stadas colliadas stretgamain cun l’istorgia europeica durant tut las epocas. Da questa zona alpina fan part oz otg stadis (Frantscha, Monaco, Italia, Svizra, Liechtenstein, Austria, Germania e Slovenia). Dapi il 1991 exista la Convenziun da las Alps, ina cunvegna transcunfinala che cumpiglia in territori da 190 000 km².

Preistorgia e temp antic

La colonisaziun cuntinuada da l’uman en la regiun alpina ha cumenzà vers la fin da la davosa epoca glaziala (ca. 13500 a.C.) ed è s’augmentada dapi il temp da bronz (ca. 2200 a.C.). La mumia chattada en las Alps da l’Ötztal, enconuschenta sco Ötzi, ha vivì enturn il 3200 a.C. Da quel temp era la gronda part da la populaziun gia passada da la chatscha e da l’economia da racolta a l’agricultura ed a l’allevament da muvel. Betg sclerida è la dumonda, sch’i deva en la preistorgia furmas mobilas da la pasculaziun (transhumanza, economia alpestra). Ils onns tranter 35 e 6 a.C. è la regiun alpina vegnida integrada pass per pass en l’Imperi roman. In monument da quell’epoca, il Tropaeum Alpium a La Turbie (tranter Nizza e Monaco), regorda a la victoria dals Romans cunter 46 pievels durant lur campagnas tras las Alps. Per colliar las culegnas romanas al sid ed al nord da las Alps han ils Romans construì vias sur plirs pass, integrond era la populaziun muntagnarda en la cultura da l’Imperi.

Temp medieval

Cun la divisiun da l’Imperi roman ed il declin da la part occidentala en il 4 e 5avel tschientaner s.C. èn las relaziuns da pussanza en la regiun alpina puspè stadas marcadas d’in caracter regiunal. Las sedias da las diocesas èn sa sviluppadas a centers impurtants. En las Alps Occidentalas, sco en il sid da la Frantscha e da l’Italia, èn vegnidas creadas gia baud numerusas diocesas (a partir dal 4avel tschientaner). En las Alps Orientalas percunter èn quellas vegnidas fundadas pli tard e cumpigliavan alura pli gronds territoris (enfin il 13avel tschientaner). Era las novas claustras construidas en las vals muntagnardas han contribuì a la cristianisaziun da la populaziun. La pussanza politica surregiunala era ussa concentrada en il nord: l’emprim cun l’Imperi francon e – suenter sia divisiun – cun la creaziun dal Sontg Imperi roman e da la Frantscha. Ils retgs tudestgs ch’èn sa laschads encurunar sco imperaturs dal papa a Roma (9–15avel tschientaner) han stuì traversar per quest intent las Alps cun lur escorta.

En ses enconuschent studi davart la regiun da la Mar Mediterrana descriva l’istoricher Fernand Braudel las Alps sco «muntognas extraordinarias» quai che reguarda lur resursas, las incumbensas collectivas, la capacitad da lavurar dals abitants e las numerusas vias impurtantas. Questa ferma preschientscha dals umans en las muntognas è ida a pèr cun l’augment da la populaziun e l’expansiun da la cultivaziun dapi il temp autmedieval. A l’entschatta dominava vinavant in’agricultura maschadada cun la cultivaziun dad ers e l’allevament da muvel. Dapi il temp medieval tardiv è l’allevament da nursas vegnì substituì cuntinuadamain da l’allevament dad arments. En pliras regiuns nordalpinas ha quest allevament d’arments ultra da quai remplazzà l’agricultura e la vendita dals animals è s’orientada a las fieras grondas. Il medem mument èn creschidas er autras furmas dal traffic interregiunal e transalpin. Il pli impurtant pass era il Brenner, charrabel dapi il 15avel tschientaner. En las Alps Centralas ed Occidentalas percunter èn ils pass stads transibels fin en il 19avel tschientaner mo cun animals da sauma.

Temp modern tempriv (16–18avel tschientaner)

Populaziun ed economia

Dapi l’entschatta dal temp modern èsi pussaivel da stimar il dumber da las abitantas e dals abitants en la regiun alpina. Sch’ins prenda sco basa il territori da la Convenziun da las Alps, cumpigliava la populaziun enturn il 1500 circa 3,1 milliuns umans ed è creschida fin il 1800 sin 5,8 milliuns. Enturn l’onn 1900 abitavan gia 8,5 milliuns persunas en il territori alpin e l’onn 2000 13,9 milliuns. Fin tard en il 19avel tschientaner èn bleras vals alpinas restadas marcadas da l’agricultura. Cun la creschientscha da la populaziun è era s’intensivada l’utilisaziun dal terren, per exempel cun introducir tirc, tartuffels e chaschiel dir. Il temp da vegetaziun pli curt en ils auts na para betg d’avair gì ina gronda influenza fin en il 18avel tschientaner. Suenter è quel daventà in impediment per in’ulteriura intensivaziun, surtut cumpareglià cun las cuntradas da la planira, nua che la productivitad dal terren è creschida fitg spert. Entaifer il territori alpin devi ina differenza marcanta tranter las regiuns cun bains purils pitschens en las Alps Occidentalas e Centralas e las regiuns cun bains gronds en las Alps Orientalas. Gia avant il 16avel tschientaner ha cumenzà la migraziun commerziala, savens stagiunala, en ils territoris urbans da la planira. En las Alps sezzas è l’urbanisaziun progredida mo plaunsieu.

Politica e cultura

Schebain il mund alpin ha gì in temp da fluriziun en il temp medieval e pli tard ina fasa da declin general, n’è betg anc sclerì. En mintga cas sa chattavan ils centers da pussanza politics dapi la furmaziun dals stadis moderns per gronda part a l’ur u ordaifer il spazi alpin. Tras questa distanza dals centers da pussanza ha quel da l’autra vart profità d’ina autonomia regiunala e locala relativamain gronda. Ina rolla impurtanta en il process da la furmaziun da stadis ha giugà la vischinanza a l’epicenter dals conflicts europeics, sco las Guerras d’Italia tranter il 1494 ed il 1559. Da quel temp han las constituziuns regiunalas cumenzà a sa divergiar adina pli fitg. Ins po differenziar trais svilups: in centralistic cun ina ferma posiziun dal prinzi (Alps Occidentalas), in localistic-communal (Svizra) ed in intermediar, cun ina ferma rolla da la noblezza (Alps Orientalas).

A partir dal 16avel tschientaner cumenzan ils scienziads, surtut quels da las citads vischinas a las Alps, a mussar in pli grond interess per la vita muntagnarda. Bainprest vegnan tematisadas era dumondas impurtantas da l’interpretaziun da la Bibla e da l’origin dal mund, pli tard da la geologia. En il 18avel tschientaner è sa sviluppà in entusiassem per la natira e las Alps. Renumada è daventada l’ovra Voyages dans les Alpes dad Horace-Bénedict de Saussure (1779–1796). En quella rapporta il perscrutader da la natira genevrin tranter auter da l’ascensiun dal Mont Blanc il 1787. Quest’attenziun per las muntognas è era sa mussada en la litteratura, per exempel en il roman d’amur popular Julie, ou la nouvelle Heloïse da Jean-Jacques Rousseau (1761). La consequenza da questas midadas culturalas è stà in ferm augment dals viadis tras las Alps, ils quals èn daventads fitg impurtants per il turissem modern. Entaifer l’Europa urbanisada han las Alps, sco spazi natiral anc relativamain intact, era survegnì ina grond’impurtanza simbolica. Tras l’expansiun coloniala èn era bleras muntognas en l’Asia, l’Australia e l’America vegnidas numnadas ‹Alps›.

Temp modern (19–21avel tschientaner)

Populaziun e colonisaziun

En il 19 e 20avel tschientaner hai dà diversas midadas impurtantas. D’ina vart sa differenziavan las quotas da creschientscha da la populaziun en la regiun alpina adina pli fitg da las quotas considerablamain pli autas en la planira. Da l’autra vart era la migraziun anc adina fitg impurtanta e s’orientava pli ferm era vers territoris extraeuropeics. A partir dal 20avel tschientaner è succedida uschia en tschertas regiuns ina veritabla depopulaziun. Quest process ch’è ì a pèr cun la sperta creschientscha dals centers urbans en las planiras ha rinforzà il dischequiliber en la distribuziun da la populaziun alpina. Ils centers urbans èn sa sviluppads en il decurs dal 20avel tschientaner ad elements ordvart dinamics.

Economia

Era l’economia alpina è stada pertutgada da profundas midadas che concernan en emprima lingia il regress retardà, ma inevitabel, dal sectur agrar. Per salvar quest sectur han ins introducì culturas spezialas en ils funds da la val e consolidà l’allevament da muvel. Questa transfurmaziun fundamentala è stada la consequenza da l’industrialisaziun accelerada en l’Europa che ha influenzà era las Alps a moda directa u indirecta.

Activitads artisanalas ch’eran ina giada impurtantas en tschertas regiuns muntagnardas, sco l’elavuraziun da fier, han pers pli e pli lur impurtanza pervi dals auts custs da transport e dals manaschis adina pli gronds. Da l’autra vart èn vegnidas creadas enturn il 1900 novas pussaivladads da lavur en il sectur industrial, surtut cun la derasaziun da l’energia electrica, ina da las innovaziuns centralas da la segunda revoluziun industriala. Grazia a l’abundanza d’aua ed a las pendenzas topograficas èn las Alps daventadas in lieu ideal per producir energia idroelectrica, quai che ha pussibilità da construir implants industrials impurtants er en la regiun alpina.

La novaziun la pli impurtanta en l’economia alpina è succedida senza dubi en il sectur da servetschs, il qual è stà influenzà dal success creschent dal turissem. En in’emprima fasa èn ils giasts arrivads surtut durant la stagiun da stad. Suenter la mesadad dal 19avel tschientaner èn ils lieus da cura e da bogn alpins daventads fitg populars. En ina segunda fasa, surtut suenter la construcziun d’implants d’ascensiun a l’entschatta dal 20avel tschientaner, è il turissem sa spustà pli fitg sin la stagiun d’enviern.

En la segunda mesadad dal 19avel tschientaner èn vegnidas construidas differentas lingias da viafier e tunnels: Semmering (1854), Brenner (1867), Fréjus/Mont-Cenis (1871), Gottard (1882). Tras quai èn las activitads da servetsch colliadas cun il traffic da transit ch’eran stadas durant blers onns fitg impurtantas per la regiun alpina vegnidas concurrenzadas e redimensiunadas fermamain.

L’industria moderna, il turissem, la viafier e pli tard las autostradas han creà en il territori alpin novas perspectivas. Ma ellas han era chaschunà effects negativs, surtut per l’ambient, en ina dimensiun senza paregl.

Politica e cultura

La furmaziun da stadis naziunals è stada accumpagnada en la regiun alpina da las tensiuns usitadas tranter singulas gruppas, ma era da consequenzas particularas per las regiuns da cunfin. En questas regiuns èn las mesiras repressivas dals stadis stadas bler pli fermas che fin qua. Ils cunfins èn daventads main permeabels ed han taglià uschia veglias allianzas e process da barat. Durant l’Emprima Guerra mundiala è surtut il spazi alpin a l’ost daventà in epicenter dal conflict.

En la segunda mesadad dal 20avel tschientaner ha cumenzà per la regiun alpina ina nova fasa. Ultra dal rinforzament da las identitads regiunalas è era sa manifestà la construcziun d’ina identitad alpina. Cun la Convenziun da las Alps suttascritta il 1991, ina cunvegna internaziunala tranter tut ils stadis en il territori alpin e l’Uniun europeica, ha la regiun alpina survegnì in tschert rom instituziunal. Quest process è vegnì rinforzà tras ina revalitaziun culturala da las Alps. En il 19avel tschientaner avevi dà tensiuns tranter ils propagaturs romantics d’ina «sacralitad» dals pizs alpins (sco John Ruskin) ed ils alpinists moderns che discurrivan d’in «playground of Europe» (sco Leslie Stephen). En il 20avel tschientaner han las muntognas survegnì in’impurtanza positiva sco spazi natiral main pertutgà d’influenzas urbanas (polluziun, canera etc.).

Litteratura

• Geschichte der Alpen: revista trilingua da la Societad internaziunala per la perscrutaziun istorica da las Alps, cumpara ina giada l’onn, chasa editura Chronos, Turitg, dapi il 1996, ISSN 1660-8070; access online sur http://www.arc.usi.ch/labisalp u http://retro.seals.ch.
• Bergier, Jean-François: Pour une histoire des Alpes, Moyen Âge et Temps modernes. Ashgate, Aldershot UK 1997, ISBN 0-86078-653-6.
• Braudel, Fernand: Das Mittelmeer und die mediterrane Welt in der Epoche Philipps II, 3 toms. Suhrkamp, Francfurt a. M. 1990 [original 1949–1966], ISBN 3-518-58056-6.
• Cuaz, Marco: Le Alpi. Il mulino, Bologna 2005, ISBN 88-15-10535-2.
• Dictionnaire encyclopédique des Alpes, 2 toms. Génat, Grenoble 2006, ISBN 2-7234-3527-X und 2-7234-5073-2.
• Fontaine, Laurence: Pouvoir, identités et migrations dans les hautes vallées des Alpes occidentales (XVIIe–XVIIIe siècle). Presses Universitaires de Grenoble, Grenoble 2003, ISBN 2-7061-1100-3.
• Guichonnet, Paul (ed.): Histoire et Civilisation des Alpes, 2 toms. Editions Privat Toulouse e Payot Lausanne 1980, ISBN 2-7089-2372-2.
• Leonardi, Andrea; Hans Heiss (ed.): Tourismus und Entwicklung im Alpenraum, 18.–20. Jahrhundert. Studienverlag, Puntina 2003, ISBN 3-7065-1883-3.
• Lorenzetti, Luigi; Raul Merzario: Il fuoco acceso. Famiglie e migrazioni alpine nell’Italia d’età moderna. Donzelli editore, Roma 2005, ISBN 88-7989-987-2.
• Mathieu, Jon: Geschichte der Alpen 1500–1900. Umwelt, Entwicklung, Gesellschaft. Chasa editura Böhlau, Vienna 1998, 2. ediziun: 2001, ISBN 978-3-205-99363-2.
• Mathieu, Jon; Simona Boscani Leoni (ed.): Die Alpen! Zur europäischen Wahrnehmungsgeschichte seit der Renaissance. Peter Lang, Berna 2005, ISBN 3-03910-774-7.
• Reichler, Claude: Entdeckung einer Landschaft. Reisende, Schriftsteller, Künstler und ihre Alpen. Chasa editura Rotpunkt, Turitg 2005, ISBN 3-85869-306-5.
• Tschofen, Bernhard: Berg, Kultur, Moderne. Volkskundliches aus den Alpen. Chasa editura Sonderzahl, Vienna 1999, ISBN 3-85449-163-8.
• Viazzo, Pier Paolo: Upland communities. Environment, population and social structure in the Alps since the sixteenth century. Cambridge University Press, Cambridge 1989, ISBN 0-521-30663-9.

Colliaziuns

• Societad internaziunala per la perscrutaziun istorica da las Alps: http://www.arc.usi.ch/labisalp
• International Scientific Committee on Research in the Alps: http://www.iscar-alpineresearch.org