Vienna
Ord la Wikipedia
| Bandiera da Vienna | Vopna da Vienna |
|---|---|
.svg) |
 |
| Datas da basa | |
| ISO 3166-2: | AT-9 |
| Numer da l'auto: | W |
| Cifra-clav da la vischnanca: | 90101–92301 |
| Numers postals: | 1010–1239, 1400, 1450 |
| Preselecziun da telefon: | 01 |
| Pagina d’internet: | www.wien.gv.at |
| Carta: Vienna en l’Austria | |
 |
|
| Politica | |
| President da la citad: | Michael Häupl (SPÖ) |
| Partida regenta: | Partida socialdemocrata da l’Austria (SPÖ) |
| Repartiziun dals sezs en il cussegl da vischnanca (100 sezs): |
SPÖ 55 ÖVP 18 Verds 14 FPÖ 13 |
| Ultimas elecziuns: | 23. October 2005 |
| proximas elecziuns: | probabel 2010 |
| Populaziun | |
| Abitants: aglomeraziun: |
1.678.435
(1. quartal 2008)[1] |
| Rang: | 1. da 9 |
| Spessezza da la populaziun: | 4.045 abitants/km² |
| Geografia | |
| Surfatscha: | 414,89 km² |
| – da quai terra: | 395,29 km² (95,33 %) |
| – da quai aua: | 19,36 km² (4,67 %) |
| – rang: | 9. da 9 |
| Situaziun geografica: | 48° 07' - 48° 19' N 16° 11' - 16° 34' O |
| Extensiun: | Nord-Sid: 22,4 km Vest-Ost: 30,0 km |
| Pli aut punct: | 542 m s. A. (Hermannskogel) |
| Pli bas punct: | 151 m s. A. (Lobau) |
| Divisiun d’administraziun | |
| Districts: | 1 citad statutara 23 districts |
| Vischnancas: | 1 |
| Carta: Vienna e ils districts | |
|
|
Vienna sin ina fotografia da satellit da 2002 (il 19., 20., 21. e 22. districts n’èn betg da vesair) |
|
Vista davent dal Leopoldsberg sin Vienna (oravant tut sin il 2. e 20. districts ]] |
|
Vienna (tudestg Wien, viennais Wean) è la chapitala ed en il medem mument era gist ina dals pajais federativs da l’Austria. Cun ses rodund 1’680’000 abitants è Vienna era la citad cun la pli gronda spessezza d’abitants dal pajais. A Vienna e conturn vivan enturn dus milliuns carstgauns, quai ch’è in quart da la populaziun da l’Austria. Tenor la cifra d’abitants è Vienna da chattar sin plazza diesch da las pli grondas citads da l’Uniun europeica (UE). Cun il biro da l’Organisaziun da las Naziuns unidas (ONU) è Vienna ina da las quatter sedias uffizialas da l’ONU. Ulteriuras organisaziuns internaziunalas da renum han lur sedia a Vienna. Uschia per exempel l’Organisaziun dals pajais exportaders da petroli (OPEC), l’Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l'Europa (OECE) e l’Organisaziun internaziunala per l’energia atomara (IAEO). La IAEO e la ONU han in agen cumplex d'edifizis, l’uschè numnà Vienna International Centre. La citad è stada durant tschientaners “citad imperiala e residenziala” dals Habsburgais ed è sa sviluppada en quest temp ad in center cultural e politic da l’Europa. Sco quarta citad dal mund, suenter Londra, New York e Paris, dumbra era Vienna dus milliuns abitants. Suenter la fin da l’emprima guerra mundiala ha Vienna dentant pers var in quart da lur abitants da lez temp. Sin proposta da la republica austriaca è la citad veglia da Vienna, che dat anc oz perditga da la suveranitad dals Habsburgais, sco era il chasti da Schönbrunn vegnids renconuschids sco iertas culturalas mundialas da l’Organisaziun da las Naziuns unidas per l'educaziun, scienza e la cultura (UNESCO). Il Stephansdom, che stat sper la roda gronda en il Prater e bleras autras attracziuns, è ina da las ensainas da Vienna ed è era il pli aut bajetg da la citad.
Cuntegn |
[editar] Geografia
Vienna è cun ina surfatscha da 414,89 km² il pli pitschen pajais federativ da l’Austria. Ultra da quai è el era il sulet pajais federativ che n’ha nagin cunfin cun in’autra terra. Sin fundament dal status spezial sco pajais federativ e citad statutara en il medem temp dispona Vienna davart da la pli gronda part da la surfatscha da circulaziun e da construcziun en cumparaziun cun sia grondezza. 11.3% da la surfatscha totala è terren surbajegià, 11,1% è surbajegià cun vias e 2,2% è surbajegià cun binaris. En il medem mument è Vienna era il pajais federativ cun las pli bleras surfatschas che vegnan nizzegiadas sco curtins (28.4% u 117.76 km²). Tar la surfatscha cuverta cun aua (4.6% u 19.1 km²) dispona mo il Burgenland dad in pli gronda cumpart. Vienna è era in dals quatter pajais federativs nua ch’i vegn fatg vin. 1.7% da la surfatscha vegn duvrada per vignas. Guauds cuvran 16.6% e l’agricultura po trair a niz 15.8% da la surfatscha.
[editar] Situaziun geografica
Il svilup tar ina da las pli impurtantas e grondas citads da l’Europa centrala, dastga Vienna engraziar tranter auter a sia favuraivla situaziun geografica. La citad giascha al nordost da las Alps en il nordvest dil batschigl da Vienna (tud. Wiener Becken). La citad istorica è vegnida erigida unicamain en il sid dal Danubi (tud. Donau). Ozendi s’extenda la citad dad omaduas varts dal flum. Vienna è sa furmada là nua che las veglias vias da martganzia sa cruschavan. Dal vest en l’ost il Danubi e dal nord el sid la Ruta da l’ambra (tud. Bernsteinstrasse). Il Danubi pudevan ins surpassar en quest lieu fitg lev, perquai ch’il flum sa sparteva sin blers bratschs ed aveva uschia era bleras inslas tranteren. Dapi la crudada da la tenda da fier (tud. Eiserner Vorhang) 1989 crescha il traffic e las relaziuns economicas tar ils stadis vischins en il nord ed en l’ost da l’Austria puspè. La vischinanza geografica tar ils anteriurs pajais en il bloc da l’ost accurschibla. Uschia giascha Vienna per exempel mo 60 km davent da la chapitala slovaca Bratislava. En l’Europa è ina tala vischinanza singulara (cun excepziun dal cas spezial Vatican e Roma). Dapi ils 21 da december 2007 – extensiun da la cunvegna da Schengen sin tranter auter las terras Tschechia, Slovachia e l’Ungaria – pon ins surpassar per l’emprima giada dapi l’onn 1918 ils cunfins en l’ost da l’Austria senza controlla da cunfin dapertut nua ch’ins vul.
[editar] Cuntrada
Dal territori da la citad da Vienna è mo ina relativamain pitschna part surbajegiada. Var la mesadad è prà. Ils pli gronds prads vegnan era tratgs a niz da l’agricultura. Vienna s’extenda da Lobau che giascha sin 151 meters enfin tar il Hermannskogel sin 542 meters sur mar. En il nordvest sco era en il vest ed en il sidvest da Vienna tanscha il guaud da Vienna (tud. Wienerwald) cun sias collinas (Leopoldsberg, Kahlenberg) enfin en il territori da la citad. Il Danubi cuntanscha tras la Wiener Pforte, ina stretga tranter il Leopoldsberg da la vart dretga ed il Bisamberg da la vart sanestra da la riva, la citad da Vienna. Or dal guaud da Vienna culan numerus flums en la citad. Il pli enconuschent è la Vienna. Ils culms en il vest vegnan cuntinuads en il sid da las terrassas (Winerberg e Laaer Berg) ch’èn sa furmadas en l’epoca glaziala. L’entir territori vegn nizzegià per la viticultura. El furma la regiun da viticultura da Vienna. L’ost da la citad è territori plitost planiv. Il Marchfeld vegn nizzegià da l’agricultura. El vegn dentant surbajegia pli e pli fitg. En il sidost chatt’ins il parc naziunal Donauauen, ina cuntrada per lung dal Danubi ch’è vegnida declerada sco parc naziunal. Damai che la situaziun da l’aura dal vest ha la gronda influenza sin la citad da Vienna (sco tar bleras citads en l’ost da l’Europa), sa chattan ils quartiers d’abitar elevads plitost a lur en il vest da la citad nua che l’aria è pli schubra. Ils vegls quartiers d’industria perencunter chatt’ins agl ur en l’ost da la citad.
[editar] Divisiun administrativa da la citad
Vienna vegn spartì en 23 districts. La citad istorica, oz la gronda part da l’emprim district, era anc suenter l’onn da revoluziun 1848 congruent cun il territori da la citad. Sut l’imperatur Franz Joseph I. èsi vegnì schlargià ils onns 1850, 1890/1892 e 1904 la citad. 1850 è l’aglomeraziun, las vischnancas aifer l’uschè numna ‘’Linienwall’’ (rempar che dueva proteger la citad dals Tircs e rebels da l’Ungaria) vegnids integrads sco 2. enfin 8. district (dapi che l’anteriur 4. district è vegnì spartì en dus era il 9.) en la citad da Vienna. Tenor la decisiun da 1890, ch’è ida en vigur l’emprim da schaner 1892, èn ils districts a l’ur dretg dal Danubi vegnids integrads en la citad. Cunquai dumbrava Vienna 19 districts. 1900 è la part en il nord dal 2. district daventada il district 20. Tar la terza gronda extensiun l’onn 1904 èn parts dal territori a la sanestra riva dal Danubi enturn Floridsdorf e Kagran vegnidas incorporadas sco 21. District. Quels novs cunfins da la citad han lura valì enfin l’onn 1938. Ina simplificaziun dal territori da Vienna hai dà durant il naziunalsocialissem, cura ch’ins ha creà Gross-Wien. La decisiun da 1946 è vegnida revocada per gronda part l’onn 1954. Stammersdorf, Eßling, Unterlaa, Oberlaa, ils lieus dal 23. District, Liesing, Lainzer Tiergarten e Hadersdorf-Weidlingau èn dentant restads tar Vienna. Ils territoris a la riva sanestra èn vegnids repartids tranter il 21. e 22. district. Dapi l’onn 1954 èn ils cunfins da la citad nunmidads. Ils nums dals vitgs autonoms d’antruras han anc survivi en blers districts. Tar singulas parts dals districts era numnads Grätzl (uschia vegn las pli pitschnas parts da la citad da Vienna numnadas e consistan ord intgins blocs da chasas – i dat nagins cunfins uffizials) èn ils nums sa mantegnids. Blers vitgs ed abitadis da temps pasads n’existan dentant betg pli. Tar la definiziun dals cunfins dals districts èn ins sa spruvads da fixar quels per lung da vias impurtantas u flums. Qua tras èn era anteriuras vischnancas èn vegnidas spartidas. Ils districts interns 1 e 3 enfin 9 vegnan dividids la Gürtelstrasse da Vienna dals districts anorvers. Il canal dal Danubi ed il Danubi sez spartan ils districts 2 e 20 da tut ils auters; ils districts 21 e 22 giaschan sco sulets a la riva sanestra dal Danubi. Era la Vienna furma dapertut nua ch’ella cula atras la citad il cunfin da districts.
[editar] Ils 23 quartiers da Vienna
|
|
[editar] Clima
Il clima da Vienna è in clima transitoric cun influenza oceanica or dal vest ed influenza continentala or da l’ost. Quai ves’ins vid las mesiraziuns fitg variablas durant l’entir onn. En tut ha Vienna mo ina pitschna quantitad da precipitaziuns e pli lungas periodas sitgas. Ils envierns èn en cumparegliaziun cun autras parts da l’Austria plitost miaivels. La media da la temperatura da l’aria è en il center da la citad mesirà durant 30 onns 11.4 °C, en ils districts ordaifer è la temperatura 10.2 °C (staziun meteorologica ZAMG Hohe Warte). La media da la quantitad da precipitaziuns giascha tar rodund 600 mm. En il vest da la citad giascha quella media tar 741.5 mm ed en l’ost 514.5 mm. A Vienna vegn dumbrà 60 dis da stad e 70 dis da schelira. A Vienna sa chatta era la sedia da l’Institut central per meteorologia e geodinamica (Zentralanstalt für Meteorologie und Geodynamik, ZAMG).
[editar] Istorgia
Il cumenzament da l’istoriografia da la citad va enavos tar il tredeschavel tschientaner cun la cronica da la citad da Jans der Enikel.
[editar] Preistorgia, temp roman, temp medieval
Scuvertas archeologicas mussan ch’i ha gia dà durant il temp paleolitic umans ch’èn viandads atras questa regiun. Pir davent dal temp neolitic è il Wiener Becken stà populà permanent. Dal temp da bronz dattan perditga detg bleras fossas nua che las restanzas da las baras brischadas vegnivan sutterradas dentant era auters fastizs da populaziun. La veglia cultura da Hallstatt en il temp da fier è represchentada a Vienna cun in bain visibel crest-fossa e restanzas da populaziun. Or dal temp celtic è enconuschent ch’i deva in oppidum (abitadi fortifitgà sumegliant ad ina citad) sin il Leopodsberg ed in pitschen abitadi celtic cun il num “Vedunia” („Waldbach“).
En l’emprim tschientaner suenter Cristus han ils romans erigì in en il lieu dal center da la citad da Vienna manaivel al Danubi in champ da militar (castrum) collià cun la citad civila Vindobona (ozendi il terz district). Il champ aveva la funcziun da segirar il cunfin da la provinza Pannonia. Anc oz ves’ins en l’emprim district il decurs dal mir e la via dal champ. Ils romans èn stads enfin en il tschintgavel tschientaner. Il champ da las legiuns romanas sa chattava en l’ost da la part occidentala da l’imperi roman ed è spert daventà in’unfrenda dals embrugls da las migraziuns dals pievels tudestgs.
Il center viennais dal temp medieval tempriv era il Berghof, in bain economic per la viticultura. L’emprima giada è il bain vegnì numnà en las annalas da Salzburg l’onn 881. Là vegn menziuna ch’i haja gì lieu ad “apud Weniam” ina battaglia cunter ils Magyars. I n’è dentant betg cler sch’i sa tractava latiers da la citad u dal flum. Cun la victoria da Retg Otto I. cunter ils Magyars l’onn 955 en ina battaglia sin il Lechfeld hai cumenzà ad ir meglier cun Vienna sco era cun l’Austria.
L’onn 976 è vegnì stgaffì sut ils Babenbergs il marchesat Ostarrichi sin il territori al cunfin tar l’Ungaria, tar il qual era Vienna tutgava. Gia en l’indeschavel tschientaner era Vienna in impurtant lieu da martganzia. 1155 ha Heinrich II. numnà Vienna sco sia citad principala. Mo in onn pli tard ha Vienna obtegnì cun il previlegium minus il stadi da ducadi cun sedia dal duca. L’onn 1192 en il decurs da la terza cruschada ha il marches Leopold V. il virtuus arrestà il retg Richard Löwenherz a Erdberg (oz il terz district) tar Vienna. Quai ha purtà in enorm pretsch da liberaziun. Cun quels daners è vegnì drizzà en in lavuratori per batter munaida sco era finanzià l’emprim engrondiment da la citad pli grond. 1221 ha Vienna survegnì sco segunda citad en il ducadi austriac il dretg da citad e ad martgà (tud. Stapelrecht). Quai vul dir che la citad aveva il dretg da pretender dals commerziants che gievan atras la citad da stuair distgargiar lur rauba e da dar la pussaivladad als abitants da cumprar quella. Quai pussibilitava als viennais il commerzi intermediar, uschia che Vienna aveva relaziuns da commerzi oravant tut per lung dal Danubi e cun Venezia. Vienna valeva sco ina da las pli impurtantas citads dal la regiun.
[editar] Habsburgais
Cun la victoria da Rudolf I. l’onn 1278 cunter Ottokar II. da Boemia han ils Habsburgais surpiglià la pussanza en l’Austria. Sut ils Luxemburgais è Prag daventà la citad cun residenza imperiala. Vienna giascheva en la sumbriva da quella. Ils Habsburgais sa spruvavan adina da bajegiar ora vinavant la citad e da tegnair pass.
Gronds merits ha Rudolf IV. Gudagnà perquai ch’el ha auzà il bainstar cun sia sabia politica economica. Duas decisiuns han era dà ad el il surnum “il fundatur”: la fundaziun da l’universitad da Vienna 1365, tenor l’exempel da Prag e la construcziun dal bajetg gotic da St. Stephan. Il temp suandant è stà sut lensaina da charplinas pervi d’iertas tranter ils Habsburgais. Quellas charplinas n’han betg mo procurà per blers embrugl mabain era il ruin economic.
Vienna è daventà 1438, suenter l’elecziun dal duca Albrecht V sco retg roman-tudestg, la residenza dal sontg imperi roman. Cun il num Albrecht èn dentant era la stgatschada ed ils mazzaments dals gedieus viennais dals onns 1421/22 colliads. 1469 daventa la citad la sedia da l’uvestg e cunquai è il Stephansdom daventà ina catedrala. En l’era dal flaivel Friedrich III era Vienna adina sin la vart da ses adversari, perquai che Friederich na pudeva betg garantir la pasch en ses pajais. Il motiv eran ils mercenari che viagiavan per la terra enturn. Suenter che l’Ungaria e la Boemia han tutgà tar il domini dals Habsburgais è Vienna daventà 1556 definitivamain la sedia da l’imperatur.
Quai è era sta il temp nua che la citad da Vienna e vegnida recatolisada. La citad era en il temp avant daventada protestanta. 1551 èn ins i per ils gesuits. Quels han spert gì bler influenza a la curt. A la testa da la cunterrefurmaziun era Melchior Khlesl, l’uvest da Vienna enturn ils 1600.
[editar] La bloccada da la citad entras ils Tircs
L’onn 1529 è Vienna stà bloccà per l’emprima giada dals Tircs, dentant senza success. Ils cunfins tranter la part habsburgaisa e la part osmana da l’Ungaria passava onns a la lunga mo var 150 kilometers a l’ost da la citad. Quai ha restrinschì il svilup da la citad. Almain ha vienna oramai survegnì ina moderna fortificaziun. Enfin en il 17avel tschientaner è la construcziun da quella fortificaziun stada l’activitad principala da construcziun. 1683 ha la fortificaziun sa cunprovada. Ella ha schurmegià la citad durant mais enfin che l’armada tirca è sa retratga, perquai che l’armada da securs dal retg polac Jan Sobieski è arrivada. Cun quai han ins cumenzà a stgatschar il reginavel osman or da l’europa centrala.
[editar] Il baroc ed il classizissem en cumplaina fluriziun
_058.jpg)
Pli tard è vegnì bajegià bler e la citad e prosperada. En il temp da la reconstrucziun è la citad da Vienna vegnida barochisada (Vienna gloriosa). Numerus palazis da persunas noblas èn vegnids bajegiads. Oravant tut dals achitects Johann Bernhard Fischer von Erlach e Johann Lukas von Hildebrandt. Era ordaifer ils mirs da la citad èsi vegnì bajegià bler. Dapi l’onn 1704 ha era l’aglomeraziun in sistem da fortezza, il Linienwall. Quai mir da fortezza era pli u main là nua che la Glürtelstrasse sa chatta oz.
Suenter che blera glieud è morta pervi da la pesta durant ils onns 1679 e 1713 è la populaziun puspè creschida continuadamain. Durant quai temp èn era las emprimas manufacturas vegnidas fundadas. Las emprimas hai dà en la Leopoldstadt. Era la highiena è vegnida megleriada cun erregier canalisaziun e cun il nettegiament da las vias.
Cun la fluriziun da la citad è Vienna bainspert daventada in’impurtanta center cultural en l’europa che ha gì ses punct culminant cun la musica classica viennaisa (Haydn, Mozart, Beethoven, Schubert).
[editar] La citad imperiala tranter il conservatissem e l’avantgarde
En las guerras da coaliziun han las truppas da Napoléon conquistà Vienna duas giadas (1805 e 1809). 1804 è Vienna daventà la chapitala dad in nov stadi – da l’Imperi austriac. 1806 è vegnì annunzà la fin dal Sontg Imperi roman german. Suenter la victoria cunter Napoléon ha il Congress da Vienna gì lieu 1814/15 che ha ordinà da nov las relaziuns politicas en l’Europa.
La suandanta epoca dal Vormärz è characterisada entras la politica da repressiun rigurusa ed era entras la cultura da Biedermeier. En quella epoca ha era l’industrialisaziun cumenzà. 1837 è l’emprima viafier vegnida averta (Nordbahn).
La revoluziun franzosa dal favrer 1848 ha era gì effect sin Vienna. Ils 13 da mars è la revoluziun dal mars rutta. Entras quella revoluziun ha il chanzelier dal stadi Metternich bain prest stuì sa retrair. Ils 6 d’october ha lura la revoluziun da l’october cumenzà. A la fin ha il militar imperial victorisà cunter ils democrats. Il democrat Robert Blum ch’era vegnì da Frankfurt am Main per gidar la populaziun è vegnì executà en la Brigittenau.
1850 è la citad vegnida engrondida cun incorporar l’aglomeraziun aifer il Linienwall e la Leopoldstadt sin la Donauinsel en la citad da Vienna. 1858 è il mir da fortezza da la citad vegnì destruì. Empè dal mir è la Ringstrasse vegnida bajegiada. A quella via èn edifizis monumentals vegnids construids. Dal stil da bajegiar a la Ringstrasse è la citad da Vienna vegnida influenzada. Quai temp ha gì ses punct culminant cun l’Exposiziun mundiala 1873. Cun il chrash da la bursa ch’è stà durant l’exposiziun è era il temp da fundaziun i a fin.
Suenter las grondas innundaziuns da l’onn 1830 hai adina puspè dà plans per ina regulaziun dal Danubi. Quels èn vegnids realisads tranter 1868 e 1875. Il Danubi en vegnì menà en in flum principal sper la citad ora. In pitschen flum atras la citad è anc vegnì laschà en furma da chanal. El porta il num Donaukanal.
En quest temp è era la populaziun da Vienna creschida spert pervi dal grond dumber d’imigrants. Il pli conuschent president da la citad durant il temp imperial è Karl Lueger stà. Il cristiansozial carismatic è stà en uffizi davent da l’onn 1897 fin 1910. El è stà enconuschent per refurmas communalas sco er per in antisemetissem rabià.
Igl è era stà l’ultim punct culminant cultural en la moderna viennaisa Wiener Moderne. Quai na betg sco ultim pervi da l’associaziun d’artits Secessiun viennesa (tud: Wiener Secession]] che ha fatg che Vienna è daventà in center dal jugendstil. En la musica è il moviment Segunda scola viennaisa naschì. En quella atmosfera culturala ha Sigmund Freud stabili la psicanalisa.
[editar] Funtaunas
- ↑ Statistica dal stan da la populaziun, Statistik Austria
[editar] Colliaziuns
 |
Commons: Wien – Media |
