Organisaziun da las Naziuns unidas

Ord la Wikipedia

Bandiera da las Naziuns unidas.
Linguas uffizialas	arab, chinais, englais, franzos, russ, spagnol
Il secretari general da la ONU	Ban Ki-moon (dapi 2007)
Fundaziun	26 da zercladur 1945
Entrada en vigur da la charta da la ONU	24 d'october 1945
Stadis commembers	192
Quartier principal	New York (USA)
Colliaziun	www.un.org

L'Organisaziun da las Naziuns unidas (ONU; englais: United Nations Organization, UNO; savens era UN per United Nations; tudestg: Organisation der Vereinten Nationen) è ina uniun interguvernamentala da 192 stadis e sco organisaziun internaziunala in subject da dretg internaziunal renconuschì illimitadamain.

Las incumbensas las pli impurtantas da l'organisaziun èn il mantegniment da la pasch mundiala, l’observaziun dal dretg internaziunal, la protecziun dals dretgs umans e la promoziun da la collavuraziun internaziunala.

Cuntegn 1 Istorgia 2 Commembers da las Naziuns unidas 3 La finanziaziun da la ONU 3.1 La posiziun speziala dals USA 4 La Charta da las Naziuns unidas 5 Organs da las Naziuns unidas 5.1 Organs principals 5.2 Organs accessorics ed organisaziuns spezialas 6 Lavurs e finamiras 6.1 Mantegniment da la pasch 6.2 Chapellinas blauas 6.3 La crisa da Ruanda 6.4 La crisa da Bosnia 6.5 Linguas da la ONU 7 Critica envers las Naziuns unidas 7.1 Cumposiziun dal Cussegl da segirezza da la ONU 7.2 Cumpetenzas 7.3 Ulteriuras criticas 8 Litteratura 9 Colliaziuns 10 Referenzas

[editar] Istorgia

Sias ragischs ha l’Organisaziun da las Naziuns unidas en las conferenzas da pasch da Haag ed en la Societad da las naziuns che è vegnida fundada suenter la Emprima Guerra mundiala cun la finamira da garantir la pasch sin il mund. Dentant n'ha la Societad da las naziuns betg gì tants commembers (uschia n'eran per exempel ils Stadis Unids da l'America betg commembers da la Societad da las naziuns) ed ella n’ha betg cuntanschì l'influenza necessaria per far valair sias finamiras ed aveva praticamain fatg naufragi a l’entschatta da la Segunda Guerra mundiala.

Il president american Franklin D. Roosevelt ha suenter il naufragi da la Societad da las naziuns empruvà durant la Segunda Guerra mundiala ina secunda giada da stgaffir in’organisaziun per il mantegniment da la pasch ed ha elavurà ensemen cun il primminister britannic Winston Churchill la Charta da l'Atlantic (Atlantik-Charta). La collavuraziun da l'Uniun sovietica e da la Republica da la China al nov urden da pasch ha manà ils 30 d'october 1943 a la Decleraziun da Moscau (Moskauer Deklaration) da las quatter pussanzas. Quella prendeva en mira da stgaffir il pli spert pussaivel ina organisaziun universala per il mantegniment da la pasch e da la segirtad internaziunala sin basa dal principi da l'egualitad suverana da tut ils stadis paschaivels. Durant la conferenza da Dumbarton Oaks è vegnì discutà vinavant davart la fundaziun da la ONU. Suenter l'integraziun da la Frantscha en il circul da las pussanzas responsablas, ha la charta da las Naziuns unidas pudì vegnir finida 1945 a chaschun da la conferenza da Jalta. Ella è vegnida suttascritta ils 26 da zercladur 1945 a San Francisco da 50 stadis. La Pologna ha pir suttascrit pli tard la charta, fa dentant part dals 51 commembers fundaturs.

La charta è ida en vigur ils 24 d'october dal medem onn, suenter che la Republica da la China, la Frantscha, l'Uniun sovietica, il Reginavel Unì, ils Stadis Unids da l'America e la plipart dals stadis fundaturs avevan ratifitgà la charta.

Las Naziuns unidas han lur sedia principala a New York e trais ulteriuras sedias a Genevra, Nairobi e Vienna. A Den Haag sa chatta il tribunal internaziunal. Las sedias da las Naziuns unidas na sa chattan tenor diever linguistic uffizial betg en ils stadis correspundents, mabain èn mo circumdads da quels, quai vul dir, che il tribunal internaziunal è a Den Haag e la sedia principala da la ONU è a New York. En la ONU valan agens dretgs e la pussanza statala dal stadi da la sedia respectiv na po betg duvrar mesiras repressivas. Qua tras n'è la suveranitad betg periclitada. Che edifizis da las Naziuns unidas fissan ina furma da territori internaziunal n'è betg renconuschì dal dretg internaziunal. Dentant profitan lur indrizs da l’immunitad dal dretg internaziunal, analog a las ambassadas.

[editar] Commembers da las Naziuns unidas

Actualmain èn 192 stadis commembers da las Naziuns unidas.

Ils 51 commembers fundaturs da las Naziuns unidas da l'onn 1945 eran: l'Egipta, l'Etiopia, l'Argentinia, l'Australia, la Republica socialista sovietica bielorussa, la Belgia, la Bolivia, la Brasilia, il Chile, la Republica da la China, la Costa Rica, il Danemarc, la Republica Dominicana, l'Ecuador, l'El Salvador, la Frantscha, la Grezia, la Guatemala, il Haiti, las Honduras, l'India, l'Irac, l'Iran, la Jugoslavia, il Canada, la Columbia, la Cuba, il Libanon, la Liberia, il Luxemburg, il Mexico, la Nova Zelanda, la Nicaragua, l'Ollanda, la Norvegia, il Panama, il Paraguai, il Peru, las Filippinas, la Pologna, l'Arabia Saudita, l'Uniun sovietica, l'Africa dal Sid, la Siria, la Tschecoslovachia, la Tirchia, la Republica socialista sovietica ucranaisa, ils Stadis Unids da l'America, il Reginavel Unì, l'Uruguai e la Venezuela.

1973 èn la Republica democratica tudestga e la Republica federala tudestga s'associadas a la ONU sco 133. e 134. commember. L'Austria è entrada l'onn 1955 en la ONU, il Liechtenstein 1990 e la Svizra l'onn 2002.

Betg commembers èn tranter auter il Stadi vatican (sia represchentaziun tenor dretg internaziunal, la Sontga Sedia ha dentant status d'observatur) ed ils stadis betg renconuschids da tut ils pajais sco la Sahara occidentala (Demokratisch-arabische Republik Sahara), la Republica russa Cipra dal nord (Türkische Republik Nordzypern, TRNZ), las inslas Cook e la Republica da la China (Taiwan). La Republica da la China ha ina posiziun speziala cunquai ch'ella era sco commembra fundatura da la ONU durant ils onns 1945 fin 1971 perfin in dals commembers permanents dal cussegl da segirezza da la ONU. L'onn 1971 ha la Republica da la China stuì sortir da las Naziuns unidas suenter in «conclus» (resoluziun 2758) da l'assamblea generala da la ONU. Dapi alura represchenta la Republica populara da la China sco commembra permanenta dal cussegl da segirezza ils interess chinais entaifer las Naziuns unidas, e sa dosta vehementamain cunter ina commembranza dal Taiwan en la ONU.

[editar] La finanziaziun da la ONU

La ONU sa finanziescha oravant tut da contribuziuns da lur stadis commembers. Ins differenziescha contribuziuns obligatoricas, contribuziuns obligatoricas da repartiziun (Pflicht-Beitragsumlagen) e las contribuziuns voluntarias.

Las contribuziuns obligatoricas dals singuls stadis commembers servan a finanziar la gestiun ordinaria da l'organisaziun sco er per part incumbensas administrativas da lur organs spezials ed organs accesorics. La procentuala exacta da las contribuziuns obligatoricas vegn calculada tenor ina clav che vegn fixada mintga trais onns da nov da l'assamblea generala a basa d'ina proposta d'ina cumissiun che s'occupa da las contribuziuns. L'ultima midada che ha manà a la clav actuala è vegnida decidida il december 2000 ed è ida en vigur il prim da schaner 2001. La summa da las contribuziuns dad in pajais vegn dapi lura fixada sin fundament da la media dal product naziunal brut dal pajais correspundent durant ils ultims quatter onns e mez (avant sis onns). Medemamain relevantas èn la chargia dals debits, l'entrada per persuna e la fluctuaziun monetara. Ultra da quai è fixà che mintga pajais duai contribuir almain 0,001 pertschient als custs da la gestiun ordinaria e dastga sin il pli pajar 25 pertschient da l'entir budget. Stadis sco la Corea dal Sid, il Singapur e la Brasilia han stuì surpigliar a partir da l'onn 2004 suenter ina fasa da transiziun ina pli auta procentuala dal budget da la ONU. Il Giapun ha quintà cun pitschnas reducziuns dals pajaments da contribuziun pervia da la conjunctura regressiva. Er las contribuziuns dals Stadis Unids da l'America èn vegnidas reducidas, la part da la Germania è restada pli u main la medema. Sperditas d'entrada da 34 milliuns dollars, ch'èn resultadas pervia da la fasa da transiziun da trais onns, èn vegnidas cumpensadas cun ina donaziun privata da l'interprendider da medias Ted Turner (CNN). ^[1] Ils pli gronds pajaders dals onns 2004-2006 èn il Stadis Unids cun 22 pertschient, il Giapun cun 19,5 pertschient, la Germania cun 8,7 pertschient, il Reginavel Unì cun 6,1 pertschient e la Frantscha cun 6 pertschient. Tut ils auters pajais contribueschan mintgamai pli pauc che 5 pertschient, circa la mesadad paja be la contribuziun minimala da 0,001 pertschient. Il termin per il pajament è ils 31 da schaner da mintg’onn. ^[2] Il budget da dus onns (be contribuziuns obligatoricas) da la ONU per ils onns 1998/1999 muntavan a 2,8 mia. dollars. Las entradas regularas dal budget èn perencunter sa diminuidas da 405 miu. dollars americans 1997 a mo 279 miu. dollars l'onn 1998. Enfin il di da controlla l'onn 1998 avevan be 27 da 185 pajais pajà cumplettamain lur contribuziuns. Ca. 75 pertschient dals daners mancants dal budget regular e ca. 50 pertschient da las contribuziuns al Peacekeeping mancavan perquai ch’ ils Stadis Unids n'avevan betg pajà lur part. ^[2]

Tar las contribuziuns obligatoricas da repartiziun sa tracti medemamain da contribuziuns obligatoricas che ils stadis commembers ston pajar. Questas contribuziuns servan dentant mo a finanziar operaziuns da pasch. Las tariffas actualas per las contribuziuns obligatoricas da repartiziun èn vegnidas fixadas l'onn 1973 da l'assamblea generala. Ils stadis da la ONU sviluppads economicamain il pli pauc pajan be 10 pertschient da lur contribuziuns obligatoricas a la gestiun ordinaria da la ONU, pia 0,0001 pertschient. Ils ulteriurs pajais en svilup ston sbursar 20 % da lur contribuziun obligatorica. Ils pajais industrials pajan lur contribuziun cumplaina. Ils tschintg commembers permanents dal cussegl da segirezza pajan lur contribuziuns obligatoricas cumplainas ed ultra da quai anc la differenza ch'è sa resultada pervia da la distgargia dals pajais en svilup. La repartiziun da quests custs sa drizza tenor la summa da las singulas contribuziuns obligatoricas. Per las contribuziuns obligatoricas da repartiziun vegnan duvrads contos separads da quels da la gestiun ordinaria. ^[3]

Las contribuziuns voluntarias vegnan duvradas per finanziar organs spezials ed organs accessorics da la ONU sco p.ex. il «UNDP» (Program da las Naziuns unidas per il svilup), la «UNICEF» (Ovra d'agid per uffants da las Naziuns unidas), il «UNFPA» (Fond da las Naziuns unidas per la populaziun), «UNHCR» (Autcumissariat da las Naziuns unidas per ils fugitivs) ed il «WFP» (program alimentar mundial). Grazia a la decisiun libra davart la summa da lur contribuziuns voluntarias pon stadis influenzar considerablamain ils puncts centrals dal program da lavur da la ONU. ^[3]

[editar] La posiziun speziala dals USA

Cun l'entrada en uffizi da la regenza da Ronald Reagan (1981-1989) han ils Stadis Unids da l'America cumenzà a retegnair ina pli e pli gronda part da lur contribuziuns obligatoricas al budget ordinari da la ONU sco er al budget per il mantegniment da la pasch. Questa cuntravenziun cunter la cunvegna han ils USA l'emprim motivà cun critica politica cunter intgins programs da la ONU. Dapi la fin dals onns otganta, sut il president George H. W. Bush, han els rinfatschà a la ONU ineffizienza e sfarlattim da daners. Fin l'onn 1992 eran ils debits dals USA creschids ad ina summa da 1,5 mia. dollars americans. Il congress american ha stimà l'onn 1997 l’import dal debit a 926 miu. dollars americans, cun renviar a prestaziuns fatgas per mantegnair la pasch. Plinvavant ha el duvrà ils daners retegnids sco med da far pressiun per reducir la procentuala da las contribuziuns obligatoricas dals USA. ^[1] Ultra da quai han els era duvrà ils daners retegnids per cuntanscher cun forza midadas en chaussas persunalas entaifer las Naziuns unidas, sco en il cas da l’anteriur directur general da l'organisaziun per il scumond dad armas chemicas José Bustani, dal secretari general Boutros Boutros-Ghali u en il cas da la furmaziun da cumissiuns da la ONU l'onn 2001. ^[4][2][5] La regenza dals USA sut Bill Clinton ha cuntanschì cun contractar en la uschenumnada cunvegna Helms-Biden ils 10 da zercladur 1997 ina reducziun da las contribuziuns americanas a la gestiun ordinaria da la ONU da 25 pertschient a 20 pertschient ed ha plinavant pudì sminuir las contribuziuns americanas als servetschs per mantegnair la pasch da 31 pertschient a 25 pertschient. ^[2]

[editar] La Charta da las Naziuns unidas

La Charta è la «constituziun» da las Naziuns unidas ed è vegnida suttascritta ils 26 da zercladur 1945 en la sala da teater dal «Veterans War Memorial Building» a San Francisco. Ella è ida en vigur ils 24 d'october 1945. La Pologna, il 51avel commember fundatur, n’ha betg pudì far part da la conferenza ed ha suttascrit pli tard. La Charta è in contract da dretg internaziunal betg limità temporalmain ed è vegnida midada dapi la fundaziun be en quatter puncts che pertutgan ils artitgels 23, 27, 61 e 109. Ella consista d'in preambel e 19 chapitels cun 111 artitgels. (Ils tschentaments da la Societad da las naziuns avevan be 26 artitgels.) Ils chapitels tractan tranter auter ils differents organs principals da la ONU, l'appaschentaziun da conflicts, las mesiras en cas d'ina periclitaziun u ina violaziun da la pasch ed en cas dad in'acziun d'attatga, sco er las finamiras ed ils princips.

[editar] Organs da las Naziuns unidas

Tenor l'artitgel 7 da la Charta da l'ONU sa cumponan las Naziuns unidas da sis organs principals ch'èn decisivs per il process da decisiun. Dasper ils organs principals datti er ina retscha d'organs accessorics ed organisaziuns spezialas che fan part dal sistem da las Naziuns unidas e s'occupan dad incumbensas specificas.

[editar] Organs principals

• L'Assamblea generala (General Assembly): L'Assamblea generala po far recumandaziuns (betg obligantas dal dretg internaziunal) a stadis commembers e po dar vinavant projects al cussegl da segirezza. Ella decida davart l'entrada da novs commembers ed è tranter auter er responsabla per approvar il budget e la fixaziun da las contribuziuns minimalas. Plinavant elegia ella ils commembers betg permanents dal cussegl da segirezza, tut ils commembers dal cussegl economic e social, sin proposta dal cussegl da segirezza elegia ella il secretari general sco er ils 15 derschaders dal tribunal internaziunal. Tut ils stadis commembers da la ONU han ina sedia ed ina vusch, per la quala pon vegnir delegads mintgamai tschintg represchentants.
• Il Secretariat (United Nations Secretariat): il pli aut funcziunari da l'administraziun è il secretari general. El vegn elegì per tschintg onns ed accumplescha dasper las incumbensas administrativas era ina funcziun politica. Uschia po el p.ex. vegnir incaricà dal cussegl da segirezza cun incumbensas singulas.
• Il Cussegl da segirezza (Security Council) ha 15 commembers. Da quels èn la China, la Russia, la Frantscha, il Reginavel Unì ed ils Stadis Unids da l'America commembers permanents. Ils auters diesch commembers betg permanents vegnan elegids da l'assamblea generala per mintgamai dus onns. Ils conclus dal Cussegl da segirezza èn obligants e pon vegnir fatgs valair. Els basegnan il consentiment dad almain nov commembers, tranter quels tut ils commembers permanents (cun excepziun da dumondas da procedura). Ins discurra qua dad in dretg da veto dals commembers permanents. En la pratica vegn l’abstenziun da la vusch dad in commember betg valitada sco «veto». Dals conclus fan part mesiras per il mantegniment da la pasch, mesiras per cuntanscher la pasch cun forza sco meds da pressiun betg militars sco p.ex. embargos commerzials.
• Il Cussegl economic e social (Economic and Social Council, ECOSOC): Ad el èn las numerusas organisaziuns spezialas suttamessas. Da quellas fan p.ex. part il Fond monetar internaziunal, la Banca mundiala e l'Organisaziun mundiala da commerzi (OMC).
• Il Cussegl per l'administraziun fiduziara (Trusteeship Council) ha entant suspendì sias incumbensas perquai ch'i na dat dapi 1994 (suenter la liberaziun dal stadi Palau che vegniva administrà fin lura dals USA) nagins territoris sut administraziun fiduziara pli.
• Il Tribunal internaziunal (International Court of Justice, ICJ) a Den Haag sco dretgira universala dal dretg internaziunal. El decida en cuntraversas giuridicas tranter stadis che renconuschan sia giurisdicziun e fa expertisas. Ils 15 derschaders vegnan elegids per nov onns. Els fan lur sentenzias cun la maioritad da vuschs relativa.

[editar] Organs accessorics ed organisaziuns spezialas

Organs accessorics da l'assamblea generala da la ONU vegnan fundads per activitads spezialas. Els han lur atgn’administraziun, mo nagin’atgna basa da dretg internaziunal e n'èn betg subjects dal dretg internaziunal sco la ONU sezza. Da preschent datti 22 organs accessorics, sper il probablamain pli enconuschent, l'ovra d'agid per uffants UNICEF, èn quai tranter auter il Program da las Naziuns unidas per l'ambient (englais: UNEP), il program alimentar mundial, l'Autcumissariat da las Naziuns unidas per ils fugitivs ed il Program da las Naziuns unidas per il svilup.

Organisaziuns spezialas èn organisaziuns internaziunalas giuridicamain, organisatoricamain e finanzialmain autonomas ch'èn dentant colliadas tras cunvegnas cun la ONU. Intginas organisaziuns èn perfin pli veglias che la ONU sezza. Entant datti 16 talas organisaziuns interguvernamentalas. La ONU collavura tranter auter stretgamain cun suandantas organisaziuns autonomas: UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization), Organisaziun mundiala da la sanadad (OMS; englais: WHO), organisaziun internaziunala da la lavur (OIL; tudestg: IAO), Fond monetar internaziunal (FMI; tudestg: IWF) ed auters. La lavur da las organisaziuns spezialas vegn coordinada dal Cussegl economic e social da la ONU.

[editar] Lavurs e finamiras

Dapi sia fundaziun ha la ONU gì plirs success remartgabels, tranter auter ha ella:

• contribuì a la fundaziun dal stadi Israel (1947 - 1949)
• stabilisà la crisa da Berlin (punt aviatica) (1948 - 1949)
• stabilisà la crisa da Cuba (1962)
• stabilisà il conflict dal Proxim Orient (guerra da Jom-Kippur) (1973)
• contribuì a l’introducziun dal dretg da votar per nairs en Rodesia (1976)
• terminà la guerra tranter l'Irac e l'Iran (1988)

Ella ha mantegnì directamain la pasch p.ex. en:

• la Cambodscha 1993
• il Mosambique 1994
• l'Angola 1995
• la Guatemala 1996
• la Cipra.

Bleras finamiras han las Naziuns unidas gia cuntanschì:

• l'elavuraziun dals dretgs umans 1948
• l'extincziun u la reducziun da malsognas (la virola)
• il program alimentar mundial da la ONU metta mintga onn a disposiziun dapli che la mesadad da l'entir agid alimentar che vegn prestà en tut il mund
• ellas protegian fugitivs
• ellas scoleschan tschertgaminas (p.ex. en l'Afghanistan datti diesch milliuns minas zuppadas)
• 70 pertschient da las activitads da la ONU pertutgan ils champs da l'agid da svilup e da l’agid umanitar

Ils champs d'activitad èn perquai oravant tut il mantegniment da la pasch, la politica dals dretgs umans e la cooperaziun al svilup.

[editar] Mantegniment da la pasch

Il mantegniment da la pasch è ina da las incumbensas principalas da las Naziuns unidas. Ellas èn obligadas dad evitar e terminar conflicts internaziunals. La gronda muntada vegn suttastritgada gia en l'emprim artitgel da la Charta da la ONU:

„...mantegnair la pasch mundiala e la segirezza internaziunala e prender per quest intent mesiras collectivas efficazias per evitar ed eliminar smanatschas da la pasch, per supprimer acziuns d’attatga ed autras violaziuns da la pasch ed eliminar u appaschentar cun meds paschaivels e tenor ils princips da la giustia e dal dretg internaziunal dispitas internaziunalas u situaziuns che pudessan manar ad ina violaziun da la pasch. “

– La Charta da las Naziuns unidas, art. 1, cif. 1

Las Naziuns unidas han stgaffì in sistem da segirtad collectiva entras l'integraziun voluntaria da ses stadis commembers. Il coc da quest sistem da segirtad collectiva è il scumond general da violenza:

„Tut ils commembers tralaschan en lur relaziuns internaziunalas la smanatscha u il diever da violenza, saja quai cunter l’integritad territoriala u l’independenza politica d’in stadi u saja quai en uschiglio ina maniera incumpatibla cun las finamiras da las Naziuns unidas. “

– La Charta da las Naziuns unidas, art. 2, cif. 4

Malgrà il scumond general da violenza na sclauda la Charta betg dal tut il diever da la forza. Sper il dretg individual dad autodefensiun da mintga pajais è ella concentrada sin il cussegl da segirezza: Mesiras collectivas cunter disturbaders da la pasch tenor chapitel VII, sco sancziuns economicas, communicativas ed autras sancziuns betg militaras fin al diever da la forza en cas da basegn. Al Cussegl da segirezza vegn tras quai concedì il «monopol da legitimaziun da violenza». Avant ch’il Cussegl da segirezza po decider mesiras correspundentas en ina situaziun che periclitescha la pasch, sto el examinar sch'igl è avant maun ina ruttadira da la pasch. Sche quai fiss il cas, avess el da principi duas pussaivladads per reagir sin ina tala violaziun: El po far tant recumandaziuns als commembers da la ONU sco er decider mesiras repressivas cunter il disturbader da la pasch sco er cunter tut ils ulteriurs stadis commembers.

En connex cun mesiras da repressiun èn pussaivlas tant sancziuns betg militaras sco er ina directa intervenziun militara entras la ONU sezza u tras commembers cun in mandat correspundent. L'installaziun d'ina truppa da la ONU è bain previsa en la Charta, n'è dentant betg vegnida realisada fin oz. Da las sancziuns betg militaras fan part:

„L’interrupziun totala u parziala da las relaziuns economicas, dal traffic da viafier, dal traffic maritim e dal traffic aviatic, da las communicaziuns da posta, telegraf e radio sco er d’ulteriuras pussaivladads da communicaziun e l’interrupziun da las relaziuns diplomaticas.“

– Tenor la Charta da las Naziuns unidas, art. 41

.

Ina sculptura sin la «Visitor's Plaza» davant l'edifizi da la ONU a New York simbolisescha la finamira da mantegnair la pasch cun preschentar in revolver cun chonna nuada en. L'artist svedais Carl Fredrik Reuterswärd ha creà la sculptura che sa numna «Non-Violence» (nunviolenza). Ella è in regal da la regenza da Luxemburg per l'ONU.

[editar] Chapellinas blauas

Las chapellinas blauas èn ils schuldads da pasch da la ONU. Els n'eran betg previs en la Charta sco med per mantegnair passivamain la pasch. Ma Dag Hammarskjöld (segund secretari general da la ONU) e Lester Pearson (politicher canadais, activs en la ONU) han sviluppà l'idea dals schuldads da pasch per situaziuns da crisa. Ils schuldads portan per vegnir identifitgads immediat sper l'unifurma da lur pajais ina chapellina blaua u ina baretta blaua cun l'ensaina da la ONU. Las armas ch'els portan duain dentant be servir a l'autodefensiun. In mandat per trametter chapellinas blauas po be il Cussegl da segirezza conceder, ma la regenza da mintga pajais po sezza decider sch'ella vul metter a disposiziun ils schuldads. Fin l'onn 1990 ha la ONU gia engaschà 500'000 schuldads e persunas civilas per mesiras da mantegnair la pasch - dentant betg per crear la pasch.

[editar] La crisa da Ruanda

1994 è vegnì commess en Ruanda in dals crims ils pli gravants da l'istorgia. Entras in'erupziun da violenza èn 800'000 persunas da las etnias Hutu e Tutsi vegnidas mazzacradas. Ils schuldads da las chapellinas blauas da la ONU han stuì observar quest genocid e star cun ils mauns en crusch, perquai che lur dumber era bler memia pitschen e perquai ch'els n'avevan betg in mandat per intervegnir. Quest schabetg vala tenor Kofi Annan sco la pli gronda disditga da la ONU.

[editar] La crisa da Bosnia

La fin matg da l'onn 1995 èsi vegnì ad in rapiment d'ostagis spectacular da schuldads da la ONU suenter attatgas or da l'aria da la NATO cunter in deposit da muniziun dals Serbs bosniacs a Pale en Bosnia-Erzegovina. En consequenza da las attatgas or da l'aria èn zonas da protecziun da la NATO renconuschidas, vegnidas attatgadas da Serbs bosniacs. Schuldads da la ONU èn vegnids fatgs ostagis e rentads ed exponids en posiziuns strategicas.

[editar] Linguas da la ONU

Cumbain che las Naziuns unidas èn in’organisaziun mundiala, na vegn or da motivs pratics betg fatg diever uffizialmain da tut las linguas dal mund. Linguas uffizialas èn las suandantas sis linguas: l'arab, il chinais, l'englais, il franzos, il russ ed il spagnol. Da questas sis linguas èn duas - l'englais ed il franzos - linguas da lavur. Quai è fixà en la resoluziun 2 ch'è vegnida approvada da l'Assamblea generala l'onn 1946.

Lingua uffiziala vul dir ch'i sto dar ina translaziun en mintga seduta uffiziala da ed en questa lingua. Ultra da quai ston tut ils documents preparativs da la seduta, tut ils sbozs da resoluziuns e tut ils protocols e rapports star a disposiziun a temp util en questas linguas. Per las linguas da lavur vala che tut ils process da lavur a l'intern da l'organisaziun (en scrit ed a bucca) pon succeder en ina da las duas linguas. En contacts cun il secretariat da las Naziuns unidas ha mintga delegà il dretg da tscherner libramain la lingua da lavur per s'exprimer en scrit ed a bucca. Era ston tuttas decleraziuns uffizialas dal secretariat succeder en tuttas duas linguas da lavur (communicaziuns, tavlas, p.ex. l'enconuschent „Security Council/Conseil de sécurité“ a New York, broschuras, visitas guidadas etc.). Questas reglas excludan preschentaziuns monolinguas per princip. Il servetsch da translaziun tudestg da la ONU, finanzià communablamain da la Germania, l'Austria, la Svizra, il Liechtenstein e la Belgia, metta a disposiziun ils pli impurtants documents en tudestg. La Charta da las Naziuns unidas è er vegnida translatada en rumantsch. ^[6]

Intgins detagls interessants èn visibels en il film «The Interpreter» - in thriller da l'onn 2005 da Sydney Pollack; per l'emprima giada è vegnì lubì da filmar en l'edifizi da la sedia principala da la ONU.

[editar] Critica envers las Naziuns unidas

[editar] Cumposiziun dal Cussegl da segirezza da la ONU

In punct da critica è la cumposiziun dal Cussegl da segirezza che sa basa tenor criteris istorics. Ils commembers permanents dal Cussegl da segirezza dovran savens lur dretg da veto per prevegnir a sentenzias e sancziuns cunter sasez e stadis amis. Uschè ha l'Uniun sovietica fatg diever ils onns 1946 - 1964 103 giadas dal dretg da veto cunter maioritads dal rest unanimas. En 69 cas da convenziuns davart l'Israel han ils USA duvrà 20 giadas lur dretg da veto.

Confrunt'ins il dumber d'abitants dals stadis ch'èn commembers permanents cun la populaziun mundiala, na stat quel en nagina relaziun cun las cumpetenzas privilegiadas dals commembers permanents dal Cussegl da segirezza. Uschè han pajais sco il Reginavel Unì u la Frantscha cun mintgamai 60 miu. abitants ina sedia permanenta, l'India cun passa ina milliarda abitants dentant betg. Quest problem na sa lascha betg schliar uschè simpel, perquai che la structura ierarchica dal Cussegl da segirezza che conceda in grond pudair ad in pitschen dumber da stadis, reflectescha la finala la gronda diversitad en il svilup da la pussanza reala da las naziuns. En quest senn è il Cussegl da segirezza in organ da concentraziun da pussanza ed in organ d'acziun e na serva betg a la represchentativitad. Gia cun 15 commembers cuntanscha el pervia dals differents interess da ses commembers spert e savens ils cunfins da l'abilitad dad agir.

Sche tut ils stadis commembers fissan represchentads tenor lur quota da la populaziun ed avessan in dretg da veto en il Cussegl da segirezza, na fiss quel praticamain betg abel d'agir. Igl è quasi nunpussaivel dad obtegnair in consens da passa 190 stadis per decisiuns concretas e liantas dad ina tscherta muntada. Ina restructuraziun propi gista dal cussegl mundial da segirezza fiss pia be pussaivla en connex cun refurmas fundamentalas da l'entira Charta da las Naziuns unidas cun consolidar la rolla e las cumpetenzas da l'Assamblea generala.

Ils motivs per la mancanza dad ina tala refurma èn evidents: Ina restructuraziun decidida che tegness quint da l'idea dad in’organisaziun mundiala, includess ina sperdita da pussanza dals commembers permanents privilegiads fin ussa - per la gronda part pajais industrials che finanzieschan la pli gronda part da la ONU.

[editar] Cumpetenzas

In problem central da las Naziuns unidas è e resta la cumpetenza fitg limitada. Igl è oravant tut reussì a las Naziuns unidas dad unir quasi tut ils stadis dal mund sut in tetg perquai che la Charta po vegnir interpretada uschè flexibel en passus decisivs ch'ella po vegnir chapida da praticamain tut las culturas e tut las ideologias politicas (era sche quellas s'excludan per part viceversa) en lur senn, en favur dad els e tenor la situaziun correspundenta. Per ch’il concept dad in’organisaziun mundiala, abla d'agir, pudess reussir dal tuttafatg, stuessan ils stadis naziunals ceder ina part essenziala da lur cumpetenzas en tuttas trais spartas da l'executiva, da la legislativa e da la giudicativa en favur da questa organisaziun. Ma actualmain n'è strusch in stadi pront da far quest pass.

A la fin dals quints impussibiliteschan acziuns unilateralas da stadis naziunals las pli bleras emprovas da cuntanscher dapli obligaziuns liantas entaifer la ONU. In exempel per quai èn ils USA che n'acceptan betg la cumpetenza dal Tribunal internaziunal per agens burgais e resalvan, en cas dad in tal process instradà cunter lur voluntad, la "liberaziun" cun meds militars, tge che periclitescha la legitimaziun dal Tribunal internaziunal sco tal. Quest cas mussa er che las Naziuns unidas na pon strusch - u insumma betg - far politica cunter ils interess dals USA perquai ch'ellas èn colliadas finanzialmain, istoricamain, constituziunalmain e pervi dal persunal memia ferm cun ils USA.

Tscherts critichers rinfatschan perquai a la ONU da producir bler palpiri stampà per blers daners che pudessan vegnir investids auter e a moda pli utila - tschertamain in puntg da vista fitg critic. Pertge che dapli obligaziuns muntan necessariamain er dapli unifurmitad. Schebain ch'igl è mo reussì a las Naziuns unidas da definir ideas culturalas e politicas unitaras da l'umanitad sin in nivel fitg rudimentar, eran tuttina insaquantas missiuns da la ONU senz'auter in success e sche la soluziun interguvernamentala da conflicts funcziunass meglier senza l'intermediaziun da la ONU dastga er vegnir dubità. Vis realistic na sa quai betg dar a lunga vista ina dretga regenza mundiala uschè ditg ch’ils pievels dal mund na sa cunvegnan betg ad ina definiziun senza cuntradicziuns e tuttina clera da lur valurs culturalas e politicas cun las implicaziuns correspundentas che resultan dad ina tala definiziun. Ed a maun da questa pretensiun na duai la ONU er betg vegnir valitada.

[editar] Ulteriuras criticas

• In grond nunsuccess era il concept per l'agid da svilup elavurà l'onn 1960. Ils pajais dal terz mund han retschet daners per sa sviluppar, ma in sistem da commerzi da success n'è betg vegnì stgaffì, uschè ch'els èn pli e pli vegnids dependents da las prestaziuns da transfer.
• I vegn era rinfatschà a la ONU dad esser s’occupada en il decurs dal temp be da quels conflicts che han gì il pli grond resun en las medias. Betg sa fatschentada è ella da las crisas en il Sudan, en l'Armenia, en il Bangladesch, en il Myanmar, en la Columbia, en la Ruanda ed en il Peru.
• Stadis industrials s'interesseschan pauc per activitads economicas e socialas da la ONU; sch'i dat propi problems ch’ins prenda serius, vegnan quels savens schliads suenter cunvegnientscha taciturna ordaifer la ONU u be tractada en passond en las Naziuns unidas.
• 1946 n’è il plan dals Stadis Unids da l'America da laschar controllar la ONU las armas nuclearas betg reussì. Per l'ina na vulevan ils USA betg desister da las bumbas atomaras uschè ditg ch'els na pudevan betg esser segirs che nagin auter pajais las sappia fabritgar, per l'autra vart na vuleva l'Uniun sovietica betg sistir ses program da perscrutaziun uschè ditg che Washington aveva il monopol dad armas nuclearas. Durant la guerra fraida ha mintga pussanza mundiala pruvà da gudagnar ulteriurs stadis per sia vart. Quests stadis èn vegnids carmalads cun armas ed agids economics generus. Per consequenza èn bleras guerras ruttas ora, en las qualas ils pajais correspundents han cumbattì represchentond las superpussanzas (Stellvertreterkriege).
• In ulteriur punct dispitaivel è che la ONU saja s’occupà surproporziunalmain cun la condemnaziun dal Israel. Cun agid da las vuschs dals stadis arabs ha l'Assamblea generala decretà tantas resoluziuns cunter l'Israel ed igl èn vegnidas convocadas tantas sedutas extraordinarias cun il tema dal conflict dal Proxim Orient sco davart nagin auter tema. En il Cussegl da segirezza na vegnan quests sbozs da resoluziuns per ordinari betg approvads, cunquai che ils USA fan per il solit diever da lur dretg da veto en favur dal Israel. Damai n'èn els era betg liants tenor dretg internaziunal. Percunter vegnan violaziuns dals dretgs umans en il mund arab tematisads darar. Uschia è pir da curt vegnì refusà in sboz dad ina resoluziun che avess sentenzià per l’emprima giada en l'istorgia da la ONU explicitamain l'antisemitissem, er cun las vuschs dals stadis arabs. In punct culminant en quest reguard è vegnì cuntanschì l'onn 1975 al congress da la ONU a Durban, durant la quala il zionissem è vegnì definì sco ina furma da rassissem. Questa resoluziun è dentant puspè vegnida abolida - cunter l'opposiziun dals stadis arabs - ils 16 da december 1991.

• La ONU ha sustegnì l’engion electoral che ha gì lieu il 1969 en il rom da l'uschenumnà Act of Free Choice. Cun agid da quel ha l'Indonesia d'ina vart ademplì la convenziun da New York che pretendeva ina decisiun dal pievel davart la dumonda, sche la Nova Guinea dal vest duai esser independenta u ina part da l'Indonesia, e da l'autra vart ha ella sa realisà l'agen giavisch da posseder il territori indonais da Sabang fin Meauke en ils cunfins da l’India da l'ost ollandaisa sco el existiva avant la Segunda Guerra mundiala. La ONU n'ha betg tramess ils experts che avessan stuì preparar elecziuns libras sco previs en l'artitgel 16 da la Convenziun da New York ed ha acceptà en sia resoluziun 2504 (XXIV) che l'elecziun è succedida tenor pratica indonaisa e betg confurm a la pratica internaziunala sco previs en l'artitgel 18.La United Nations Association britannica ha constatà:

„Uschia è vegnida stgaffida ina situaziun extraordinaria: la missiun da la ONU ch'è vegnida tramessa oriundamain per cussegliar, sustegnair e gidar ad accumplir la convenziun da New York ha a la fin lavurà activamain encunter quella“

– John Saltford: The United Nations and the Indonesian Takeover of West Papua, 1962-1969: The anatomy of a betrayal..^[7]

• Stadis commembers da la ONU sco p.ex. la Republica federala tudestga ed il Giapun èn oz anc registrads en la clausula dals stadis inimis da la ONU. Ils artitgels 53 e 107 da la Charta da la ONU permettan a mintga stadi signatar dad attatgar militaricamain in tal stadi inimi senza permiss spezial da la ONU. Dentant n'han quests reglaments senza dubi nagin effect da dretg material pli.

[editar] Litteratura

• United Nations (Hrsg.): Wissenswertes über die Vereinten Nationen. United Nations, New York 2006, ISBN 92-1-100936-7. PDF.
• Dieter Göthel: Die Vereinten Nationen: Eine Innenansicht. 2. Aufl., Auswärtiges Amt, Berlin 2002.
• Günther Unser, Ingo Winkelmann: ABC der Vereinten Nationen. 5. Aufl., Auswärtiges Amt, Berlin 2003. PDF.
• Günther Unser: Die UNO – Aufgaben, Strukturen, Politik. dtv, München 2004, ISBN 3-423-05254-6.
• Klaus Dieter Wolf: Die UNO – Geschichte, Aufgaben, Perspektiven. C.H.Beck, München 2005, ISBN 3-406-50878-2.
• Sabine von Schorlemer (Hrsg.): Praxishandbuch UNO – Die Vereinten Nationen im Lichte globaler Herausforderungen. Springer, Berlin 2003, ISBN 3-540-43907-2.
• Swen Bernhard Gareis, Johannes Varwick: Die Vereinten Nationen. 4. Aufl., Budrich, Opladen 2006, ISBN 3-8252-8328-3.
• Aus Politik und Zeitgeschichte 22/2005: 60 Jahre Vereinte Nationen. Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 2005. PDF.
• Paul Kennedy: Parlament der Menschheit. Die Vereinten Nationen und der Weg zur Weltregierung. München 2007, ISBN 3-406-56328-7. Der Autor beschreibt treffend die Funktion, neue Aufgaben und Erfolge der UN - durchaus auch kritisch.

[editar] Colliaziuns

• Infurmaziuns rumantschas davart l'ONU sin chattà@rumantsch-grischun.ch
• La Charta da las Naziuns unidas per rumantsch
• La charta da las Naziuns unidas per tudestg
• Commons: Naziuns unidas - Maletgs e video
• Pagina internaziunala da las Naziuns unidas
• UNRIC – Center d'infurmaziun regiunal da las Naziuns unidas per l'Europa dal vest
• Deutsche Gesellschaft für die Vereinten Nationen e.V.
• Infurmaziuns ed analisas davart la ONU (tudestg)
• Comité per ina ONU democratica (tudestg)

[editar] Referenzas

1. ↑ ^{1.0 1.1} Andreas Zumach: Erpressung zahlt sich aus. TAZ 28. Dezember 2000
2. ↑ ^{2.0 2.1 2.2 2.3} Hessische Stiftung Friedens- und Konfliktforschung: Die USA und die UN: Reform oder Abbau der Weltorganisation? HSFK-StandPunkte 2/98
3. ↑ ^{3.0 3.1} Klaus Hüfner: UN-Finanzierung. (stan 1999)
4. ↑ Joachim Guilliard: Staatsstreich in der UNO (edì levamain scursanì en) junge Welt 28 d'avrigl 2002
5. ↑ Die USA drohen der UNO Netzzeitung 9 da matg 2001
6. ↑ http://chatta.rumantsch-grischun.ch/uploads/tx_icsrg/NU.pdf
7. ↑ John Saltford: The United Nations and the Indonesian Takeover of West Papua, 1962-1969: The anatomy of a betrayal. 2000, ISBN 0-415-40625-0 (PDF 3,4 MB) S. 352