Giudaissem

Ord Wikipedia
Midar tar: navigaziun, tschertga
Write.svg Questa pagina è scritta en rumantsch grischun. Igl exista er in artitgel davart Giudaissem en puter.
La staila da David, in dals simbols dal giudaissem

Il giudaissem (dal grec ἰουδαϊσμός ioudaismos, ebraic יהדות Jahadut) è d’ina vart la religiun, la tradiziun, la moda da viver, la filosofia e la cultura dals gidieus; da l’autra vart designescha il term er la communitad dals Gidieus (sco etnia u pievel).

La religiun giudaica, che vegn circumscritta sco ‹monoteissem etic›[1], furma la pli veglia da las religiuns monoteistic-abrahamiticas. Ella cumpiglia in’istorgia da bundant 3000 onns.

Ins differenziescha entaifer il giudaissem tranter ils aschkenasim ed ils sefardim (cf. sutvart). Dapi che l’illuminissem giudaic è sa fatg valair, vegn ultra da quai distinguì tranter il giudaissem da refurma (u liberal), conservativ ed ortodox (che cumpiglian mintgamai differentas sutgruppas e tendenzas).

La basa dal giudaissem furma la Tora (‹lescha›)[2]. Igl èn quai ils tschintg cudeschs da Moses che represchentan per ils gidieus la pli impurtanta part da la bibla ebraica (Tanach). Vitiers vegnan las scrittiras rabinicas ch’explitgeschan la Tora e che vegnan numnadas tradiziunalmain la ‹Tora orala›.

L’onn 2010 vivevan en tut il mund radund 13,5 fin 15 milliuns gidieus, la gronda part en l’Israel ed en ils Stadis Unids da l’America. 10 fin 15 procent vegnan attribuids a l’ortodoxia giudaica.

Istorgia dal term[modifitgar | modifitgar il code]

Rolla da text che cuntegna la Tora

Il term ‹gidieu› va enavos sur l’expressiun latina judaeus, l’expressiun greca ioudaios ed il term correspundent arameic e persic sin il pled gidieu yehudi. Quel designava oriundamain ils members da la schlatta da Juda ed ils abitants dal territori correspundent. Dal temp dal domini da David a Hebron vegniva quest territori numnà ‹Reginavel da Juda›. Sut Rehabeam è il territori alura vegnì spartì: la part meridiunala sa numnava Juda, la part settentriunala Israel. Il Reginavel dal Nord ha be existì fin l’onn 722 a.C. Il term yehudi vegniva duvrà da quel temp a moda fitg vasta tant per aspects religius, politics sco er naziunals. Tar quest diever da la lingua – sco ch’el sa manifestescha per exempel er pli tard en ils texts dal Nov Testament – sa tracti però en emprima lingia d’ina denominaziun externa, pia da terzas persunas. Ils gidieus discurrivan da sasezs sco am yisrael (‹pievel d’Israel›), e quai probablamain per stabilisar l’identitad naziunala faschond appel a l’istorgia tempriva dal pievel.

Tenor las prescripziuns cuntegnidas en la Halacha vala sco gidieu tgi ch’è l’uffant d’ina mamma gidieua u tgi ch’è convertì al giudaissem confurm a las reglas.[3] Surtut dapi la mesadad dal 20avel tschientaner na vegn questa definiziun per part betg pli acceptada, e quai tranter auter per ils suandants motivs[4]:

  • La conversiun pretenda – en il senn tradiziunal – da confessar ils fundaments da la cretta gidieua e da tegnair la perscripziun da quella. Numerus gidieus seculars na fan però betg quai.
  • Dal naziunalsocialissem èn sis milliuns umans vegnids resguardads sco gidieus ed assassinads, dals quals tschientmillis n’avessan betg valì sco gidieus tenor il dretg da la Halacha.
  • Blers abitants dal stadi d’Israel odiern vegnan educads en il spiert d’ina schientscha naziunala giudaica ed han per exempel er da prestar il servetsch militar; tenor la definiziun halachica valan percunter blers dad els betg sco gidieus.

En documents persunals vegn duvrà il term le'om che munta tant sco ‹naziunalitad›. Il 1958 aveva gì lieu en il cabinet israelian sut primminister David Ben-Gurion ina cuntraversa, co che quest term saja d’interpretar: en il senn d’ina identificaziun cun il stadi d’Israel ubain en il senn dal dretg da la Halacha. La finala ha il tribunal suprem tractà la dumonda, relativond la muntada religiusa dal term le'om. Suenter massivs protests è la lescha però puspè vegnida revedida en il senn dal dretg da la Halacha.[5]

Tgi appartegna als gidieus?[modifitgar | modifitgar il code]

En las statisticas cumparan per ordinari quels sco gidieus ch’inditgeschan sasezs sco tals.[6] Tenor il giudaissem ortodox, conservativ u liberal vala ina persuna sco gidieu, sch’el ha geniturs gidieus u sch’el è convertì al giudaissem. È be in genitur gidieu, sche sa drizza l’appartegnientscha tenor la mamma (confurm a lescha che sa basa sin Mischna e Talmud). Uffants da babs gidieus che n’han nagina mamma gidieua ston convertir al giudaissem per vegnir renconuschids sco gidieus.[7] Tenor il giudaissem da refurma (u liberal) american – che furma dapi la fin dal 20avel tschientaner la pli gronda gruppaziun gidieua en ils Stadis Unids – vala percunter mintga uffant sco gidieu ch’ha in genitur gidieu e ch’è vegnì educà a moda gidieua.[8]

Istorgia dal giudaissem[modifitgar | modifitgar il code]

Il Mir da las lamentaschuns – simbol dal giudaissem a Jerusalem

En ils raquints da la Tora, ils tschintg cudeschs da Moses, cumenza l’istorgia dal pievel gidieu cun la lia che Dieu ha fatg cun Abraham. La tradiziun gidieua resguarda Abraham sco fundatur dal monoteissem, pia da la cretta en in sulet, invisibel Dieu. Questa lia ha Dieu renovà cun il figl dad Abraham, Isaac, e cun il figl da lez Jacob; dapi la lutga a la riva orientala dal flum Jabbok vegn quest ultim numnà ‹Jisrael›.

Jacob ha gì dudesch figls che valan sco ils progeniturs da las dudesch schlattas d’Israel (ils Israelits). Quels sa rendan da Kanaan, la Palestina resp. l’Israel odiern, en l’Egipta, nua che lur descendents vegnan mess dals faraos en sclavaria. Or da questa sclavaria vegnan ils Ebrers, sut lur manader Mosche (Moses), liberads da Dieu ch’als revelescha sin la muntogna Sinai la Tora (scritta ed orala). Cumbain ch’il pievel gidieu disdescha savens en vista a questa lezia – sco che cumplanschan ils profets da pli tard – resta la lia cun Dieu intacta.

Cun l’exil babilonic en il sisavel tschientaner avant Cristus ha cumenzà l’istorgia dal giudaissem en l’Irac. Pli tard, dal temp hellenistic, è sa sviluppà en la diaspora gidieua il giudaissem hellenistic. Il pli tard dapi la destrucziun dal stadi giudaic en l’emprim tschientaner suenter Cristus e la destrucziun da Jerusalem tras Hadrian (ch’ha renumnà la citad en Aelia Capitolina) èn ils gidieus sa sparpagliads definitivamain ed èn sa chasads en vastas parts da l’Imperi roman. In’ulteriura gronda part viveva en il Reginavel persian. Cun las academias da Sura e Pumbedita en la Babilonia (che furmava da quel temp ina part dal Reginavel dals Sassanids) sa chattava là en l’antica tardiva e durant il temp medieval tempriv il center intellectual dal giudaissem.

Ils ulteriurs aderents dal giudaissem èn sa repartids durant il temp autmedieval er en autras parts da l’Europa. Ed en il temp medieval tardiv – en il decurs dals pogroms da pestilenza e l’expulsiun dals gidieus per exempel or da la Frantscha – èn els sa derasads adina pli fitg en l’Europa da l’Ost ed ultra da quai en il mund islamic. Suenter ch’ils gidieus èn vegnids stgatschads l’onn 1492 or da la Spagna èn els per part returnads en la Palestina odierna ed èn er arrivads en l’America. Ils gidieus èn adina puspè vegnids persequitads; per part han els però er pudì s’etablir sco part integrala da la societad locala e quai senza stuair desister da lur cretta e tradiziun. (Davart il destin dal giudaissem en il 20avel tschientaner cf. sutvart, chapitel ‹Context actual›).

Religiun gidieua[modifitgar | modifitgar il code]

Tar la tradiziun religiusa gidieua sa tracti d’ina religiun monoteistica, da la quala il dieu vegn er numnà Dieu d’Israel. Tenor la chapientscha ortodoxa vegn quest dieu resguardà sco creatur da l’univers ch’agescha era anc oz a moda activa en il mund (theissem). Intgins filosofs gidieus dal temp medieval (Gersonides, Abraham ibn Daud), influenzads da la Kabbala e dal neoaristotelissem, e dal temp modern (surtut suenter il holocaust, sco per exempel Harold Kushner) han percunter la tendenza da posiziunar dieu a moda pli distanziada, sco stgaffider che saja s’alienà da sia creaziun (deissem).

La religiun gidieua sa basa sin las tradiziuns religiusas dals gidieus. Quellas sa dividan en ina ductrina scritta ch’è fixada en la Tora ed en ina ductrina orala (er: Tora orala), la quala vegn discutada en il Talmud. Quest ultim sa divida istoricamain en Mischna e Gemara e furma er la basa per la Halacha, la lescha gidieua. La Halacha cumpiglia però er la legislaziun rabinica e las sentenzias ch’èn vegnidas tratgas en il decurs dal temp. Igl ha adina puspè dà emprovas da stgaffir in cumpendi dal dretg giudaic; in dals exempels ils pli enconuschents è il Schulchan Aruch (16avel tschientaner).

Cretta[modifitgar | modifitgar il code]

Sinagoga a Mumbai, India

Il term ‹cretta gidieua› sa referescha a las tradiziuns religiusas dal giudaissem (epoca prebiblica, temp biblic e temp pli nov) ed a las differentas direcziuns ch’èn sa manifestadas en il decurs dal temp. Il giudaissem che porta, conserva ed instruescha questas tradiziuns religiusas vegn numnà rabinic. Savens vegn discurrì en quest connex dals princips da cretta gidieus; cuntrari al cristianissem n’èn quels però betg definids cleramain e fixads a moda lianta. Er la cretta en l’existenza da Dieu n’è betg reglada en il giudaissem a moda dogmatica, cuntrari per exempel a la confessiun da cretta islamica, la Schahāda. Il giudaissem n’enconuscha nagin catechissem sco tal.

Princips da cretta gidieus[modifitgar | modifitgar il code]

En il decurs da l’istorgia dal giudaissem è sa sviluppada in’entira retscha da princips da cretta, dals quals ins spetga ch’ils gidieus als tegnian per esser en accordanza cun la cuminanza religiusa gidieua. Ma facticamain n’è il dumber precis da quests princips betg determinà e lur cuntegn vegn anc adina discutà a moda cuntraversa. Areguard la dumonda quant vast che quest catalog da pretensiuns è e quant sever ch’el duaja vegnir applitgà sa differenzieschan las singulas cuminanzas gidieuas ina da l’autra (giudaissem ortodox, giudaissem conservativ, giudaissem liberal).

En il 12avel tschientaner ha Maimonides formulà intgins princips da basa dal giudaissem: la cretta en in Dieu sco creatur suprem ed origin da l’entir univers, l’unitad ed incorporalitad da ses esser e.a. Questa codificaziun è vegnida recepida vastamain. Accents sumegliants han er mess auters auturs da la scholastica gidieua dal temp avant e suenter Maimonides. Er vegn rendì attent ch’in entir pievel ch’era gist sa furmà saja daventà perditga co che Dieu haja serrà la lia al Sinai (en il cristianissem: ils dudesch apostels, en l’islam be Mohammed).

Cuntrari al cristianissem e l’islam ha il giudaissem desistì, cun excepziun d’ina curta fasa en l’istorgia antica, da missiunar persunas d’autra confessiun. Il giudaissem na resguarda betg sco putgà u per exempel sco criteri d’exclusiun dal salid tras Dieu, sche persunas betg gidieuas ed auters pievels tgiran lur religiuns resp. crettas divergentas. Il giudaissem è da l’avis ch’era aderents d’autras religiuns possian avair part da la vita suenter la mort, sch’els hajan manà ina vita etica.

La circumcisiun dals giuvens furma in cumandament central dal giudaissem ed in segn distinctiv da l’identitad gidieua.

Manaders religius[modifitgar | modifitgar il code]

Spiertalmain e giuridicamain vegn ina communitad gidieua manada d’in rabin. Ils sefardim ed ils caraits numnan lur manader religius er chacham (sabi). Tar gidieus iemenits è usità il term mori (mes magister). Ils servetschs divins vegnan per ordinari manads d’in cantor (chasan) u ditg pli general d’in recitatur. Per ch’il servetsch divin haja lieu, ston esser preschents almain diesch persunas gidieuas ch’èn religiusamain maiorennas (en l’ortodoxia: diesch umens maiorens). En dumondas profanas vegn la cuminanza manada d’ina suprastanza che vegn elegida dals commembers.

Moviments religius entaifer il giudaissem[modifitgar | modifitgar il code]

Servetsch divin en ina sinagoga da refurma (cun participaziun eguala dad um e dunna)

En il temp preschent datti differents moviments entaifer il giudaissem religius. Questas gruppaziuns na sa differenzieschan betg primarmain, ma er areguard dumondas da cretta. I vegn differenzià tranter moviments ortodoxs e betg ortodoxs. En in senn pli vast pon ils moviments betg ortodoxs er vegnids designads sco progressivs, refurmads u liberals (senza ch’il term ‹liberal› vegniss duvrà qua en in senn politic). Ina posiziun intermediara tranter ortodoxia e giudaissem liberal occupa il giudaissem conservativ ch’è sa furmà en il 19avel tschientaner.

Ina da las differenzas centralas tranter il giudaissem ortodox ed ils moviments betg ortodoxs è la chapientscha da la palentada al Sinai. L’ortodoxia resguarda la Tora retschavida da Moses sco directiva ch’è da suandar en mintga cas pled per pled. Il giudaissem betg ortodox interpretescha percunter la palentada sco betg absoluta, mabain sco process cuntinuant da Dieu cun ses pievel tras il temp e las culturas. En il context da questa exegesa istoric-critica da la palentada èn sa furmads tut ils moviments betg ortodoxs dal giudaissem. Damai ch’els tuts accentueschan il svilup ed il midament, appartegnan els al giudaissem progressiv en il vast senn dal pled. En il stretg senn dal pled appartegnan al giudaissem progressiv tut las gruppaziuns dal giudaissem da refurma ch’èn s’unidas a l’uniun mundiala per giudaissem progressiv.

L’origin da tut ils moviments religius giudaics dal temp preschent è da chattar en l’istorgia spiertala surtut da l’Europa a partir da la fin dal 18avel tschientaner. Dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner è il focus dal svilup scientific e teologic dal giudaissem sa spustà en ils Stadis Unids.

Context actual[modifitgar | modifitgar il code]

Dapi millennis è il giudaissem adina puspè stà exponì a persecuziuns religiusas, ideologicas e politicas ch’èn per part idas a finir en pogroms. In cas unic en l’istorgia furma però la shoa, l’emprova d’extirpar la ‹rassa giudaica› tenor plan ed a moda quasi industriala tras la Germania naziunalsocialistica.

L’onn 1934 han ins dumbrà 17 milliuns gidieus en tut il muns. Sis milliuns umans ch’èn vegnids qualifitgads dals naziunalsocialists sco ‹gidieus› èn daventads en il decurs dals proxims bundant diesch onns l’unfrenda da la shoa. Suenter la fin dal Terz Reich ha quai accelerà la realisaziun da las finamiras zionisticas ed ha manà il 1948 a la fundaziun ed a la renconuschientscha internaziunala dal stadi d’Israel sco patria dals gidieus.

Il stadi d’Israel odiern è ina democrazia seculara tenor l’exempel dals stadis dal vest. Tscherts champs da la politica da l’intern èn però segnads fin oz d’ina ferma influenza religiusa. Ina nozza civila n’è per exempel betg pussaivla en l’Israel, damai ch’il dretg da famiglia è suttamess a las gruppas religiusas respectivas. Quai po per exempel esser in problem per dunnas che vulan sa divorziar senza il consentiment da lur umens; tenor dretg giudaic tradiziunal restan ellas ‹liadas› a lur umens e na pon betg maridar danovamain.

Pervi da l’istorgia e tradiziun speziala dal giudaissem exista ina ferma identitad gidieua, la quala sa referescha però al destin communabel e na sto betg per forza esser motivada a moda religiusa. Blers gidieus sa resguardan per exempel sco Brits u Americans e fin il 1933 er sco Tudestgs patriotics ch’avevan ristgà ed unfrì en l’Emprima Guerra mundiala la vita per lur patria europeica.

Sutdivisiun en gruppas etnicas[modifitgar | modifitgar il code]

Scolars giudaics cun lur magister a Samarkand, Usbekistan, ca. 1910

Tradiziunalmain vegnan differenziadas pliras gruppaziuns etnicas. Quellas sa laschan er cumprovar cun agid d’examinaziuns geneticas che mussan per exempel che la populaziun gidieua da l’Europa da l’Ost sa cumpona da cumparts caucasas, europeicas e semiticas. Las grondas gruppaziuns etnicas sa numnan:

  • Aschkenasim, dals quals ils perdavants vivevan en Germania u en Frantscha, avant ch’els èn emigrads en l’Europa da l’Ost e per part pli tard en ils Stadis Unids.
  • Sefardim, dals quals ils perdavants vivevan sin la Peninsla Iberica (Spagna, Portugal). Il 1492 èn els fugids da l’inquisiziun spagnola ed èn sa chasads surtut en il territori da la Mar Mediterrana, ma per part er en l’Europa Centrala ed Europa dal Vest (p.ex. a Hamburg).
  • Gidieus jemenits (teimanim), ils quals èn stads sur lung temp isolads dals ulteriurs gidieus ed han tras quai per part sviluppà agens rituals.
  • Tzabar, ils gidieus ch’èn naschids en l’Israel.

Gruppaziuns gidieuas istoricas[modifitgar | modifitgar il code]

Praticamain tut ils gidieus dal temp modern suondan las leschas sco ch’ellas èn cuntegnidas en la Mischna ed en il Talmud; els vegnan subsummads sut il term ‹giudaissem rabinic›. Daspera datti però gruppas ch’èn sa separadas da la maioritad dals gidieus. La pitschna gruppa dals caraits refusa las ductrinas cuntegnidas en Mischna e Talmud. Er ils samaritans snegan l’autoritad da questas duas ovras; ultra da quai enconuschan els sco sontga scrittira ina versiun da la Tora che sa numna Memar Markah, sco er in’atgna liturgia, atgnas leschas ed atgnas scrittiras exegeticas. La gronda part dal Tanach (la Bibla gidieua) resguardan els sco betg inspirada da Dieu. Cuntrari al giudaissem enconuscha il psalteri dals Samaritans 155 psalms; ils gidieus e cristians enconuschan be 150 psalms.

Cultura gidieua[modifitgar | modifitgar il code]

La cultura gidieua è da tut temp vegnida influenzada fermamain da las culturas, entaifer las qualas las singulas cuminanzas gidieuas vivevan e na sa lascha perquai strusch examinar a moda isolada. Entaifer questas differentas furmas da la cultura gidieua na gioga la religiun betg adina ina rolla tuttina ferma.

Entras la sutdivisiun dal giudaissem europeic en aschkenasim e sefardim èn sa sviluppads qua dus spazis culturals differents che sa distinguan er linguisticamain in da l’auter.

Lingua[modifitgar | modifitgar il code]

Diever da l’ebraic modern (ivrit) a chaschun d’elecziuns en l’Israel

L’ebraic è la lingua da las pli veglias scrittiras gidieuas; ultra da quai ha questa lingua furmà en l’antica la varietad discurrida dals gidieus (durant la perioda da lur independenza). Sco lingua da mintgadi è l’ebraic vegnì remplazzà suenter tschientaners tras l’arameic; sco lingua dal servetsch divin e per part er sco lingua docta è l’ebraic però sa mantegnì fin oz. L’arameic è ina lingua parentada stretgamain cun l’ebraic, la quala ha er influenzà l’ebraic scrit sco ch’el cumpara en las ovras gidieuas tardivas. Intginas passaschas en las scrittiras dal Tanach èn gia vegnidas scrittas en arameic; uschia mida per exempel il cudesch David da l’ebraic en l’arameic. Jesus e ses cumpatriots gidieus discurrivan arameic.

En la diaspora han ils gidieus s’approprià las linguas dals pajais en ils quals els vivevan. En intgins cas han las cuminanzas gidieuas per part adattà questas linguas, pervi da las circumstanzas istoricas e culturalas, ad etnolects autonoms u las sviluppà vinavant ad atgnas linguas. En l’Europa Centrala e dal Vest è quai stà il jiddic sco lingua dals aschkenasim ed il spagnol dals gidieus (lingua sefarda u ladino) sco lingua dals sefardim. En la vita da mintgadi discurra la gronda part dals gidieus però la lingua dal pajais en il qual els vivan.

Tar l’ivrit che vegn scrit e discurrì oz en l’Israel sa tracti d’ina revivificaziun gartegiada da l’ebraic antic. Quel è vegnì cumplettà tras in stgazi da pleds modern e per part è er vegnida adattada la grammatica. Oz sa sviluppa questa lingua en il diever quotidian sco mintga autra lingua era.

Intginas festas e dis commemorativs dal giudaissem[modifitgar | modifitgar il code]

  • Schabbat (שבת di da ruaus emnil)
  • Bar Mizwa resp. Bat Mizwa (בר מיצוה resp. בת מיצוה maiorennitad religiusa)
  • Jom Kippur (יום כיפור di da la reconciliaziun, 10. Tischri)
  • Pessach (פסח [‹Pasca›], 15.–22. Nisan)
  • Jom haScho’a (יום השואה di commemorativ dal holocaust, 24. Nisan)
  • Schawuot (שבועות festa da la surdada da la Tora [‹Tschuncaisma›], 6.–7. Siwan)
  • Sukkot (סוכות festa da la tegia da feglia [festa d’engraziament per la racolta], 15.–23. Tischri)

Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]

  1. Louis Jacobs: Judaism. En: Michael Berenbaum, Fred Skolnik (ed.): Encyclopaedia Judaica. 2. ed., tom 11. Macmillan Reference USA, Detroit 2007, p. 511–520.
  2. Norman Solomon: Torah from Heaven. The Reconstruction of Faith. Littman Library of Jewish Civilization, Oxford 2012, ISBN 978-1-906764-13-5, p. 19–31.
  3. Cf. Raphael Posner: Art. Jew, Halakhic Definition, en: Encyclopaedia Judaica, 2. ed., tom 11, p. 254–255.
  4. Tenor Raphael Posner: Artitgel Jew, Halakhic Definition, en: Encyclopaedia Judaica, 2. ed., tom 11, p. 254–255.
  5. Tenor Posner, p. 254.
  6. Norman Solomon: Das Judentum. Eine kleine Einführung (= Reclams Universal-Bibliothek 18653). 5. ed. Stuttgart 2009, ISBN 978-3-15-018653-4, p. 12s.
  7. Yehoshua M. Grintz, Raphael Posner: Jew. En: Michael Berenbaum, Fred Skolnik (ed.): Encyclopaedia Judaica. 2. ed., tom 11. Macmillan Reference USA, Detroit 2007, p. 253–255.
  8. Dana Evan Kaplan: Reform Judaism. En: Michael Berenbaum, Fred Skolnik (ed.): Encyclopaedia Judaica. 2. ed., tom 17. Macmillan Reference USA, Detroit 2007, p. 172s.

Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]

Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]

Commons Commons: Giudaissem – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio