Friedrich Dürrenmatt
Ord la Wikipedia
Friedrich Josef Dürrenmatt (* 5 da schaner 1921 a Konolfingen; † ils 14 da december 1990 a Neuchâtel NE) era in scrivent, dramaticher e pictur svizzer.
Cuntegn |
[editar] Biografia
Friedrich Dürrenmatt nascha ils 5 da schaner 1921 a Konolfingen, ina vischnanca en il chantun Berna. Ses tat è il politicher Ulrich Dürrenmatt, ses bab è il plevon protestant dal vitg, Reinhold Dürrenmatt . Trais onns pli tard nascha sia sora Vroni. 1935 dischlochescha la famiglia a Berna, probablamain ord motivs economics. La crisa mundiala da l’economia sent’ins era da quest temp en Svizra, uschia che la classa mesauna da burgais daventa pli paupra. Friedrich Dürrenmatt visita l’emprim il gimnasi liber a Berna, pli tard il Humboldtianum, nua ch’el fa l’onn 1941 la matura. Dürrenmatt n’è betg in enorm bun scolar (nota generala: "malapaina suffizient”) e descriva ses temp da scola sco “mender temp da sia vita”. El ha midà scola, perquai che la moda d’instrucziun na plascha betg ad el, perquai ch’el survegn ina massa notas nauschas e perquai ch’el ha adina puspè dispitas cun ils scolasts. Igl è enconuschent, che Dürrenmatt è l’onn avant la matura commember dad in’associaziun frontista. Questa commembranza declera el pli tard cun il giavisch da vulair sa distanziar dal bab.[1]
Anc a Konolfingen entschaiva el a malegiar e dissegnar, activitads che accumpognan el l’entira vita. Pli tard illustrescha el intginas da sias ovras, fa skizzas, creescha per part entiras culissas da teater. Ses maletgs vegnan exponids 1976 ed 1985 a Neuchâtel, 1978 a Turitg. Malgrà ses talent da dissegnar entschaiva el l’onn 1941 a studegiar filosofia, scienzas natiralas e germanistica. L’entschatta da ses studi fa Dürrenmatt a Turitg, mida dentant gia suenter in semester a Berna, nua ch’el abitescha en in’abitaziun da mansarda tar ses geniturs. Quest’abitaziun decorescha el cun gronds dissegns vi da las paraids che vegnan pli tard surmalegiads e pir scuverts e renovads l’entschatta dals onns novanta. 1945 terminescha Dürrenmatt ses studi. La lavur da doctorat davart Søren Kierkegaard na terminescha el betg.
Ses emprim toc da teater publitgà nascha 1945/46: “Es steht geschrieben”. L’onn 1947 vegn el preschentà per l’emprima giada. Quel onn marida Dürrenmatt l’actura Lotti Geissler, ed els dus van a star a Ligerz al lai da Bienna. Là scriva el il roman criminal “Der Richter und sein Henker” cun colliaziuns tar lieus locals sco Lamboing. Quest’ovra tutga oz tar la lectura da standard a las scolas tudestgas.
Ils onns fin 1952 sco scriptur liber èn grevs per Dürrenmatt e sia famiglia da bainbaud tschintg persunas. Lura sa meglierescha la situaziun, cunzunt era causa incumbensas da staziuns da radio tudestgas, per las qualas el ha scrit intgins gieus auditivs. Plinavant daventa la chasa editura Arche durant quest temp sia editura fixa. Dürrenmatt entschaiva a scriver romans da detectivs, che cumparan per part sco romans da cuntinuaziun en il “Beobachter”. L’onn 1952 van ils Dürrenmatts a star a Neuchâtel.
L’onn 1952 nascha ses toc da teater “Die Ehe des Herrn Mississippi”, cun il qual el po festivar ses emprim grond success sin tribunas da la Germania. Cun sia cumedia “Der Besuch der alten Dame” ha el success mundial. Ses toc il pli enconuschent daventa “Die Physiker” ch’el numna ina cumedia. Per si’ovra che cuntegna sper ils tocs da teater era ina massa romans da detectivs, raquints, gieus auditivs, essais e referats survegn el ina massa premis. Tranter auter per exempel 1948 il premi da la fundaziun Welti per il drama “Es steht geschrieben”, 1959 il premi Schiller da la citad da Mannheim, 1960 il premi grond da Schiller da la Fundaziun svizra da Schiller e 1977 la medaglia da Buber-Rosenzweig a Frankfurt. 1969 survegn el il titel da docter d’onur da la Temple University a Philadelphia, ed el ha survegnì promoziuns d’onur a Gerusalem e Nizza. Ils onns sessanta è ses success en la publicitad al zenit.
Dürrenmatt lavura per part sco reschissur en teaters; sco emprim a Basilea e suenter in infarct dal cor alura a la “Neue Schauspiel AG” a Turitg e finalmain a Düsseldorf. Là vegnan era dus da ses tocs da teater preschentads per l’emprima giada. Quai èn “Porträt eines Planeten” e “Titus Andronicus”. El inscenescha pliras represchentaziuns dad atgnas ovras, sco per exempel l’onn 1978 a Vienna il toc “Der Meteor” (scrit 1964/65).
Ils onns otganta retschaiva Dürrenmatt puspè in premi suenter l’auter, uschia per exempel il premi statal da l’Austria per litteratura europeana, il premi Georg-Büchner ed il Prix Alexei Tolstoi da l’”Association internationale des Ecrivains de Romans Policiers”.
Dürremnatt sco autur critic envers la societad prenda posiziun en essais, referats e pleds festivs tar la politica internaziunala. Exempels èn “Amerika” (1970), il text da pressa “Ich stelle mich hinter Israel” (1973) u in referat[2] a caschun dal 100avel natalezi dad Albert Einstein. 1990 tegna el dus pleds davart Václav Havel e Michail Gorbatschow, che cumparan sut il titel “Kants Hoffnung”.
Per l’ediziun da sias ovras en 29 toms, ch’è cumparida en furma liada tar la chasa editura Arche ed en furma da cudesch da giaglioffa tar la chasa editura Diogenes, surlavura Dürrenmatt las bleras da sias ovras. Dürrenmatt è mai da l’opiniun che sias ovras sajan finidas. Durant las preparaziuns per l’ediziun da si’ovra cumpletta sa fatschenta Dürrenmatt intensivamain cun sia moda da lavurar, cun las figuras creadas dad el e cun ils lieus. Or da questa lavur resulta l’ovra da nov parts “Geschichte meiner Schriftstellerei” respectivamain “Stoffe”, che cumpara en dus toms (“Labyrinth. Stoffe I-III” 1981 e “Turmbau. Stoffe IV-IX” 1990). Or da scripts vegn publitgà l’onn 1992, suenter sia mort, ina cuntinuaziun da “Stoffe”.
„Aber die Stoffe sind die Resultate meines Denkens, die Spiegel, in denen, je nach ihrem Schliff, mein Denken und damit auch mein Leben reflektiert werden.“
– F. D.: Labyrinth. Diogenes, Zürich 1981. S. 11.
L’onn 1983 mora sia dunna Lotti. Dürrenmatt marida l’onn 1984 l’actura, cineasta e schurnalista Charlotte Kerr. Ensemen realiseschan els il film “Porträt eines Planeten” ed il toc da teater “Rollenspiele”. Ils 14 da december 1990 mora Dürrenmatt en la vegliadetgna da 69 onns. Charlotte Kerr ha lavurà si las regurdientschas al temp communabel en in cudesch cun il titel “Die Frau im roten Mantel”. Suenter sia mort vegn Dürrenmatt, cun consentiment da sia vaiva, prendì si en la “Lord Jim Loge”.
[editar] La teoria da dramas da Dürrenmatt
Sumegliant a las teorias dal teater epic da Bertold Brecht (1898-1956), las qualas che Dürrenmatt ha studegià, vuleva Dürrenmatt crear ina distanza tranter l’aspectatur e quai che capita sin la tribuna. L’aspectatur na duai betg avair la rolla d’in consument passiv, mabain vegnir animà da pensar activamain.
Il med da stil preferì da Dürrenmatt è l’alienaziun . Quai vul dir che fatgs renconuschids vegnan mess en dumonda, las cuntradicziuns da las structuras da la societad vegnan mussadas. Medemamain caracteristics èn elements tragic-grotescs, pia ina colliaziun da chaussas che na paran betg colliablas. Cuntrari a Brecht na preschenta Dürrenmatt dentant nagina concepziun dal mund (tar Brecht: Marxissem).
Dürrenmatt ha creà ses agen tip da tragicumedia, ina furma maschadada da la tragedia e la cumedia, ch’è tenor Dürrenmatt la “suletta pussaivla via, da raquintar las tragedias d’ozendi”. La tragedia pretendia numnadamain “culpa, miseria, mesira, survista, responsabladad” per cuntanscher la finamira da la purificaziun dal singul. Quai descriva el en ses text “Theaterprobleme” dal 1955. En il dischurden dal mund modern, uschia Dürrenmatt, vegnia la culpa disfatga ed adossada ad auters. En la moderna funcziunia be il grotesc. [3]
[editar] Citats
- «Die Welt ist eine Tankstelle, an der das Rauchen nicht verboten ist.»[4]
- «Vaterland nennt sich der Staat immer dann, wenn er sich anschickt, auf Menschenmord auszugehen.» [5]
- «Was einmal gedacht wurde, kann nicht zurückgenommen werden.»[6]
- «Wissen lässt sich büffeln, begreifen braucht Zeit.»[7]
- «Je planmässiger Menschen vorgehen, desto wirksamer trifft sie der Zufall.»[8]
- «Der Wirklichkeit ist mit Logik nur zum Teil beizukommen.»[9]
- «Überlassen wir die Physiker, die Mathematiker und die Philosophen sich selber, treiben wir sie endgültig in die Ghettos ihrer Fachgebiete zurück, wo sie hilflos und unbemerkt den Raubzügen der Techniker und der Ideologien ausgeliefert sind; Raubzüge, die immer stattfanden und immer wieder stattfinden.»[2]
- «Einstein pflegte so oft von Gott zu reden, daß ich beinahe vermute, er sei ein verkappter Theologe gewesen.»[2]
- «Vielleicht ist das Scheitern des Versuchs Einsteins, eine allgemeine Feldtheorie aufzustellen, für die Physik sein wichtigster Beitrag.»[2]
[editar] Ovras
‘’Remartga: Bleras ovras da Dürenmatt èn era disponiblas sco gieu auditiv. Da bunamain tut sias ovras existan pliras versiuns. ‘’
- 1945 – Der Alte
- 1947 – Es steht geschrieben. Eine Komödie. – emprima represchentaziun: 19 d’avrigl, Schauspielhaus Zürich, reschia: Kurt Horwitz
- 1947 – Der Blinde. Ein Drama. – emprima represchentaziun: 10 da schaner, Stadttheater Basel, reschia: Ernst Ginsberg
- 1949 – Romulus der Grosse. Eine Komödie. – emprima represchentaziun: 25 d’avrigl, Stadttheater Basel, reschia: Ernst Ginsberg)
- 1950 – Der Richter und sein Henker – Kriminalroman, cumpara tranter ils 15 da december 1950 ed ils 31 da mars 1951 en otg serias en la revista Der Schweizerische Beobachter
- 1951 – Der Verdacht – Kriminalroman, cumpara tranter ils 15 da settember 1951 ed ils 29 da favrer 1952 sco roman criminal en la revista Der Schweizerische Beobachter
- 1952 – Die Ehe des Herrn Mississippi – emprima represchentaziun: 26 da mars, Münchner Kammerspiele, reschia: Hans Schweikart
- 1952 – Der Tunnel – Kurzgeschichte
- 1953 – Ein Engel kommt nach Babylon – emprima represchentaziun: 22 da december, Münchner Kammerspiele, reschia: Hans Schweikart
- 1954 – Herkules und der Stall des Augias – Hörspiel, producziun: Nordwestdeutscher Rundfunk
- 1955 – Grieche sucht Griechin. Eine Prosakomödie – 1966 scenari per in film, reschia: Rolf Thiele, cun Heinz Rühmann.
- 1956 – Der Besuch der alten Dame. Eine tragische Komödie – emprima represchentaziun: 29 da schaner, Schauspielhaus Zürich, reschia: Oskar Wälterlin. 1982 scenari per il film da televisiun, emess l’emprima giada ils 28 da november 1982, reschia: Max Peter Ammann, cun Maria Schell.
- 1956 - Abendstunde im Spätherbst. Utopische Komödie in einem Akt zur Phänomenologie des Schriftstellers - emprima represchentaziun: 19 da november 1959, Berliner Rennaissancetheater.
- 1955–1957 – Die Panne – 1955 en furma da gieu auditiv: emess l’emprima giada ils 17 da schaner 1956, Bayrischer Rundfunk. 1956 en furma da raquint. 1957 en furma da gieu per la televsiun. 1979 en furma da cumedia.
- 1958 – Es geschah am hellichten Tag – Treatment tar il film, scenari dal reschissur Ladislao Vajda, cun Heinz Rühmann.
- 1958 – Das Versprechen. Requiem auf den Kriminalroman – Sviluppà vinavant ils 2 e 28 d’avust 1985 en la Neue Zürcher Zeitung
- 1959 – Frank der Fünfte. Oper einer Privatbank. (2. versiun cun suttitel: Komödie. 3. versiun cun suttitel: Komödie einer Privatbank.) – emprima represchentaziun: 19 da mars, Schauspielhaus Zürich. musica: Paul Burkhard. reschia: Oskar Wälterlin.
- 1962 – Die Physiker. Eine Komödie in 2 Akten. – emprima represchentaziun: 20 da favrer, Schauspielhaus Zürich. reschia: Kurt Horwitz.
- 1963 - Die Heimat im Plakat. Ein Buch für Schweizer Kinder.
- 1966 – Der Meteor. Eine Komödie in 2 Akten. – emprima represchentaziun: 20 da schaner, Schauspielhaus Zürich. reschia: Leopold Lindtberg.
- 1967 – Die Wiedertäufer. Eine Komödie in zwei Teilen. – emprima represchentaziun: 16 da mars 1967, Schauspielhaus Zürich. reschia: Werner Düggelin.
- 1969 – Play Strindberg. Totentanz nach August Strindberg. – emprima represchentaziun: 8 da favrer, Basler Komödie. reschia: F. Dürrenmatt/Erich Holliger.
- 1970 – Sätze aus Amerika
- 1971 – Der Sturz. Erzählung.
- 1972 ff. – Der Mitmacher. Komödie. – emprima represchentaziun da la cumedia: 8 da mars * 1973, Schauspielhaus Zürich, reschia: Andrzej Wajda. 1976 cumpara Der Mitmacher. Ein Komplex. Text der Komödie. Dramaturgie. Erfahrungen. Berichte. Erzählungen.
- 1974 – Zusammenhänge Essay über Israel.
- 1974? – Nachgedanken Eine Konzeption / Unter anderem über Freiheit, Gleichheit und Brüderlichkeit in Judentum, Christentum, Islam und Marxismus und über zwei alte Mythen.
- 1975 – Die Frist. Eine Komödie. Versiun nova 1980.
- 1981 – Labyrinth. Stoffe I-III. Der Winterkrieg in Tibet. Mondfinsternis. Der Rebell.
- 1983 – Achterloo. Eine Komödie. – emprima represchentaziun: 6 d’october, Schauspielhaus Zürich, reschia: Gerd Heinz.
- 1985 – Minotaurus. Eine Ballade. 1. ediziun. Diogenes, Zürich, ISBN 3-257-01676-X
- 1985 – Justiz. Roman. – 1993 film latiers, reschia: Hans W. Geissendörfer, cun Maximilian Schell.
- 1986 – Der Auftrag oder Vom Beobachten des Beobachters der Beobachter. Novelle in 24 Sätzen.
- 1986 – Rollenspiele. Charlotte Kerr: Protokoll einer fiktiven Inszenierung. [F. D.:] Assoziationen mit einem dicken Filzstift. Zwischenwort. Achterloo III.
- 1988 – Achterloo IV. Komödie. – emprima represchentaziun: 17 da zercladur, Rokokotheater des Schlosses Schwetzingen ad occasiun dals Schwetzinger Festspiele, reschia: F. D., cun Helmuth Lohner, Charlotte Kerr.
- 1989 – Durcheinandertal. Roman.
- 1990 – Turmbau. Stoffe IV-IX. Begegnungen. Querfahrt. Die Brücke. Das Haus. Vinter. Das Hirn.
Suenter la mort da Dürrenmatt èn cumparidas suandantas ovras:
- 1991 – Midas oder Die Schwarze Leinwand
- 1991 – Kants Hoffnung. Zwei politische Reden. Zwei Gedichte.
- 1992 – Gedankenfuge – Texte aus dem Nachlass, für eine geplante Fortsetzung der Stoffe
- 1993 – Das Mögliche ist ungeheuer. Ausgewählte Gedichte.
- 1994 – Skizzenbuch. Engel, Teufel und so weiter. – Hrsg.: Charlotte Kerr, Ted Scapa
- 1995 – Der Pensionierte. Fragment eines Kriminalromans. – Text der Fassung letzter Hand. Faximile des Manuskripts und des Typoskripts mit handschriftlichen Änderungen.
- 1996 – Gespräche 1961–1990 in vier Bänden. – Hrsg.: Heinz Ludwig Arnold
- 2001 – Das Nashorn schreibt der Tigerin. Bild-Geschichten. – Hrsg.: Charlotte Kerr
[editar] Litteratura
- Elisabeth Brock-Sulzer: Friedrich Dürrenmatt. Stationen seines Werkes. Diogenes, Zürich 1986, ISBN 3-257-21388-3
- Heinrich Goertz: Friedrich Dürrenmatt. rororo-Monographien. Rowohlt, Reinbek 2003, ISBN 3-499-50380-8
- Jan Knopf: Friedrich Dürrenmatt. Beck, München 1980, ISBN 3-406-07435-9
[editar] Funtaunas
- ↑ Radio DRS2: "Mit 20 war Friedrich Dürrenmatt ein «Fröntler»"
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 Dürrenmatt, Friedrich: Albert Einstein - Ein Vortrag, 1979 gehalten zu dessen 100. Geburtstag
- ↑ Dürrenmatt, Friedrich (1966): Theaterprobleme. Theater-Schriften und Reden, S. 122-23. Zürich, Verlag der Arche.
- ↑ Aus: Porträt eines Planeten. P: C. Kerr und F. Dürrenmatt.
- ↑ Dürrenmatt, Friedrich: Romulus der Große. S. 81, Z. 10ff. Diogenes-Verlag, Zürich, 1985. ISBN 3-257-23042-7
- ↑ Dürrenmatt, Friedrich: Die Physiker. S. 85, Z. 25f. Diogenes-Verlag, Zürich, 1998. ISBN 3-257-23047-8
- ↑ Dürrenmatt, Friedrich: Politik. S. 154, Diogenes-Verlag, Zürich, 1980. ISBN 3-257-20859-6
- ↑ Dürrenmatt, Friedrich: Die Physiker. Anhang: 21 Punkte zu den Physikern, Punkt 8. Diogenes-Verlag, Zürich, 1998. ISBN 3-257-23047-8.
- ↑ Dürrenmatt, Friedrich: Drei Kriminalromane. Der Richter und sein Henker. Der Verdacht. Das Versprechen. Zürich: Diogenes 2004, S. 350f. (Das Versprechen, Kap. 2). ISBN 3-257-05702-4