Rets
Ils Rets furmavan in pievel antic en il territori alpin. Els han dà il num alla provinza Raetia da pli tard.
Cuntegn |
Istorgia[modifitgar]
Probablamain èn ils Rets arrivads enturn l’onn 800 a.C. en la part orientala dal territori alpin. A maun dad exchavaziuns san ins ch’els cultivavan ers ed allevavan muvel. Intgins istoriografs romans caracterisavan ils Rets sco fitg guerrescs: ina descripziun ch’era probablamain era influenzada politicamain.
L’onn 107 a. C. han ils Romans empruvà per l’emprima giada da s’avanzar en il territori retic, quai ch’als n’è però betg reussì pervi da la regiun maltransibla.
L’onn 15 a. C. èn ils Rets vegnids suttamess da Tiberius e Drusus, ils figliasters dad Augustus) ed han pers lur autonomia. Ils Rets appartegnavan davent dad ussa a l’Imperi roman. La provinza Rezia che era bler pli vasta che il territori retic supponì, è vegnida stgaffida.
Geografia[modifitgar]
Da funtaunas romanas e grecas èsi enconuschent ch’ils Rets avevan contact cun ils Vindelics, ils Helvets ed era cun ils Bois. Lur territori duai avair tanschì en il sid fin a Verona e Com. Uschia cumprendeva il territori retic d’origin la regiun dal Tirol (ozendi il Trentino, Südtirol, Nordtirol, Osttirol), ina part en l’ost da l’Engiadina Bassa sco era la Val Müstair. Quel territori correspundeva pli u main a quel da la cultura Fritzens-Sanzeno dal temp da fier tempriv che vegn considerada oz en general sco cultura retica.
Cultura[modifitgar]
Damai che ni ils Grecs ni ils Romans na s’interessavan durant il temp da l’Antica spezialmain per ils Rets enconusch’ins oz fitg pauc dad els. Intginas menziuns sa refereschan ad activitads guerrilas, a la derivanza supponida e lur relaziuns da parantella ed a lur bun vin. Tenor funtaunas grecas san ins ch’ils Rets èn vegnids numnads tenor Retus, il manader dals Etruscs. Quai po però era vegnir interpretà sco legenda. In’ulteriura derivanza dal num savess esser la deessa Rezia, la quala ils Rets onuravan.
La cultura retica ha gì sia culminaziun, cura che la pussanza dals Etruscs vischinants è sa sminuida. Gia ils scripturs romans Titus Livius, Pompejus Trogus e Plinius sminavan ch’ils Rets sajan parents cun ils Etruscs pervia da la vischinanza geografica ed il diever da la medema scrittira. Ch’ils Rets duaian esser stads Indogermans, sco quai ch’i vegniva supponì en il 19 e 20avel tschientaner, vegn oz refusà.
Lingua[modifitgar]
La lingua retica era derasada ina giada en las regiuns alpinas da l’Italia, l’Austria, la Svizra dal Sid e da la Germania. Ella è enconuschenta grazia ad insaquantas inscripziuns ch’ins ha chattà en l’alfabet nord-etrusc.
La derivanza dal Rets e da la lingua retica è dispitaivla. Plinius il Giuven che aveva probablamain udì a discurrer ils Rets sin martgads a Com (Comum), ha ditg ch’ils Rets discurrivan ina lingua parentada a quella dals Etruscs. L’onn 1998 han era ils linguists Stefan Schumacher e Helmut Rix empruvà da cumprovar la correlaziun tranter la lingua retica ed etrusca. Tenor els èn omaduas linguas sa sviluppadas d’ina famiglia da linguas mediterrana (cun il num „Urtysener“), la quala è dentant gia da ditg svanida.
Il rumantsch dad ozendi, sco era il ladin ed il furlan, na derivan betg da la lingua retica, mabain dal latin vulgar che vegniva discurrì en il territori romanisà. Ins na po però betg excluder che la lingua e la cultura da la populaziun preromana (en l’ost ed il sidost la retica, en il vest ed il sidvest probablamain la celtic-ligurica e/u lepontica) è sa mantegnida en ina furma u l’autra en la cultura rumantscha e che quella furma la basa da l’identitad rumantscha.
Litteratura[modifitgar]
- Stefan Schumacher: Sprachliche Gemeinsamkeiten zwischen Rätisch und Etruskisch. In: Der Schlern 72, Heft 2, S. 90-114 (Bozen 1998)
- Paul Gleirscher: Die Räter. Rätisches Museum, Chur 1991
- Ingrid R. Metzger, Paul Gleirscher (Red.): Die Räter. Aus Anlass der vom Rätischen Museum Chur erarbeiteten gleichnamigen Wanderausstellung. Athesia, Bozen 1992, ISBN 88-7014-646-4 (mit Bibliographie)
- Linus Brunner, Alfred Toth: Die rätische Sprache - enträtselt. Sprache und Sprachgeschichte der Räter. St. Gallen, 1987 (Digitalisat einer engl. Ausgabe des Buches) – zur von der Fachwelt verworfenen „Semiterthese“
