Revoluziun franzosa

La decleraziun dals dretgs da l’uman e dal burgais en in maletg contemporan

La Revoluziun franzosa (1789 fin 1799) tutga tar ils eveniments cun las pli grondas consequenzas en l’istorgia dal temp modern europeic insumma. Cun ils eveniments revoluziunars è vegnì abolì il stadi corporativ da l’absolutissem feudal. Plinavant ha la Revoluziun franzosa gidà a moda essenziala a derasar las valurs ed ideas fundamentalas da l’illuminissem. La proclamaziun dals dretgs da l’uman ha furmà la basa per midadas sociopoliticas e midadas da la pussanza politica en tut l’Europa ed ha determinà la chapientscha moderna da la democrazia. Sco stadi constituziunal liberaldemocratic recurra la Republica Franzosa moderna – sco blers auters stadis occidentals d’ozendi – directamain a las prestaziuns da la Revoluziun franzosa.

Las midadas revoluziunaras e la furmaziun da la naziun franzosa èn stads process che han percurrì trais fasas. L’emprima fasa da 1789 fin 1791 è stada sut l’ensaina dal cumbat per ils dretgs da libertad burgais e per la fundaziun d’ina monarchia constituziunala. En vista a smanatschas cuntrarevoluziunaras en l’intern ed a l’extern ha la segunda fasa da 1792 fin 1794 manà a la fundaziun d’ina republica cun tratgs radicaldemocratics ed a la furmaziun d’ina regenza da revoluziun che persequitava ils «inimis da la revoluziun» cun mesiras da terrur e cun la guillotina. En la terza fasa, il temp directorial da 1795 fin 1799, ha ina direcziun politica cun interess burgais pudì defender sia pussanza cunter iniziativas dal pievel per egualitad sociala d’ina vart e cunter finamiras restaurativas da l’autra vart.

En questa fasa era l’armada da burgais, naschida en las guerras da la revoluziun, daventada in factur adina pli impurtant per mantegnair l’urden e la pussanza. Al sustegn da quest’armada ha Napoléon Bonaparte d’engraziar sia carriera a l’intern e la realisaziun da sias ambiziuns politicas lunsch sur la Frantscha ora.

In dals eveniments cun il pli grond effect en l’istorgia europeica

En ina nova survista vegn la Revoluziun franzosa definida sco act da fundaziun cun influenza sco strusch in’auter sin l’istorgia moderna. L’impurtanza da questa revoluziun n’è betg mo conscienta als Franzos. Cun la decleraziun dals dretgs da l’uman e dal burgais dals 26 d’avust 1789 han ins confermà en Europa e mess en posiziun cunter monarchias absolutisticas princips fundamentals als quals la decleraziun d’independenza dals colonists nordamericans fascheva gia allusiun ed ils quals vegnan propagads e pretendids ozendi da las Naziuns unidas en tut il mund.

Per ils stadis cun ina constituziun scritta e cun garanzias da dretg per burgais ha la revoluziun cun sias trais fasas stgaffì plirs models cun accents differents en las domenas libertad, egualitad e differenziaziun da facultad (per exempel tar il dretg d’eleger). Contemporans da la revoluziun han gia manegià paucs dis suenter ils 14 da fanadur 1789 (assagl sin la Bastille): «Nus avain traversà en trais dis il temp da trais tschientaners.»

Era en futur vegn la Revoluziun franzosa ad esser in champ da studi redaivel grazia a ses caracter d’object d’experientscha e da studi per la dinamica da process revoluziunars e da guerra (burgaisa). Plinavant furnescha la Revoluziun franzosa material da studi per interacziuns da la politica interiura ed exteriura e per ils privels e la labilitad d’in urden democratic.

La crisa prerevoluziunara da l’absolutissem franzos

Quai che pertutga las raschuns che duain avair mess ad ir la Revoluziun franzosa differenziescha l’istoriografia tranter motivs cun effect a curta vista e tals cun effect a lunga vista. Tar ils motivs cun effect a lunga vista tutgan ils midaments da structura socio-economics, sco per exempel il chapitalissem naschind. La burgaisia chapitalistica sa sentiva numnadamain liada ed impedida en ses svilup tras l’ancien régime feudal-absolutistic. La midada en la conscienza politica che sa fascheva valair grazia a l’illuminissem ha la burgaisia sustegnì tras a tras e per part er (mal)duvrà sco instrument per far passar agens interess economics e socials. Per la naschientscha da la situaziun revoluziunara l’onn 1789 eran dentant decisivs anc ulteriurs facturs: la crisa finanziala da la chasa roiala, l’opposiziun da l’aristocrazia che bloccava refurmas impurtantas e la miseria da paun a Paris chaschunada da la chareschia.

Miserias finanzialas sco problem permanent

Jacques Necker

Cura ch’il controllader general da las finanzas Jacques Necker ha publitgà per l’emprima giada las cifras dal budget statal franzos (compte rendu) l’onn 1781, era sia intenziun da procurar per ina prontadad per refurmas en ina crisa finanziala senza soluziun. Ses antecessurs en uffizi avevan gia empruvà pliras giadas adumbatten da stabilisar las finanzas statalas. Las cifras che Necker ha preschentà èn stadas schoccantas: sper entradas da 503 milliuns livres figuravan expensas da 620 milliuns, da las qualas la mesadad vegniva duvrada per pajar tschains e per amortisar ils enorms debits statals. 25 % da las expensas consumava il militar, 19 % l’administraziun civila e radund 6 % la curt roiala. Aparti scandalusa era la summa da 36 milliuns livres per festas curtaisas e pajaments da pensiun per curtisans.

Ina part essenziala dals debits aveva la participaziun franzosa a la guerra d’independenza dals colonists americans cunter la patria englaisa chaschunà. Il pretsch per indeblir quist rival da commerzi e pussanza coloniala ha il reschim da Louis XVI dentant pajà dubel: Sper las finanzas statalas ch’eran fermamain engrevgiadas ha la participaziun activa dal militar franzos a las guerras d’independenza dals colonists americans e l’interess dal public vi da lur pretensiuns er indeblì a lunga vista la pussanza absolutistica ideologicamain.

Bloccada da refurmas tras ils privilegiads

Cun ses plans per vulair augmentar las entradas fiscalas dal stadi è Necker – sco gia ses antecessurs en uffizi – fruntà sin grond’opposiziun. La resistenza energica ha perfin sfurzà l’absolutissem gia indeblì da trair las consequenzas. Il sistem d’incassament e d’administraziun da l’ancien régime n’era betg omogen e per part ineffectiv, era sch’igl existivan tendenzas centralisticas, en spezial da vart dals intendants incumbensads cun l’administraziun roiala en las provinzas. Sper questas provinzas cun in sistem da taglia directa, incassada da funcziunaris roials (pays d’élection) devi era autras provinzas, nua ch’ils stadis provinzials cundecidevan davart las leschas da taglia (pays d’états).

Ils emprims stadis, l’aristocrazia ed il clerus, eran exclus da questas taglias directas. La gronda part da la chargia fiscala purtavan ils purs ch’avevan en pli da sbursar tributs al signuradi feudal ed a la baselgia. Chargià cun incassar eran ils fittadins da taglia. Quels stuevan surdar ina summa fixa a la curuna ed avevan il dretg da tegnair enavos il surpli per els sezs – in invit instituziunalisà per abus. La taglia da sal (gabelle) era l’entrada principala – suenter auzaments dentant era la taglia la pli odiada dal pievel.

In frain principal per refurmas furmavan a la fin finala ils tribunals suprems (parlements) ch’avevan la pussanza da metter en vigur, da far remartgas u era da refusar las leschas roialas tras enregistrar ellas. Ils tribunals eran ina domena da la noblezza titulara (noblesse de robe). Tar quests nobels sa tractavi per regla d’arrivists ch’eran per part daventads nobels tras cumpra d’uffizis. L’engaschament per defender lur privilegis e lur interess era dentant il medem sco tar la noblezza da spada veglia (noblesse d’épée).

Louis XVI

La tendenza dals tribunals da refusar pli e pli las leschas da taglia roialas ha er il pievel sustegnì. Ma numerusas emprovas d’intimidar la publicitad en stadas tuttina invanas sco la finamira da persvader ils privilegiads en ina radunanza extraordinaria da notabels l’onn 1788. Per calmar la crisa da las finanzas statalas ha Louis XVI la finala stuì convocar ils stadis generals ch’eran betg pli vegnids reunids dapi l’onn 1614.

Il pensar illuministic e la politisaziun

L’absolutissem franzos d’avant la revoluziun n’era betg mo debel sin il champ central da la politica pratica e sin il sectur instituziunal. Il pensar illuministic e politic ha en pli mess en dumonda sia basa da legitimaziun e preschentà novas opziuns per in’organisaziun da la pussanza.

Grazia a lur impurtanza en las differentas fasas da la revoluziun deschi en spezial da menziunar dus pensaders da l’illuminissem: Il model da la separaziun da las pussanzas (legislativa, executiva e giudicativa) tenor Montesquieu è vegnì applitgà durant l’emprima fasa da la revoluziun ed ha manà a la creaziun d’ina monarchia constituziunala.

Per la segunda fasa radicaldemocratica ha Rousseau furnì impuls impurtants. Tranter auter ha el declerà il possess sco motiv da l’inegualitad tranter ils umans e crititgà las leschas che protegian relaziuns da possess malgistas. El ha propagà la submissiun dal singul a la voluntad generala (volonté generale), ha desistì da la separaziun da las pussanzas, ma vuleva in’elecziun dals derschaders tras il pievel.

Il pensar illuministic è sa derasà en il 18avel tschientaner en ils clubs da debattar ed en la loscha dals framassuns; plinavant en gruppas da lectura en salons e cafés ch’envidavan a leger e discutar en in rom divertent, ma che devan tuttavia er spazi al barat d’opiniuns davart actualitads politicas. Diever da questas purschidas faschevan fascheva en spezial la burgaisia cultivada sco per exempel giurists, medis, magisters e professers.

Denis Diderot

In product cun grond effect sin la massa furmava plinavant l’Encyclopédie, edida da Denis Diderot e da Jean Baptiste le Rond d’Alembert tranter 1751 e 1772. A la burgaisia cultivada en Europa ha quest cumpendi, translatà en differentas linguas, intermedià il pensar illuministic quasi adascus: «Zuppentà tranter maletgs ed artitgels davart la tecnica, l’artisanat ed il commerzi sa chattavan artitgels davart las scienzas umanas cun ideas modernas ed in material explosiv che fiss stà abel da sutminar pli che be in ancien régime.»

La chareschia mobilisescha il pievel

La gronda part dal pievel en l’ancien régime na s’interessava betg pli ch’in tant per la politica actuala ed il pensar illuministic, ma tuttavia per il pretsch dal paun. Ina nauscha racolta ed in dir enviern l’onn 1778 avevan tutgà malamain ils purs che faschevan ora quatter tschintgavels da la populaziun. Entant ch’els n’avevan betg avunda per viver, eran ils graners dals signurs feudals profans e clericals che retschavevan lur contribuziuns anc adina plains. Questa stgarsezza da graun ha manà a protests e pretensiuns per ina vendita da graun «a pretschs gists».

Baguettes – martganzia rara l’onn 1789

Anc pli problematica era la situaziun per la glieud paupra en las citads. Per quels furmava il paun l’aliment principal. Mez da l’onn 1789 custava il paun pli che mai en l’entir 18avel tschientaner e trais giadas dapli ch’en ils megliers onns. Quai vuleva dir ch’il mastergnant en citad duvrava var la mesadad da sia paja be per cumprar paun. Mintg’augment dals pretschs smanatschava l’existenza e reduciva la dumonda suenter rauba da mintga. Uschia ha la malcuntentientscha era cuntanschì quels che n’avevan fin ussa betg mussà interess per la debatta publica davart la misera economica e l’incapacitad dal stadi. La miseria economica che concerneva tras la chareschia e la sutproducziun tant ils consuments urbans sco il commerzi e l’industria, ha mobilisà la massa.

1789 – in onn da revoluziun cumplex

En la conscienza generala furma il 1789 l’onn collià il pli ferm cun la revoluziun. El ha marcà il cumenzament d’in grond process da midadas politicas e socialas e stgaffì las premissas decisivas per la conscienza d’ina cuminanza naziunala da tut ils Franzos. Quai è d’attribuir a trais svilups revoluziunars parallels che han influenzà e cumplettà in l’auter: ils represchentants dal pievel èn s’opponids cunter la monarchia absolutistica, ils citadins cunter ils organs da pussanza e d’administraziun antiquads ed ils purs cunter il reschim feudal sin la champagna. Senza questas acziuns dal pievel n’avessan ils represchentants da la burgaisia cultivada cun lur ideas politicas betg reussì.

Dals stadis generals a l’assamblea naziunala

La convocaziun dals stadis generals è vegnida provocada tras la bloccada ed il squitsch dals privilegiads en ils parlaments e stadis provinzials. Grondas spetgas avevan dentant surtut ils commembers dal terz stadi, al qual 95 % da la populaziun appartegnevan. En ils quaderns da plant che vegnivan scrits per talas occasiuns, han ils purs pretendì levgiaments da las contribuziuns e dals dretgs specials da lur signurs feudals. La part da la burgaisia cun ideas illuministicas aveva dentant gia en vista la transfurmaziun da la monarchia tenor il model englais. Sco pretensiun communabla han questas dusas gruppaziuns pretendì ina revalitaziun dal terz stadi entaifer ils stadis generals. Tar lur davosa reuniun l’onn 1614 era mintga stadi anc stà represchentà da mintgamai radund 300 chaus ed il votum da mintga stadi stueva esser unitar. Quai vul dir ch’i resultava per il pli ina decisiun da 2:1 per ils stadis privilegiads.

Chastè da Versailles

Emmanuel Joseph Sieyès (maletg da Jacques-Louis David da l’onn 1817)

Sin questas pretensiuns ha Louis XVI reagì cun tactica: Il terz stadi ha bain survegnì duas giadas uschè blers represchentants sco pli baud, il modus da vuschar en ils stadis generals han ins denant laschà avert. La ceremonia d’avertura ils 5 da matg 1789 a Versailles n’è betg gist stada empermetenta: Ils emprims dus stadis en gardaroba da festa avevan lur sezs reservads, ils represchentants dal terz stadi dentant, en il vestgì nair prescrit, eran sezs respunsabels per ina plazza. Ed en ils pleds d’avertura evitava la curt stinadamain da tematisar l’urden da fatschenta. Dapli ch’in mais han ins debattà senza success. Ils stadis privilegiads insistivan sin il modus da dieta e da votaziun tradiziunal, vul dir sin discussiuns separadas entaifer ils stadis e sin ina vusch communabla per mintga stadi tar las singulas votaziuns.

Cur ch’insaquants represchentants dal clerus bass, ils reverendas da vischnanca, èn s’alliads a partir dals 12 da zercladur al terz stadi, èn il eveniments sa precipitads. Sin la proposta dad Abbé Sieyès ènils represchentants dal terz stadi sa declerads sco represchentants d’almain 96 % da la populaziun franzosa. Els èn sa numnads assamblea naziunala ed han dumandà ils auters stadis d’als seguir. Ils 19 da zercladur ha il clerus acceptà questa vieuta cun ina pitschna maioritad. L’aristocrazia pecunter ha tschertgà il sustegn dal retg per pudair conservar l’urden vegl.

L’engirament en la sala da ball. Maletg istoric da Jacques-Louis David, 1791

Louis XVI ha convocà per ils 23 da zercladur ina dieta roiala ed ha sbarrà fin lura la sala da sesida. Ils 20 da zercladur han ils deputads però organisà ina reuniun en la sala da ball ed engirà da betg sa separar fin ch’els hajan creà ina nova constituziun. En la sesida dals 23 da zercladur han els resistì a tut las smanatschadas dal retg. Il president da l’assamblea Bailly ha refusà la pretaisa dal retg da schliar la radunanza cun la remartga che la naziun unida na prendia encunter nagins cumonds. Perfin ina part da l’aristocrazia ha la finala refusà il diever d’armas cunter il terz stadi. Suenter ch’il duca d’Orléan, in cusrin dal retg, è sa mess sin la vart da l’assamblea naziunala, ha Louis XVI capitulà ils 27 da zercladur ed ordinà als stadis privilegiads da cooperar.

Da l’assagl sin la Bastille al cumbat cunter il reschim feudal

L’assagl sin la Bastille ils 14 da fanadur 1789

Ils success politics dal terz stadi eran dentant mo provisorics. Novas truppas militaras requiridas dal retg, il pretsch da paun aut sco anc mai e la relaschada dal minister da finanzas popular Necker ils 11 da fanadur han inquietà e vilentà la populaziun. L’advocat Camille Desmoulins è daventa portavusch dal pievel agità: «La demissiun da Necker è il zain d’alarm per ina notg da Baltramieu dals patriots! Ils batalliuns dals Svizzers e Tudestgs vegnan a far flucs cun nus. I dat mo ina soluziun: a las armas!» Numerusas chasas da duana citadinas èn vegnidas demolidas ed ils daziers roials èn vegnids stgatschads.

En vista a quest’atmosfera han ils electurs elegids dal terz stadi ch’eran già integrads en l’administraziun municipala da Paris creà ina milissa citadina – la futura Garda naziunala – per metter en urden la situaziun. Il pievel però ha pretendì in armament. Ils 14 da fanadur èn radund 5000 persunas sa radunadas avant la Bastille per procurar per armas e pulvra e per laschar or lur reavgia cunter quest simbol dal reschim absolutistic. En la chasaforz da la citad sa chattavan da quel temp dentant be set praschuniers e nagin n’era empraschunà per motivs politics. Il cumandant da la Bastille Launay ha laschà entrar ils revoluziunaris en la curt – per als prender la sut il fieu. A la fin dal di eran 98 dal occuparders morts e 73 ferids. Suenter che la massa ha mess sut squitsch l’administraziun municipala, ha Launay capitulà. Ses chau e quel dal suprastant da l’administraziun municipala roiala, Flesselles, han ins prendì sin la lantscha ed exponì.

Sin quest’attatga han ils exponents da l’ancien régime reagì en moda defensiva. Las truppas militaras da Paris èn vegnidas retratgas e l’assamblea naziunala ha survegnì protecziun e renconuschientscha. Jean-Sylvain Bailly è daventà suprastant da la nova administraziun municipala da Paris (che ha remplazzà la prefectura dals martgadants da pli baud) ed il liberal Marquis de Lafayette è vegnì elegì nov cumandant da la garda naziunala. En medema maniera èn era las administraziuns municipalas da las provinzas franzosas vegnidas reorganisadas (en rom da l’uschenumnada revoluziun municipala). Ils 17 da fanadur ha Cont d’Artois, il frar dal retg, bandunà sco emprim emigrant il pajais. Louis XVI sez è ì a Paris ed ha purtà la cocarda blau-alv-cotschna sco segn da ses consentiment per ils eveniments.

Fin ils 14 da fanadur na discurriv’ins betg dals purs, di l’istoricher Lefèbvre. Però senza lur sustegn, manegia el, n’avess la revoluziun betg gì success. Ils purs possedevan da quel temp 30 % dal terren e la sclavitid existava mo pli en singulas regiuns. La part dals purs ch’aveva da sbursar in tribut a lur signur feudal variava tranter 30 e 75 %. En general aveva il possessur il dretg sin la mesadad da la racolta e da l’augment dal muvel, dentant ha’l pretendì pli e pli contribuziuns supplementaras. En il decurs dal 18avel tschientaner ha il signuradi feudal pretendì e registrà repetidamain dretgs ch’eran per part già emblidads. In’interpretaziun pli nova da questa «reacziun feudala» di ch’il capitalissem saja passà tras las sfessas da l’urden vegl e sa saja servì da sias pussaivladas.

Onns da nauschas racoltas e da chareschia avevan spussà en spezial ils purs pitschens. Per l’ina na bastevan las racoltas betg per subsister, per l’autra reduciva la chareschia las pussaivladads da gudogn supplementar en citad. La primavaira èn cumparidas bandas da murdieus che gievan smanatschond e terrorisond da puraria tar puraria. En l’atmosfera tendida da las elecziuns dals stadis generals e sco reacziun sin ils eveniments a Versailles ed a Paris è sa sviluppada sin la champagna l’uschenumnada Gronda anguscha (Grande Peur) d’in «cumplot aristocratic». Quel faschevan ins respunsabel per tut ils svilups negativs e la miseria generala. Tranter la mesadad da fanadaur e l’entschatta d’avust 1789 era il fenomen da la Grande Peur preschent en bunamain tut la Frantscha ed ha per part manà ad attatgas dals purs sin chastels e claustras. Quests assagls avevan la finamira da destruir ils archivs cun documents da dretgs feudals e da sfurzar ils signurs da renunziar a lur dretgs feudals.

La fin da la societad da stadis, la decleraziun dals dretgs da l’uman ed il cortegi triumfal da las dunnas parisianas

La vehemenza da la revoluziun sin la champagna ha era alarmà la curt e l’assamblea naziunala a Versailles. Suenter ils eveniments dals 14 da fanadur aveva l’assamblea tschiffà tut l’autoritad politica; dad ella spetgav’ins ussa ch’ella reorganiseschi il sistem. Ussa era l’assamblea sut squitsch: blers spetgavan dad ella ina decleraziun dals dretgs da l’uman gia avant che las tractativas davart ina nova constituziun hajan lieu.

Var 100 deputads dal terz stadi ch’eran sa reunids per ina discussiun en il club bretonic han organisà en l’assamblea in culp da surpraisa. Cun quel vulevan els rumper la resistenza dals stadis privilegiads che spetgavan sin megliers temps per pudair salvar lur dretgs acquistads. Il manever è gartegià en la sesida dals 4 als 5 d’avust grazia ad aristocrats liberals che han renunzià cun grond gest a lur pretensiuns. Questa renunzia cumpigliava tut ils servetschs liads ad ina persuna, ils servetschs da maun e da metter sut, la giurisdicziun bassa, l’acquist d’uffizis privilegià, l’aboliziun da l’acquist d’uffizis cumprabel e da la dieschma ed ils privilegis da chatscha e da tegnair columbas. La sclavitid, la liberaziun da taglia dals stadis privilegiads ed era tut ils dretgs spezials da las provinzas e citads èn vegnids abolids. En paucas uras aveva l’assamblea reconstituì l’unitad da la naziun davant il dretg, faschond urden cun il sistem feudal ed il reschim da l’aristocrazia sin la champagna ed abolind l’element ch’als separava da la burgaisia – numnadamain lur ritgezza. En pli aveva ella inizià refurmas economicas, ecclesiasticas e giudizialas. Tut quai ha muntà la fin da l’ancien régime organisà tenor stadis.

L’emprima frasa dal decret correspundent pretendiva solennamain: «L’assamblea naziunala sfratga cumplettamain l’entir reschim feudal.» Per ils purs na cuntegniva questa proclamaziun dentant betg l’entira vardad. La sclavaria e la lavur tributara eran bain abolidas dal tuttafatg, ils dretgs da la signuria eran dentant da cumprar ora cun 3.3 % tschains l’onn. La calculaziun politica era quella da stgomiar ils vegls dretgs signurils en daners solids e d’adossar il pajament da tschains fin tar il sbursament dal chapital. L’aristocrazia salvava uschia tut quai ch’ins pudeva salvar ed ils possessurs da terren dal terz stadi profitavan tras l’egualisaziun da bains aristocratics e burgais.

Suenter avair calmà uschia in pau la massa, ha l’assamblea naziunala lavurà vi da la declaraziun dals dretgs umans e burgais. Quella e vegnida proclamada ils 26 d’avust 1789 e stabilescha ch’ils umans èn libers ed eguals en lur dretgs a partir da la naschientscha. Garantids èn tranter auter era il possess, la segirtad ed il dretg da resistenza cunter l’oppressiun, ils principis dal stadi da dretg, la libertad da religiun, d’opiniun e da pressa sco era la suveranitad dal pievel e la separaziun da las pussanzas. Furet/Richet giuditgeschan: «Quests 17 artitgels curts d’in stil grondius e d’ina spessezza mentala n’èn betg pli l’expressiun dal tactar precaut e da la tema burgaisa. Cun definir libramain sias prestaziuns e finamiras sa dat la Revoluziun franzosa ina bandiera che sto vegnir respectada da l’entier mund.» L’individualissem burgais ha survegnì qua tras sia Magna Carta public-legala.

Olympe de Gouges

Confurm al spiert da quel temp concerneva questa decleraziun mo ils umens. Per la filsosofa e scriptura Olympe de Gouges n’era quai betg acceptabel. Ella ha preschentà 1791 la Déclaration des droits de la femme e de la citoyenne («declaraziun dals dretgs da la dunna e da la burgaisa») e pretendì l’egualitad tranter dunna ed um.

Per che lur decrets giajan en vigur era l’assamblea naziunala dependenta da la suttascripziun dal retg. Lez ha nizzegià la chaschun per pretender ina posiziun preponderanta, per exempel en furma d’ina ferma vusch da veto entaifer la constituziun futura. Ultra da quai ha el ordinà in regiment or da la Flandra a Versailles. Là han ils uffiziers zappitschà il 1 d’october la cocarda. Quest incident ha fatg la runda a Paris ed ha stgaudà danovamain l’atmosfera. Jean-Paul Marat, il fundatur da la gasetta L’Ami du Peuple, infurmava il pievel davart ils eveniments actuals e la «conspiraziun aristocratica» e gidava uschia a mantegnair il fieu revoluzionar.

Ils 5 d’october è sa radunada ina massa da dunnas davant la chasa communala cun l’intenziun da marschar cunter Versailles e da proclamar là lur pretensiuns. Pli tard las èn seguids 15 000 gardists naziunals e dus represchentants da l’administraziun municipala. Quels avevan l’incumbensa da manar il retg a Paris. Louis XVI ha retschavì las dunnas, empermess da furnir mangiativas e suttascrit ils decrets da l’assamblea naziunala.

Il proxim di èn las dunnas ed ils represchentants da la citad entrads ensemen cun ils gardists en il chastè ed han sfurzà il retg e l’assamblea naziunala da dischlocar a Paris. Il suentermezdi è il cortegi sa mess en viadi vers Paris. Davant marschava la garda naziunala; sin mintga baionetta era fitgà in paun. Alura suandavan las dunnas armadas cun piccas e flintas e sventulond frastgas da papla; ellas escortavan ils chars da graun ed ils chanuns. Davos ellas marschava la schuldada roiala discharmada ed ornada cun la cocarda tricolora da la garda sco er il regiment da la Flandra e la garda svizra. Silsuenter charrotschavan la famiglia roiala ed ils deputads e la finiziun furmava la massa dal pievel cun la gronda part da la garda naziunala. Il pievel clamava: «Nus manain il furner, la dunna dal furner ed il giuven furner!», ed exprimiva uschia la speranza en in meglier provediment da vivonda ch’enfin qua. Insumma duevan il monarch e l’assamblea naziunala esser exponids da qua davent a la controlla e la pressiun dal pievel.

La monarchia constituziunala

La dischlocaziun da la curt roiala a Paris, suandada d’ina restricziun dals meds finanzials che l’assamblea naziunala metteva a disposiziun a la curuna, han bain indeblì vinavant la posiziun dal retg. Tuttina è el restà ina figura centrala entaifer l’actualitad politica. En l’assamblea naziunala vuleva nagin, u be ina pitschna minoritad, abolir la monarchia. Ma areguard l’influenza ch’il monarc dueva avair en la nova constituziun divergievan las opiniuns. D'in fatg eran dentant tut las partidas conscientas: dal retg vegnevi la finala a depender schebain la construcziun constituziunala pudeva funcziunar u betg. Pertge en cas da sia refusaziun stueva mintga versiun da la monarchia constituziunala far naufragi.

L’assamblea naziunala sin via a la constituziun

La Fête de la Fédération sin il Champ da Mars, ils 14 da fanadur 1790

L’onn 1790 è stà in ‹onn fortunà›: suenter ils tumults dal 1789 è seguida ina buna racolta ed ina meglieraziun da la situaziun dal provediment. Questa fasa euforica ha gì ses punct culminant en la festa da federaziun sin il Champ da mars per l’anniversari da l’attatga sin la Bastille. Davant tschientmillis d’aspectaturs givlands èn 60 000 gardists naziunals sa fraternisads cun la naziun franzosa ed han engirà avant l’‹altar da la patria› lur fidaivladad per la patria, la lescha ed il retg.

Las discussiuns constituziunalas da l’assamblea naziunala – ch’era sa dividida en differentas cumissiuns tematicas – progredivan bain. Gia avant la fin da l’onn 1789 avev’ins discutà il problem da la sanaziun da las finanzas statalas. Il resultat è stà ch’ins ha secularisà e transfurmà tut ils bains ecclesiastics en bains naziunals. La summa dals bains naziunals serviva da qua davent sco segirtad per ina nova valuta da bancnotas, ils assegnats. Damai ch’il clerus na disponiva pli da naginas entradas or dal posses ecclesiastic, era el uss dependent dal salari statal. La constituziun civila dal clerus ha ultra da quai fixà l’elecziun dals reverendas a moda analoga a quella dals funcziunaris, ed in decret als ha prescrit da preleger e commentar las ordinaziuns da l’assamblea naziunala giu da la chanzla.

Las singulas provinzas da la Frantscha possedevan enfin qua structuras politicas fitg differentas. L’entschatta da l’onn 1790 èn ellas vegnidas partidas en 83 departaments cun sutdivisiun e structura administrativa unitara. Ils dazis a l’intern dal stadi han ins eliminà dal tuttafatg. Ed entaifer la giustia ha l’elecziun libra dals derschaders remplazzà la cumpra d’uffizis. Per arrestads valeva da nov l’audiziun giudiziala entaifer 24 uras e la defensiun obligatorica tras in advocat.

Concernent il dretg d’eleger eran las resalvas da la burgaisia cun possess stadas decisivas en l’assamblea: mo l’uschenumnà burgais activ cun ina tscherta entrada fiscala dastgava eleger. L’idea davos questa posiziun era quella che be in burgais independent e nuncumprabel dueva pudair eleger. Unicamain l’advocat Robespierre ha crititgà quest’idea sco cuntravenziun cunter l’egualitad giuridica garantida en la decleraziun dals dretgs da l’uman.

La dumonda co integrar Louis XVI en il nov sistem politic è dentant restà il grond problem da la constituanta. Las oppiniuns divergentas han manà a la furmaziun da differentas gruppas politicas che duevan fundar il schema da dretga-sanestra da pli tard. Sin las loschas d’onur a dretga dal president dal parlament sesevan ils ‹aristocrats›, commembers dals emprims dus stadis ed aderents da l’ancien régime. Els vulevan surlaschar a Louis XVI la pussanza executiva ed in veto absolut en la legislaziun. En direcziun da la mesadad da la sala e vers sanestra suandavan lura en diversas graduaziuns quels deputads ch’approvavan la participaziun dal retg a la procedura legislativa mo en furma minima u refusavan questa participaziun dal tuttafatg. En quest process da mediaziun tranter l’assamblea ed il retg èn s’engaschadas differentas persunalitads sco per exempel il president da l’assamblea naziunala Bailly, Mounier e Mirabeau, il cumandant da la garda naziunala La Fayette ed il ‹triumvirat› Barnave, Duport e Lameth.

La constituziun franzosa da l’onn 1791

La finala ha il retg survegnì in dretg da veto suspensiv cun il qual el pudeva bloccar in project da lescha per duas periodas legislativas. Sco chau da l’executiva era el dentant restrenschì en si’influenza, damai che la giustia e l’administraziun vegnivan elegidas senza dretg da cundecisiun da vart dal retg e da ses ministers. Ed er las perscripziuns administrativas vegnivan relaschadas da l’assamblea naziunala. Entaifer l’armada è il retg bain restà a la testa. Il dretg d’eleger aveva el dentant sulettamain per ils grads d’uffiziers ils pli elevads, entant che la schuldada simpatisava savens cun la revoluziun e fraternisava cun ils revoluziunaris.

Las forzas da la cuntrarevoluziun

En ils stadis privilegiads avevan ils eveniments ch’han gì lieu tranter il fanadur e l’october da l’onn 1789 effectuà undas d’emigraziun. Lieus da rimnada furmavan las curts dals prinzis a Turin, Magonza e Trier. Da là davent vegnivan organisadas activitads cuntrarevoluziunaras per destabilisar il nov urden en Frantscha ed obtegnair in’intervenziun da l’exteriur. La Russia, la Spagna e la Svezia han bain exprimì il giavisch da reconstituir l’ancien régime – dapli na vulevan quests pajais dentant betg empermetter per il mument.

L’aboliziun dal feudalissem en Frantscha ha per part tutgà interess da prinzis esters sco per exempel tar bains papals en Frantscha dal Sid e tar bains da prinzis imperials tudestgs en l’Alsazia. Ni lur appel d’intervegnir ni l’inscunter persunal cun il cunt d’Artois, il frar da Louis XVI, han dentant pudì motivar l’imperatur habsburgais Leopold II, il frar da la regina franzosa Marie Antoinette, d’entrar en acziun cun ses militar. Betg mo el n’aveva nagin interess vi d’ina guerra cunter la Frantscha. La Russia e l’Austria eran involvadas en la guerra cunter l’imperi osman da l’onn 1790 e fatschentadas cun la revolta naziunala en Pologna. Las activitads militaras dals emigrants franzos, lantschadas da puncts da sustegn sco per exempel Koblenz e Worms, n’han betg gì l’effect giavischà, era sche l’ost da la Frantscha temeva ussa anc pli ferm ina conspiraziun dals aristocrats.

In decret da l’assamblea naziunala en connex cun la constituziun civila dal clerus ha dentant furmà in’opposiziun energica, perfin ina rebelliun averta e finalmain ina guerra religiusa. Quest decret dals 27 da november 1790 aveva prescrit als spirituals d’engirar sin la nova constituziun. Papa Pius VI perencunter aveva scumandà l’engirament smanatschond cun l’excommunicaziun. Mo la mesadad dals spirituals, per gronda part commembers dal clerus bass, ha lura engirà. La consequenza è stada ina partiziun religiusa da la Frantscha. La populaziun rurala sustegnava en general ils «buns» spirituals, q.v.d. ils refusaders da l’engirament. La revoluziun ha qun quai quasi provedì il stab general da la cuntrarevoluziun ch’era senza truppas cun l’infanteria necessaria: ils sacerdots refusants e lur nursettas.

La fugia dal retg disturba l’equiliber

Il palast da las Tuilerias cun la fatschada da la curt. Fotografia d’enturn 1865

Era per Louis XVI signifitgava la politica ecclesiastica da la constituanta ina nova sfida. Giond en il chastè da las Tuilerias al cult divin tenor la metoda tradiziunala, era el sfurzà d’obtegnair la communiun da spirituals ch’avevan refusà l’engirament. Ma la curt roiala fascheva dapli che be resistenza simbolica cunter la recoluziun. Il favrer 1791 ha Marie-Antoinette appellà Leopold II da far frunt a la revoluziun che pareva da sa derasar sur ils Pajais Bass austriacs.

Cur che la massa ha impedì Louis XVI da bandunar Paris per far ina cura a Saint-Cloud, ha la famiglia roiala decis da fugir. La notg dals 20 als 21 da fanadur 1791 èsi reussì ad ella d’engianar la garda naziunala che survegliava il chastè. Dals Pajais Bass anora sperava il retg da pudair returnar en Frantscha cun sustegn militaric e da restaurar ses reschim absolutistic. Fitg precaut n’è il retg dentant betg stà durant sia fugia a Varennes: l’entira societad da viadi è vegnida identifitgada, fermada aVarennes en vischinanza dal cunfin beltg e manada enavos a Paris.

L’assamblea naziunala che temava per sia lavur constituanta, tegneva cuntradictoricamain vi dal retg. D’ina vart crajev’ins ch’il retg saja vegnì rapinà, da l’autra vart al han ins dispensà da tut sias funcziuns monarchicas fin che la constituziun saja pronta per sia suttascripziun. Barnave ha admonì en la debatta dals 15 da fanadur 1791: «Vulain nus terminar la revoluziun u vulain nus danovamain cumenzar cun ella? Cun anc in pass essen nus culpaivels e chaschunain disgrazia, in pass sin la via da la libertad vul dir destrucziun da la monarchia, in pass sin la via da l’egualitad vul dir destrucziun dal possess.»

Tar sia fugia aveva Louis XVI laschà enavos ina proclamaziun cuntrarevoluziunara, senza che quella fiss dentant vegnida enconuschenta per il mument tar il pievel. Sia critica sa drizzava tranter auter encunter la rolla desastrusa dals clubs politics e lur influenza sin las decisiuns da la constituanta. Quai ch’el n’aveva dentant betg considerà era l’effect da sia fugia. Quella ha numndamain gist manà ad ina nova furmaziun e radicalisaziun da las organisaziuns politicas ordaifer il parlament.

Il club bretonic manava atras sias sesidas a Paris sco ‹cumpagnia dals amis da la constituziun› la claustra giacubina e vegniva per consequenza numnà ‹club dals giacubins›. Gia la fin da l’onn 1790 disponiva el da 150 filialas cun gronda influenza, repartidas en tut il pajais; a Paris aveva el schizunt in’influenza cusseglianta sin las decisiuns da l’assamblea naziunala.

Concernent la destituziun da Louis XVI ha la fugia da la famiglia roiala spartì il club giacubin. Cun quai che la sanestra cun Robespierre pledava per la destituziun dal retg, è la gronda part dals commembers da la lingia da Lafyette e Barnave sortida ed ha fundà il club dals Feuillants en la claustra dals Feuillantins. Era tar las cumpagnias affiliadas hai dà spartiziuns; però èsi reussì als giacubins parisians da tegnair ina predominanza en las filialas e quai grazia ad ina campagna per il dretg d’eleger general.

Jean-Paul Marat

Cun quai che las contribuziuns da commember dal club giacubin eran relatiavmain autas, èn pauc temp suenter suandà ulteriurs clubs e cumpagnias popularas cun access pli simpel. Il club cun la pli gronda influenza era il club dals Cordeliers en la claustra franciscana, in club da discussiun e lutga per la ralisaziun dals dretgs da l’uman e per la scuvrida d’abus da la pussanza publica. Il pled decisiv manavan Marat, Desmoulins e Danton.

Suenter la fugia dal retg è vegnida da qua la pretensiun d’abolir la monarchia e da furmar ina republica. Ils 14 da fanadur 1791 han gì lieu grondas demonstraziuns sin il champ da Mars e collecziuns da suttascripziuns per la destituziun dal retg. Lafayette ha cumandà l’expulsiun da la reuniun cun in’acziun da la garda naziunala che ha chaschunà plirs morts. La sfessa tranter l’assamblea naziunala e las cumpagnias popularas parisianas n’era uss betg pli da survesair.

Ina guerra cun differentas motivaziuns

Leopold II

Las curts supplitgadas per sustegn han reagì pir suenter in mais. L’imperatur Leopold II ed il retg prussian Friedrich Wilhelm II han designà en la Declaraziun da Pillnitz la situaziun da Louis XVI sco interess general da tut ils retgs europeics. Omadus monarchs han empermess intervenziuns militaras a favur da la monarchia franzosa sch’i vegniss a dar ina coaliziun da las pussanzas europeicas cun questa finamira. L’effect da questa smanatscha en Frantscha è dentant be stà ina ravgia anc pli gronda cunter il «cumplot aristocratic».

La proclamaziun da la constituziun ils 14 da settember 1791 a Paris, gravura contemporana

Il settember 1791 è l’ovra constituanta entrada en vigur, en preschientscha da Louis XVI che ha engirà sin la constituziun. Il prim d’october è la nova legislativa sa constituada. En cumparegliaziun cun ils giacubins avevan ils feuillantins ina maioritad visibla, la gruppa da deputads dominanta na fascheva dentant part da nagina da questas duas gruppas.

Il tema impurtant ed il motiv che la legislativa ha existì mo in onn era la guerra revoluziunara. Quella n’era dentant betg vegnida provotgada tras las pussanzas europeicas, mabain era vegnida iniziada en Frantscha sez. Tenor la nova constituziun era la cooperaziun dal retg e la legislativa necessaria per far quest pass. Suenter la fugia impedida era questa guerra l’unica via per Louis XVI e Marie-Antoinette sda restabilir circumstanzas acceptablas. Els faschevan quint cun ina sconfitta da l’armada franzosa e vulevan annular cun l’agid dal victurs tut ils midaments chaschunads tras la revoluziun.

Jacques Pierre Brissot

En la legislativa devi auters motivs ed arguments, però la medema finamira: la guerra. Tranter ils feuillantins regnava l’idea ch’ina curta guerra rinforzass ils generals per stabilisar la revoluziun. In veritabel entusiassem revoluziunar ha il deputà sanester Brissot exprimì: «La forza dal pensar e dals fatgs m’ha persvadì ch’in pievel che ha gudegnà la libertad suenter diesch tschientaners da sclavaria, sto far guerra. El sto far guerra per basar la libertad sin fundaments segirs; el sto far guerra per lavar la libertad dals vizis dal despotissem, ed el sto a la fin far guerra per spedir quels umens da ses chastè che pudessan ruinar la libertad.» Il deputà Isnard ha secundà: «Na crajai betg che la situaziun ans impediss da cumbatter! In pievel revoluziunar è nunsurventschaivel. La bandiera da la libertad è la bandiera da la victoria.» Be Robespierre dal club giacubin ha replitgà energicamain: «L’idea la pli vana ch’in politicher po avair, è l’imaginaziun ch’i saja avunda per in pievel da penetrar cun forza armada tar in auter pievel per al intimar da surprender lur lescha e lur constituziun. Nagin ama ils missiunars armads; e l’emprim cussegl che la natira e la precauziun als dat, è quel da rebatter ils penetrants.»

Cunter la decleraziun da guerra envers il retg da la Boemia e da l’Ungaria han vuschà ils 20 d’avrigl 1792 be set deputads da la legislativa. En l’euforia dals emprims dis suenter questa decisiun è naschida la chanzun Allons enfants de la patrie... sco imni per l’armada dal Rain a Strassbourg. Questa chanzun dueva daventar pli tard l’imni da l’entira naziun franzosa.

Ils sansculottes

La realitad da la guerra è dentant spert sa mussada dischillusiunanta. Ils uffiziers e la schuldada han fatg talmain pauca resistenza cunter ils Austriacs e Prussians ch’ins temiva in tradiment e las secziuns da Parishan cumenzà a sa mobilisar. Ils sansculottes, armads cun lantschas, sa mussavan ussa di e notg en las vias da la citad. In’attatga concentrada en las Tuilerias ils 20 da fanadur 1792 ha il retg anc ina giada pudì parar cun metter si la chapitscha giacubina cotschna.

Ils 11 da fanadur ha la legislativa proclamà «la patria en privel» ed ordinà a tut ils burgais pronts per la guerra da sa registrar sco voluntaris, da sa decorar cun la cocarda naziunala e da s’alliar a l’armada. En las provinzas era l’atmosfera ussa drizzada cunter il retg. Ins numnava Louis XVI e Marie-Antoinette mo pli Monsieur et Madame Veto pervi da lur tenuta nuncooperativa e discurriva dal «comité austriac» che saboteschia las stentas patrioticas. Per la festa da federaziun è in battagliun da voluntaris marschà da Marsiglia a Paris. L’imni dals emprims dis da guerra ha tras lur chantar survegnì il num Marseillaise.

L’emprima republica franzosa

Tar ils eveniments che han chaschunà la cupitga da la monarchia, l’fundaziun da la republica e la furmaziun da l’emprima regenza revoluziunara sco era dal terrur en la fasa radical-democratica fin en zercladur 1794 ha l’istoricher da la revoluziun Lefèbvre explitgà la mentalitad specificamain revoluziunara sco motiv per l’assagl sin la Bastille e las autras acziuns popularas da l’onn 1789. Questa mentalità ha tenor Lefèbvre consistì or da trais cumponentas: la tema (peur) dal «cumplot aristocratic», la reacziun defensiva (réaction défensive) che cumpigliava l’organisaziun da las gruppas popularas e la realisaziun da la defensiva, e la voluntà da punir ils adversaris da la revoluziun (volonté punitive). La stad 1792 ha cun ses messadis da Hiob per ils revoluziunaris mess accents a lunga vista. Ella ha manà a la «segunda revoluziun»

Cun ina revolta dal pievel al convent naziunal

A l’entschatta d’avust 1792 ha il duca da Braunschweig, schefcumandant da las truppas prussianas ed austriacas prontas per l’invasiun da la Frantscha, publitgà ses manifest, en qual el ha fatg appel a las truppas franzosas, als gardists naziunals ed a la populaziun da sa suttametter, cun la finamira da liberar il retg ed al dar enavos ses dretgs. A resistenzas, spezialmain dals respunsabels politics a Paris, ha quest manifest smanatschà cun in tribunal da guerra e la paina da mort.

L’assagl sin las Tuilerias ils 10 d’avust 1792

L’effect giavischà da questa proclamaziun ha dentant midà direcziun. En las secziuns da Paris, cun la veglia da destituir il retg, han ins cumenzà cun las preparaziuns per ina revolta e la damaun dals 10 d’avust 1792 han questas secziuns pia furmà ina communa revoluziunara (commune insurrectionelle) e stgatschà l’administraziun municipala. Il cumandant da la garda naziunala è vegnì assassinà e remplazzà dal bierer Santerre. Ina massa d’artisans, detaglists e lavurants èn marschads, ensemen cun ils federads externs, a las Tuilerias e las han attatgadas cunter la resistenza da la garda svizra (Paris)¦garda svizra. Il pretsch da quest assagl eran tschients da morts da tuttas dus varts. L’assamblea ha pia decis la destituziun provisorica dal retg e l’ha impraschunà.

La communa revoluziunara era dasper l’assamblea naziunala in organ politic rivalisand cun in’atgna influenza futura. Cun quai ch’uschenumnads burgais passivs senza dretg d’eleger han pretendì lur interess en las assambleas da las secziuns parisianas ed era en la communa, ha la legislativa furmada cun il dretg d’eleger tenor il possess suenter l’acziun populara dals 10 d’avust pers lur autorità. Per consequenza ha ella, suenter sia annullaziun, fixà novas elecziuns tenor il dretg d’eleger general (per ils umens) per in convent naziunal. Per il temp da la midada ha in cussegl executiv provisoric survegnì las funcziuns da regenza dal retg. La constituziun da l’onn 1791 era ussa ord diever.

L’avanzada da las truppas prussian-austriacas ha, pervia da la conquista da Longwy e Verdun, smanatschà Paris pli e pli. La reacziun da la legislativa era ina recrutaziun speziala da 30 000 umens per defender la chapitala, la communa ha recrutà dafatta il dubel. Las secziuns avevan dentant furmà cumissiuns da suverglianza per tut las persunas suspectadas d’esser cunter la revoluziun. Questas cumissiuns han lura emplenì las praschuns cun serviturs da la curt, Feuillants, schurnalists e spirituals refusants. En ina tala situaziun, las truppas voluntaras eran prontas da partir cunter l’uniun prussian-austriaca sut il duca da Braunschweig, figuravan ils praschuners sco smanatscha da la metropola revoluziunara da dadens ora. Ils federads, ils gardists naziunals ed ils sansculottes, executand las decisiuns da las assambleas, han pia assassinà tranter ils 2 ed ils 6 da settember 1100 fin 1400 praschuners.

Sut talas cundiziuns han gì lieu las elecziuns dal convent naziunal, cun ina participaziun da var 10 %, e l’exclusiun dals aderents da la monarchia. Cur ch’il convent è sa chattà ils 21 da settember 1792 per sia sesida principala, pareva la situaziun positiva: Igl era il di suenter la chanunada da Valmy, nua che l’armada revoluziunara aveva triumfà e parà la smanatscha ad interim.

Girondins, Montagnards e la sentenzia da Louis XVI

Il num dal convent naziunal (convention national) per la terza assamblea naziunala da la Frantscha ha signalisà dus cumpetenzas-clav: L’elavuraziun d’ina nova constituziun e l’execuziun provisorica da tut las cumpetenzas da la suveranitad naziunala (resp. da la pussanza statala). Il convent ha procurà cun sias decisiuns principalas per cundiziuns cleras. La monarchia era ussa abolida, la republica constituida ed ina nova cronologia ha fixà ils 22 da settember 1792 sco emprim di da l’onn 1 da la republica.

La confessiun unitara per la segunda revoluziun dals 10 d’avust ha a l’entschatta zuppà las gruppas politicas ch’èn sa mussadas, cur ch’ils commembers dal convent èn sa tschentads. Sin la vart dretga da la chasa èn sa reunids ils aderents da Brissots, ils brissotins, u suenter ils Girondins (tenor la Gironde (Département)¦departement Gironde cun commembers enconuschents). Els prendevan posiziun per la protecziun dal possess, per il commerzi liber e la furmaziun d’in pretsch da martgà sin la vart da la burgaisia economica. En opposiziun a las assambleas da las secziuns parisianas e la communa revoluziunara han els emprovà da far valair l’influenza dals federads en ils departements.

Lur opponents avevan lur sezs en las retschas superiuras, sco sin ina muntogna, pervia da quai avevan els num partida muntagnarda¦montagnards. Ensemen cun la maioritad dals commembers dal convent faschevan els part da la burgaisia d‘amez e superiura, tranter quels eran surtut funcziunaris, rapreschentants dals mastergns libers e giurists. Auter ch’ils girondists tegnevan els, cun lur chaus Danton, Robespierre, Marat, contact cun las secziuns e las assambleas popularas e preschentavan ils interess populars.

Danton

En la «planira» (plaine) resp. en la «palì» (marais) tranter ils girondists ed ils montagards sesava la maioritad dals deputads senza participaziun ad ina da las duas partidas che votava tut segund il tema per ina u l’autra vart. Era sch’ils 200 girondists, da 749 commembers dal convent, predominavan ils var 120 montagnards na vuleva quai betg dir ch’els maiorisavan adina. Suenter Valmy èn ils girondins vegnì sustegnìds per lur direcziun liberala, dafatta dal minister da la giustia Danton.

La dumonda concernent il tractament dal retg impraschunà è daventada actuala sin la glista da tractandas dal convent, cur ch’ins ha chattà la correspundenza dal retg cun emigrants e prinzis cuntrarevoluziunars. A basa da questa situaziun era ina process d’auttradiment inevitabel ed il convent sez è sa preschentà sco dretgira. Cunter ils girondists che vulevan schanegiar il retg ed èn sa retratgs dal club giacubin ha il convent, suenter duas audiziuns da l’accusà ils 11 ed ils 26 da december 1792, decis cun maioritad ch’il retg saja culpabel d’ina conspiraziun cunter la libertad e ch’il pievel n’haja betg il dretg da decider cun plebiscit (quai vulevan ils girondins). Il convent ha pia sentenzià il retg a mort senza suspensiun cun 361:360 vuschs.

L’execuziun da Louis XVI

Ils 21 da schaner han ins executà Louis Capet (uschia vegniva el numnà en il process) sin la «Place de la Révolution» (ozendi Place de la Concorde) tras la guillotina. Dasper intginas acziuns da protest roialisticas èsi restà quiet en il pajais. Ordaifer Paris e las assambleas na fa il process cunter Louis XVI nagin impressiun. Questa quietezza davart il pievel tar la mort da lur retg mussa quant profund che la ruttadira cun sentiments vegls è. L’unschì daventa, ensemen cun Louis XVI, pulvra. Ins po construir la monarchia 20 onns suenter, dentant betg la mistica dal retg unschì.

Giacubins e sansculottes en il process da radicalisaziun

William Pitt il giuven

A l’ester ha l’execuziun dal retg effectuà grondas reacziuns. La forza dominanta era l’Engalterra, nua che la curt purtava vestgadira da malencurada ed il deputà franzos è vegnì expulsà. La strategia da guerra offensiva (suenter da las victorias da Valmy e la Jemappes) e la politica d’annexiun dal convent, sco era il donnegiament dals interess economics englais en Ollanda han fatg il primminister Pitt, suenter la decleraziun da guerra franzosa dal prim da favrer 1793, il chau d’ina coaliziun da pussanzas europeicas cunter la Frantscha republicana. Gia dus mais suenter han las armadas revoluziunaras gì da cumbatter per la defensiun da lur cunfins da pajais – ed entaifer la Frantscha per la cuntinuaziun dals resultats da la revoluziun.

En vista a la surpussanza da l’adversari aveva il convent decis la recrutaziun d’ulterius 300 000 umens e surlaschà als departements da tscherner il proceder per rabagliar ensemen lur contingent. Surtut en la Vendée al vest da la Frantscha, ch’era da tempra puril-conservativa, e nua che sa derasavan dapi l’entschatta da mars revoltas armadas cun escalaziun d’ina guerra civila, ha questa decisiun effectuà ina malcuntentientscha cuntrarevoluziunara. Il decret dal convent cun smanatscha da mort e confiscaziun dal possess per tut ils rebells armads ha pia nizzegià tuttina pauc sco l’engaschi da las truppas revoluziunaras.

Ultra da quai han era ils sansculottes, animads da l’inflaziun da pretsch, fatg pressiun sin il convent. Sulettamain da la fin da schaner 1793 fin a l’entschatta d’avrigl avevan ils assignats pers la valur nominala da 55 % sin 43 %.Malgrà la buna racolta da l’onn 1792 han ils purs, spettond sin in augment dals pretschs, tegnì lur purschida sin il martgà ad ina spierta minimala. Las pretensiuns economic-politicas dals sansculottes cumpigliavan en talas situaziuns la registraziun da las provisiuns da victualias, la confiscaziun da parts da la producziun rimnadas da purs e martgadants, la fixaziun d’in pretsch maximal e dal curs dals assignats, sco era la puniziun da usuraris.

Entant ch’ils girondists refusavan strictamain questas pretensiuns, eran ils montagnards pli bainvulents ed han tratg sut questa pressiun dals eveniments la maioritad dals deputads da Plaine da lur vart. Per quests deputads eri impurtant ch’il convent tegness l’iniziativa politica e na vegniss betg inundà da las secziuns parisianas e da la communa. Sin las admoniziuns ch’ils girondists èn vi dal furmar ina dictatura ha Marat respundì: «La libertad ston ins stgaffir cun violenza, ed ussa è vegnì il mument da organisar per in tschert temp il despotissem da la libertad per destruir il despotissem dals retgs!»

En mars da l’onn 1793 han ins stgaffì in tribunal da revoluziun per giuditgar ils adversaris da la revoluziun e las persunas suspectadas; sco furnitur servivan las cumissiuns da surveglianza en las vischancas. En avrigl e matg è suandà in curs sfurzà per ils assignats, in pretsch maximal per graun e farina, sco era in emprest sfurzà tar ils ritgs. Per las funcziuns da la regenza han ins creà ina cumissiun per l’assistenza sociala cun la maioritad da deputads da Plaine, nua che però Danton aveva la pli gronda influenza politica. Sia directiva tar la construcziun d’in tribunal revoluziunar era – en regurdanza als assasinats dal settember da l’onn precendent –: «Nus avain dad esser terribels, per ch’il pievel n’al sto betg esser!»

Ils girondists dentant tschertgavan la confruntaziun cun ils sansculottes da Paris, suttastritgavan che Paris saja mo in departement sper 83 auters, ed han fatg valair en il convent ina cumissiun cun girondists per la controlla da las secziuns parisianas. Il deputà Isnard ha agità il conflict cun ina smanatscha sco quella dal cunt da Braunschweig: «[...] sche la substiuziun da la naziun vegn ad esser donnegiada tras ina revolta, lur decleresch jau en num da tut la Frantscha che Paris vegn ad esser destruì.»

La decisiun ha preparà in comité revoluziunar dador las secziuns e la communa. En pliras emprovas ha el a la fin reussì a circumdar il convent cun 80 000 umens ed al smanatschar cun 150 chanuns. Cunter la resistenza dals montagnards han ins pretendì ultimativamain l’extradiziun dals girondists principals fin ch’il convent ha decis d’als metter sut arrest da chasa. Cun l’eliminaziun dals girondists ha cumenzà il chapitel da la Revoluziun franzosa cun il num «reschim dals giacubins».

Ina dictatura revoluziunara per il salvament da la republica

Grazia a l’expulsiun dals girondists or dal convent era ussa il sboz da la constituziun influenzà dal filosof illuministic Condorcet senza muntada. Quest sboz preveseva ina separaziun da las pussanzas stricta, in sistem da represchentaziun consequent ed in’autonomia e cumpetenza da cooperaziun dals departements pli gronda. En tutta prescha han ins, fin a la deliberaziun da la constituziun ils 24 da zercladur 1793, cun l’agid dominant da Marie-Jean Hérault de Séchelles spustà ils accents a favur da l’egualitad sociala, suttastritgà il dretg da lavur ed il duair da resister cunter ina regenza antipopulara e marcà il dretg dal singul sin possess e la disposiziun libra da quel sco era l’obligaziun da sa suttametter a la voluntad generala. L’entrada en vigur da questa constituziun republicana ha il convent dentant spustà sin temps da pasch e quella n’ha però mai gì lieu.

Charlotte Corday

L’assassinat dal revoluziunari radical Marat tras la monarchista Charlotte Corday ils 13 da fanadur 1793 sco era las revoltas cunter il reschim dal convent central da Paris ch’èn ruts ora tranter auter a Lyon, Marsiglia, Toulon, Bordeaux e Caën, han agità ils sansculottes e tegnì il convent en moviment. Pir ussa han ins liberà definitivamain ils purs da tut las chargias feudalas anc betg pajadas. Al medem temp ha cumenzà la vendita da bains d’emigrants expropriads e partids si en parcellas. Cun quai han ins cuntanschì l’attaschament da la massa da purs pitschens vi da la revoluziun. Ils sansculottes parisians n’èran dentant betg cuntents.

Jacques Roux, il pledader d’ina gruppa da sansculottes fitg radicala, aveva gia il di da la deliberaziun da la constituziun, ils 25 da zercladur 1793, prelegì il «manifest dals enragés» (dals ravgentads) en il convent: «Ussa vegn surdatg l’ovra constituziunala al souveran. Avais vus bandì il speculantissem? Na. Avais vus proclamà la paina da mort per il traffitgant? Na. [...] Pia declarain nus che vus n’avais betg fatg avunda per la fortuna dal pievel. Ils 26 da fanadur ha il convent decis la paina da mort per cumpraders da graun. Era tar las mesiras concernent la defensiun militara da la republica cunter ils inimis interns ed externs, ha il convent en avust 1793 – cunter ses dubis da problems organisatorics futurs – decis: A partir da quest mument fin tar la situaziun, nua che tut ils enemis èn stgatschads dal territori republican, èn tut ils franzos pronts per in servetsch militar. Ils giuvens umens partan per la guerra; ils maridads vegnan a fravegiar armas e transportar provediment; las dunnas vegnan a producir tendas e vestgira e lavurar en ospitals; ils uffants vegnan a far faschadiras or da laschiva veglia e la glieud veglia va sin las plazzas publicas per rinforzar la morala dals schuldads e l’odi sin ils rais sco era proclamar l’unitad da la republica.

Datoteca:JacquesHebert.jpg

Jacques-René Hébert

A l’entschatta da settember ha la secziun dals sansculottes danovamain postulà: Per mintga departement vegn approvà ina summa suffizienta, per ch’il pretsch da las vivondas da basa restia er tut ils abintants da la republica sin medema autezza. [...] Ins ha da proclamar in maximum per facultads. [...] Nagin dastga prender a fittanza dapli terrens che duvrads per ina tscherta cifra d’araders. In burgais na duai betg posseder dapli ch’ina ufficina u ina butia. In ulteriur pledader da l’ala radicala dals sansculottes, Jacques-René Hébert, editur da la gasetta populara Le père Duchesne, ha accusà ils «narcotisants» dal convent ed ha gidà a la pitschna glieud parisiana tar in’acziun ils 5 da settember 1793, nua ch’els han circumdà ed occupà paschaivlamain il convent per gidar a las discussiuns dals deputads. Els han immediatamain cuntanschì la furmaziun d’ina armada da sansculottes per furnir la chapitala cun graun e farina e prosequir usuraris e traffitgants. Danton ha cuntanschì il pajament da 40 sous sin custs dal stadi per la visita da las assambleas duas giadas l’emna. Ultra da quai han ins decis l’arrestaziun da persunas suspectadas ed avert cun quai la via ad in reschim da terrur. Cun l’introducziun da pretschs e pajas maximalas han ins a la fin da settember acceptà era quellas pretensiuns dals sansculottes.

Antoine de Saint-Just

Pretaisas da commando e resolutadad ha en questa fasa da la revoluziun surtut gì la cumissiun d’assistenza sociala, entaifer quella Robespierre tirava ils fils, suenter la sortida da Danton. Ils 10 d’october 1793 ha Saint-Just, in cumpogn da Robespierre, drizzà in mandat cler a la regenza revoluziunara dal comité d’assistenza sociala: «En vista da las circumstanzas na po la constituziun betg ir en vigur; ins vegniss a destruir la republica tras la constituziun. [...] Vus sez essas memia daspera a la violenza. La spada da la lescha sto dapertut intervegnir cun sveltezza furiusa e vossa pussanza sto esser dapertut per impedir in crim. [...] Vus pudais mo sperar sin ina buna prosperitad sche vus furmais ina regenza che è miaivla e pazienta cun il pievel, cun sai però terribel tras la forza da lur decisiuns. [...] Igl è era nizzaivel da regurdar ils parlamentaris tar las armadas a lur duairs. Els han dad esser babs ed amis da la schuldada, durmir en la tenda, esser pro tar exercizis militars, betg esser intims cun ils generals per ch’il schuldà haja dapli fidanza en lur giustia e independenza. Il di sco era la notg ha il parlamentari da tadlar sin las supplicas dal schuldà.»

Lazare Carnot

En vardad aveva la republica da quest temp surtut da cumbatter per surviver. Il convent ha spedì commissars (ils deputads populars) a differentas fronts da la guerra civila per far fin cun commandos da l’armada malfidads. Ils generals, accusads da negligientscha, vulev’ins sentenziar davant in tribunal militar ed als remplazzar cun uffiziers pli giuvens e cumprovads, per part sin proposta da las truppas. La midada da las armadas revoluziunaras ha surtut l’inschegner militar Lazare Carnot, commember da la cumissiun d’assoziaziun sociala, prendì per mauns. Ils rests da las veglias truppas da lingia han ins collià cun ils novs recrutads a corps da truppas loials a la regenza revoluziunara. Per l’onn nov 1794 han questas mesiras mussà in tschert success, era grazia a la surpaisa da las armadas revoluziunaras che cumpensava il squitsch da la guerra a differentas fronts. La fin da la smanatscha per la republica era dentant en la Vendée, sco era als cunfins al nordost da la Frantscha anc lunsch davent.

Terrur legalisà e la decristianisaziun

Il tribunal revoluziunar stgaffì en mars 1793 aveva fin a l’acziun da settember dals sansculottes parisians sentenzià da 260 accusads var in quart (66 persunas).Per ils revoluziunaris era quai insuffizient. Uschia tuna lur petiziun dals 5 da settember 1793: «Legislaturs, igl è vegnì il temp da finir la guerra betg sontga tranter ils uffanzs da la naziun e quels che l’han bandunada. Vossa e nossa sort è nunmidabelmain colliada cun la republica. U che nus sragischain noss enemis u ch’els sragischan nus. [...] Montagne sacrala, daventa in vulcan che destruischa cun sia lava chauda la speranza dals nauschuns per adina ed arsenta quels cors che pensan anc vi da la monarchia! Ni misericordia ni cumpassiun pli cun ils traditurs! Sche nus n’essan betg sperts, lura èn els pli sperts. Construina ina barriera eterna tranter nus ed els!»

Ils 17 da settember han ils montagnards ed ils deputads da Plaine decis la lescha davart las persunas suspectadas, tar quellas quintav’ins tuts ch’èn sa mussads tras lur cumportament u lur relaziuns u tras ideologias exprimidas a bucca u en scrit sco aderents dals tiranns, dal federalissem e sco inimis da la libertad; tar quellas eran tut ils aristocrats anteriurs e lur parents che n’han betg adina exprimì lur relaziun cun la revoluziun, sco era ils emigrants returnads en Frantscha. Las cumissiuns localas da surveglianza avevan da scriver ina glista cun las persunas suspectadas, ils cumonds d’arrestaziun e procurar per il transferiment en la praschun, nua ch’ils arrestads eran internads sin agens custs fin tar la conclusiun da la pasch. Ina glista dals internads posssedeva era la cumissiun per la segirtad generala dal convent.

Pierre Vergniaud

Medemamain sin la lingia dals sansculottes steva in’acceleraziun dals process davant il tribunal revoluziunar: En ils accusads da questa perioda ves’ins gia il drama da l’istorgia da la revoluziun fin a quest mument. Marie-Antoinette, Charlotte Corday, Olympe de Gouge, ma era Feuillants e Girondins han muntà il schafot, tranter els persunalitads dominantas da las assambleas naziunalas sco Bailly, Barnave e Brissot. Vergniaud, in dals pledaders ils pli prominents da la Gironde e sez accusà, ha descrit ils eveniments uschia: «La revoluziun maglia ses agens uffants.»

Durant ch’ins ha manà ils Girondins, la damaun dals 20 d’october 1793, sin chars a la plazza d’execuziun, han els chantà ad auta vusch la Marseillaise. Il chor daventava adina dapli pli flaivel, dapli che la farcla crudava. Nagut pudava dentant impedir ils survivents da chantar. Sin la gronda plazza als dudiv’ins adina pli pauc. Cur ch’ins udiva mo pli la vusch da Vergniaud, tunava quai sco la fin da la republica e da la lescha.Cur che Madame Roland, la dunna dal minister da l’intern anteriur Roland ha muntà ils 8 da november il schafot sin la Place de la Révolution, ha ella salidà la statua da la libertad: «O libertad, tge crims vegnan commiss en tes num!»

Notre-Dame de Paris

Ils adversaris anteriurs da la revoluziun eran ils spirituals ch’avevan refusà l’engirament, però suenter l’expulsiun dals Girondins or dal convent la stad 1793 era il clerus constituziunal. Tras quai èn sa rinforzadas tendenzas cunter la baselgia. Spezialmain sa profilà è il deputà Fouché che ha cuntanschì ch’ils zains da Nevers èn vegnids culads en, l’inauguraziun d’in bist da Brutus en la catedrala ed ina festa da burgais. Insatge sumegliant è capità ils 7 da november a Paris, nua che l’uvestg Gobel ha stuì abditgar davant il convent e la catedrala da Notre Dame è vegnida rebattegiada en in tempel da la raschun. In decret dal convent ha laschà decider a mintga vischnanca da sa distanziar da la religiun. Cumissiuns revoluziunaras e societads popularas han procurà a Paris che mintga baselgia da la chapitala saja da rebattegiar a la raschun e che mintga secziun parisiana haja in cult per ils martirs da la libertad (Marat, Lepeletier, Chalier). Era sch’ina iniziativa da Robespierre ha persvadì il convent, ils 6 da december 1793, da relaschar in decret che confermava l’execuziun da la religiun libra, han la decristianisaziun e la serrada da las baselgias laschà enavos fastizs.

Robespierre, Hébertists e Dantonists en il cumbat per la decisiun

Purtret anonim da Robespierres enturn l’onn 1793, Musée Carnavalet

En sia aversiun cunter ils excess da la campagna da decristianisaziun ha Robespierre, unì cun Danton, empruvà da metter cunfins a las gruppas radicalas sut ils sansculottes. Sco guardian dals interess populars e da la voluntad generala, sa basond sin Rousseau, era el gia sa profilà en la constituanta ed aveva survegnì il num da l’«incorruptibel» (L’incorruptible). «El vegn a vegnir lunsch», aveva profetisà Mirabeau, «el crai tut quai ch’el di.» Dapì il mars 1790 era Robespierre president dal club giacubin ed aveva survivì la separaziun dals feuillants e dals girondists cun in gudogn d’autoritad. Ils 25 da december 1793, tar la preschentaziun dals princips da la regenza revoluziunara, era el sco chau strategic da la cumissiun da l’assistenza sociala al zenit da sia pussanza. Parts da ses pled sclereschan ils svilups sequents fin tar sia cupitga.

La regenza revoluziunara ha’l avertì da dus pols ruinus: «Ella sto manischar tranter dus grips, la flaivlezza e la temerariadad, il moderantissem e la smesiranza: il moderantissem, per la moderaziun quai ch’è l’impotenza per la castiadad; la temerariadad che sumeglia a la forza sco l’idropisia a la sanadad.» Ni al moderantissem (Robespierre accusava ils dantonists (aderents da Danton) d’ina politica da moderaziun sbagliada), ni ad ina radicalità senza cunfins (tenor el tar ils Enragés ed ils Hébertists) dastgav’ins laschar spazi, sch’ins na vuleva betg crudar en ils mauns dal cunts europeics cuntrarevoluziunars. «Las curts estras discuteschan en nossas administraziuns ed assambleas secziunaras; ellas han access en noss clubs. Ellas han dafatta in sez ed ina vusch en il parlament. [...] Mussais vus flaivlezza, ludan els vossa precauziun; essas vus precauts, accuseschan els vus d’esser flaivels. Voss curaschi numnan els temerariadad, voss senn per la giustia crudaivladad. Schanegiais vus els, daventani conspiraturs [...].» Il tenor dal pled pudev’ins chapir uschia: Quel che n’era betg sin la lingia da la regenza revoluziunara commetteva auttradiment.

Camille Desmoulins, gravura da Geoffroy

In bun ami da Danton, Camille Demoulins ha intimà en ils Vieux Cordelier da levgiar il reschim da terrur cun laschar liber 200 000 persunas suspectadas e cun stgaffir in comité d’amnestia; a la fin finala ha el era pretendì la midada da las rollas en la cumissiun d’assistenza sociala. Las duas fracziuns opponentas appartegnevan al club dals Cordeliers, als Montagnards u stevan datiers dad els, quai che n’als protegeva betg da la controlla da la regenza revoluziunara. Ils Hébertists sco era intgins cumpagns da Danton, surtut Fabre d’Eglantine, eran pervi da contacts suspectus cun martgadants d’armas esters ed affarists daventads attatgabels e suspectads da corrupziun. Ad in suenter l’auter han ins fatg il process.

Danton ch’aveva inizià la creaziun dal tribunal revoluziunar in onn avant steva ussa sez sco accusà davant quest tribunal. Sin la dumonda suenter sia adressa ha el respundì: Je l’ai dit, et je le répète : mon domicile est bientôt dans le néant, et mon nom au Panthéon! «Jau l’hai ditg ed jau repet: mia chasa vegn ad esser en il nagut e mes num en il Panteon.» L’atgna defensiun da Danton ha imponà sur ils mirs da la sala da giustia ora ed ha bunamain provocà ina revolta dal pievel. L’accusader Fouquier-Tinville ha effectuà sur la cumissiun d’assistenza sociala in decret che ha pussibilità l’exclusiun da Danton da las tractativas pervi da disturbi da l’urden public. Ils Hébertists han ins executà ils 24 da mars 1794, ils umens enturn Danton, ils Indulgents (moderads) lura ils 5 d’avrigl.

L’erosiun e la fin dal reschim da terrur

Suenter quest culp dubel cunter figuras d’identificaziun per ina gronda part dal pievel, è la basa dals Montagnards e la regenza revoluziunara sut ils sansculottes dada ensemen adina dapli. Robespierre ha empruvà da neutralisar la campagna da decristianisaziun a l’intern ed a l’extern cun in decret en il convent: «Il pievel franzos accepta l’existenza d’in esser suprem e l’immortalitad da l’olma.» Cun ina gronda ceremonia per la «festa da l’esser suprem e da la natira» sut sia direcziun ha Robespierre a la fin tschertgà da metter en pasch la naziun ideologicamain.

Però n’è il reschim da terrur era suenter l’expulsiun dals Hébertists e dals Dantonists betg vegnì schluccà, al cuntrari: Dus dis suenter la festa da l’esser suprem han ins relaschà in decret che cumpigliava danovamain ina massa da persunas suspectadas, tranter auter «quels che derasan decuraschament cun l’intenziun da sustegnair las acziuns dals tiranns cunterrevoluziunars; quels che derasan novitads nunvairas per sparter u irritar il pievel».

Jean-Baptiste Carrier

Per ils accusads na devi ussa nagins defensurs pli davant il tribunal revoluziunar engrondì, ed en cas d’ina sentenzia da culpaivladad be anc in chastì, l’execuziun. La fasa da la Grande Terreur (dal «grond terrur») dals 10 da zercladur fin ils 27 da fanadur 1794 ha manà a 1285 sentenzias da mort sulettamain en il tribunal revoluziunar a Paris.Anc pli fitg aveva il reschim da terrur furià en las regiuns da la Frantscha ch’eran gia pertutgadas da la guerra civila. Tar las acziuns da puniziun cunter Marsiglia, Lyon, Bordeaux e Nantes n’era la guillotina betg l’instrument dominant. A Lyon pratitgavan ils cummissaris dal convent Collot d’Herbois e Fouché execuziuns da massa cun fisis e mitraglias. Lur collega Carrier ha ultra da quai ordinà najentaziuns da massa en la Loire a Nantes.

Collot d’Herbois e Fouché eran, suenter lur return en il convent, sper Barras ils motors tar la cupitga da Robespierre e ses collavuraturs da la cumissiun d’assistenza sociala. Tuts dus sa crajevan en privel, cur che Robespierre ha prelegì ses testament politic ils 26 da fanadur 1794 davant il covent: «En tgenins mauns èn ozendi las armadas, las finanzas e l’administraziun interna da la republica? En ils mauns da la coaliziun che ma persequitescha. [...] Ins ha da punir ils traditurs [...] Jau ma sent numnà da cumbatter il crim, però betg da dominar el. Il temp n’è anc betg vegnì, nua ch’umans integhers pon servir senza tema a lur patria; uschè ditg che la massa da nauschuns regna, vegnan ils defensurs da la libertad ad esser bandegiads.»

La notg suandanta è sa furmà il cumplot per cupitgar Robespierre – tenor Soboul ina coaliziun dal mument che tegneva ensemen sulettamain tras la tema. Ella è dentant stada capabla da far taschair Robespierre e Saint-Just, d’als arrestar ensemen cun intgins cumpogns e d’als executar – suenter in’acziun da tschertas secziuns parisianas per als liberar – ils 28 da fanadur 1794 e quai senza sentenzia. Ina resumaziun concernent la finiziun da la fasa radicala di che la dictatura revoluziunara è sballunada cun atgna culpa, ma ch’igl era sia ovra ch’il vegl na pudeva betg pli turnar.

Termidorians ed il directori – la burgaisia cun possess a la pussanza (1794-1799)

En la terza fasa da la Revoluziun franzosa pon ins distinguer trais chapitels: L’act da clamar enavos ils girondists e la fasa dal convent dals termidorians, sco era las dus fasas da l’emprim ed il segund directori cun la nova constituziun dals 22 d’avust 1795.

La cupitga e l’execuziun da Robespierre e ses cumpogns n’era betg capitada per cas en in mument, nua che la regenza revoluziunara aveva accumplì lur intent e finamira. La smanatscha da las prestaziuns revoluziunaras tras enemis interns ed externs avev’ins parà cun radicalitad e consequenza. La nova sfida per il center obedaivel era ussa da segirar ils fritgs da la revoluziun en ina nova constituziun. Ils termidorians stevan sin il fund da la repulica, pudevan engraziar tar la cupitga da la monarchia per lur mandat ed avevan realisà las innovaziuns culturalas.

La revoluziun sco motor da la midada culturala

Il nov chalender republican

La Revoluziun franzosa n’ha betg mo chaschunà midadas politicas e socialas, ma era midà la vita da mintgadi e la cultura energicamain. Cun l’introducziun dal chalender da la revoluziun era colliada ina nova cronologia (cumenzond cun l’onn 1 da la republica) da desch uras per di e novs nums per ils mais. La primavaira aveva ussa ils mais Germinal (pervi d’ils scherms pruinds), in Floréal (pervi da la flur) ed in Prairial (il mais dal prà).. L’emna han ins abolì ed introducì in ciclus da diesch dis cun in di liber mintga diesch dis, enstagl da mintga set dis sco pli baud. Era mesiras, munaidas e paisas avevan ussa in sistem decimal.

Ils eveniments revoluziunars e las midadas vegnivan communitgads en la pressa ch’è cun quai sa sviluppada andetg. Las gasettas han multiplitgà lur ediziuns ed han midà d’ina apparientscha dal mais ad ina da l’emna. Era la publicistica d’illustraziun ha fatg in progress cun vignettas e caricaturas. Motivs populars eran la deessa da la libertad, la Marianne, l’altar da la patria e tavlas da la lescha. Sin questa via ha la pressa animà ed influenzà la cultura politica.

Essenzial per la furmaziun da l’opiniun e la communicaziun eran dentant ils forums dals clubs politics cun in spectrum da ravugls intellectuals fin tar cumpagnias popularas. Per las dunnas garantiva questa furma d’organisaziun bunamain l’unica pussaivladad d’articular lur interess durant la revoluziun, cun quai ch’ellas na dastgavan betg eleger. En la fasa dal reschim giacubin han intginas cumpagnias popularas dumandà ina fucziun da controlla era sur il convent, spiunavan ora las opiniuns, survegliavan ils simbols revoluziunars (per exempel las cocardas) e la participaziun a tschertas festas.

Las festas revoluziunaras, realisadas cun grond engaschament e custs, servivan per l’identificaziun cun la revoluziun e la naziun. Tar quellas festas vegnivan midadas furmas e rituals religius e tradiziunals sco engiraments e processiuns en ina lingua seculara e decristianisada. Ins purtava vestgadira festiva e las cocardas da las cumpagnias burgaisas, preschentava la tricolora, la deessa da la libertad cun chapitscha frigica (purtada dals giacubins sco segn d’identificaziun) ed a partir da l’onn 1792 per part era ina figura da Hercules sco simbol da l’egualitad dal pievel. Cun quai che la festa da l’unitad e fraternitad dals 10 d’avust 1792 è svanida suenter la cupitga dal reschim giacubin, è l’eveniment dals 14 da fanadur 1789 restà impurtant per la naziun e daventà il di da la festa naziunala franzosa.

Tentativas da stabilisaziun tranter acziun populara e reacziun monarchica

Las forzas dominantas en il convent eran durant la terza fasa revoluziunara per gronda part perina concernent la protecziun da lur interess economics e da possess. A medem temp supprimevane ellas las forzas dals moviments populars en furma da sansculottes e giacubins sco era dals roialists da l’autra vart dal spectrum politic ch’avevan en egl il return da la monarchia e dals stadis.

Las leschas per pretschs maximals han ins abolì ils 24 da december 1794 e laschà liber il martgà da graun totalmain, cun la consequenza d’avair avert la porta a speculaziuns cun victualias. L’inflaziun suandanta ha svalità en curt temp ils raps da palpiri, ils assignats, uschia ch’ils purs ed ils martgadants acceptavan ussa sulettamain munaidas. Betg pertutgads eran la burgaisia commerzianta, ils furniturs da l’armada ed ils cumpraders da bains naziunals. Ils descendents dals novritgs, la Jeunesse dorée (giuventetgna d’aur), èn s’unids a grondas bandas per ir a chatscha da giacubins e sansculottes.

Il moviment popular da Paris senza manader ha en l’emprima mesadad da l’onn 1795 danovamain empruvà da metter il convent sut squitsch, però senza success. Ins ha proclamà sentenzias da mort, deportaziuns e lavur sfurzada. La disfatga dal moviment popular ha sveglià ils roialists per sustegnair il dretg a la curuna dal frar da Louis XVI da ses exil a Verona ora. A la fin dal zercladur 1795 è vegnida ina truppa d’emigrants cun il sustegn da la flotta englaisa sin la penisula Quiberon. Las truppas da la regenza als han dentant battì. Era a Paris è ina revolta roialistica cunter la schuldada da la regenza sut il cumond da Napoleun Bonaparte ida ad aua.

La nova constituziun e l’emprim directori

Ils 23 da settember ha il pievel votà per la nova constituziun, concludida dal convent ils 22 d’avust 1795, e sia entrada en vigur al medem di. L’emprima giada han ins stgaffì en Frantscha in sistem cun duas chombras, cumponidas d’in cussegl dals 500 cun l’iniziativa da lescha e d’in cussegl dals vegls cun 250 commembers ch’avevan d’acceptar ils projects da lescha. Il cussegl dals vegls elegeva a basa d’ina glista da propostas dal cussegl dals 500 in directori cun tschintg commembers che furmava l’executiva ed elegeva sez ils ministers dals ressorts. Per segirar la persistenza da las relaziuns da pussanza, aveva il convent fixà ina disposiziun supplementara: Dus terz dals novs deputads avevan da derivar dal ravugl dals parlamentaris gia en uffizi.

François Noël Babeuf

L’opposiziun radicaldemocratica sut il cumond da François Noël Babeuf, ina «conspiraziun per l’egualitad» da neogiacubins e socialists temprivs, ha preparà ina nova revolta populara. En il «manifest dals plebeians» ha Babeuf preschentà in concept social fundamentalmain cuntratri als Termidorians: ina cuminanza dals bains socialistica. Previs eran per tuts il dretg e l’obligaziun da lavur, in’organisaziun da lavur cuminaivla e la disposiziun dals products da lavur. Curt avant la revolta planisada èn Babeuf ed ils conspiraturs vegnids arrestads e Babeuf sez, suenter in arrest d’inquisiziun da plirs mais ed in process, condemnà a mort in onn pli tard.

Napoleun Bonaparte (1792)

Danovamain ha la sconfitta dal moviment radical per l’egualitad manà ad in rinforz dals roialists en las elecziuns d’avrigl 1797. Trais da tschintg directurs han decis, cun il sustegn da truppas messas a disposiziun dals generals Hoche e Bonaparte, in culp da stadi en settember 1797 per prevegnir ad ina midada roialistica. Paris è vegnì occupà, dus directurs ed intgins deputads arrestads. En 49 departaments han ins declerà ils resultats da las elecziuns per nunvalids e cun quai era 177 mandats da deputads. Per il mument eran las forzas monarchicas neutralisadas tras meds anticonstiziunals, la constituziun republicana dentant discreditada ed il segund directori delegitimà. En questa constellaziun èn succedids en matg 1798 e zercladur 1799 ulteriurs culps da stadi, avant che Bonaparte ha a la fin finala surpiglià la pussanza.

L’export da la revoluziun suspectus

Il culp da liberaziun sut il commando giacubin cunter ils Austriacs a Fleurus ils 26 da zercladur 1794 ha effectuà l’annexiun franzosa dals Pajais Bas austriacs. Ils termidorians han en schaner 1795 abolì la decisiun anteriura dals giacubins da renunziar a l’intervenziun en fatschentas d’auters pievels ed han pratitgà activmain in export da la revoluziun. En Ollanda è vegnida fundada la Republica batava ed era ils territoris a sanestra dal Rain eran ussa sut la predominanza franzosa, dentant senza survegnir il status d’ina republica autonoma.

Ils 5 d’avrigl han ins fatg la pasch cun la Prussia a Basilea; La campagna militara da l’Italia 1796/97 da Napoleun ha sfurzà la prontadad austriaca da far la pasch. En la pasch da Campo Formio ha l’Austria desistì a las pretaisas sin la Belgia ed ha acceptà per il mument d’esser indeblì en l’Italia dal nord a favur da la Republica cisalpina dependenta da la Frantscha. Tar ils success politics da Bonaparte en l’Italia appartegneva era la fundaziun da la Republica liguria e la sutmissiun dal Vatican, collià cun la deportaziun dal papa Pius VI.

En il temp dal directori era il motiv da l’explotaziun da ressursas en territoris conquistads e fundaziuns republicanas prevalent – auter ch’en la segunda fasa revoluziunara, nua ch’il motiv da deliberar las regiuns conquistadas da la schuldada revoluziunara era impurtant. Igl existivan dentant differentas concepziuns concernent il status futur dals territoris. Ina proposta preveseva ina zona da republicas semi-autonomas, sper la Republica batava e la cisalpina era ina Republica helvetica ed ina Republica cisrenana. Ina tala perspectiva spetgavan era ils simpatisants da la revoluziun en las regiuns numnadas.

L’auter concept era collià cun las finamiras da la politica exteriura da l’absolutissem franzos ed aveva confidenza en ina politica cun cunfins natirals tar tut ils territoris tudestgs a sanestra dal Rain. Quest concept s’orientava dapli a las pussaivladads da tractar diplomaticamain cun ils prinzis tudestgs ch’als interess emanzipads dals burgais. Durant l’emprim directori dominavan anc ils aderents da las republicas affiliadas, durant la segunda dentant mo il regl d’expansiun.

«General Bonaparte a Cairo» (Maletg da Jean-Léon Gérôme)

Suenter las victorias da l’armada revoluziunara sut Bonaparte en l’Italia è per il segund directori mo l’Engalterra restada in inimi militar. En october 1797 han ins furmà in’armada sut il commando da Bonaparte per traversar il chanal, però puspè desistì da quest plan en vista da la forza da la flotta britannica. Il segund directori ha pia decis da bloccar ils exports britannics sin il continent europeic. Per render flaivel l’Engalterra ha Bonaparte era realisà ina expediziun egipziana la stad 1798. Il prim d’avust ha la flotta britannica sut l’admiral Nelson dentant battì ils Franzos ad Abukir, in fiasco, però senza impedir Bonaparte d’avanzar en Egipta ed avrir als scienzads prendids cun sai in champ da retschertga vast. Suenter ina campagna militara cunter l’Imperi osman, nua ch’el ha conquistà Gaza e Jaffa ed è returnà pervi da perditas memia grondas, ha Bonaparte en avust da l’onn suandant dà giu il commando egipzian ed è partì per la Frantscha ch’era pronta per atgnas ambiziuns da pussanza.

Napoleun Bonaparte – usurpader e stabilisader dals resultats revoluziunars

La depressiun economica suenter la svalitaziun dals raps da palpiri, chaschunada da la sminuziun dal pretsch per products agriculs e sco consequenza d’ina flauta da fatschentas, aveva instigà ina gronda part da la populaziun cunter il directori. En las elecziuns da la primavaira 1799 aveva l’opposiziun giacubina gudagnà influenza e cuntanschì la stad la substiuziun da dus directurs. La libertad da pressa ed ils clubs politics han danovamain prosperà. En questa situaziun ha Siéyès, in dals directurs, lantschà in’iniziativa per in culp da stadi cun sustegn militar da Bonaparte. Ils 9/10 da november [[culp da stadi ils 18 da Brumaire VIII|(18/19 da Brumaire VIII) ha quel sfurzà las duas chombras legislativas d’acceptar l’aboliziun da la constituziun vertenta. Sco Emprim consul d’in collegi da trais ha Bonaparte surprendì la pussanza da la nova regenza provisorica, ha gia ils 13 da december 1799 preschentà ina nova constituziun ed a la fin proclamà: «Vischins, la revoluziun ha danovamain ils princips ch’ella aveva al cumenzament, ella è terminada.»

Ses success e la preservaziun da pussanza ha Bonaparte gì d’engraziar per gronda part a l’armada revoluziunara e ses success militars cun sia schuldada. En la constituziun da consulat era ulteriuramain cuntegnì il transferiment da possess tras la revoluziun. Ils bains naziunals cun provenientscha roiala, sacrala u aristocrata èn pia restads en possess da quels ch’als avevan acquistads durant la revoluziun – ina premissa impurtanta per la creaziun d’ina pasch sociala.

Als emigrants ch’avevan pers lur possess han ins offert in’indemnisaziun or dal stgazi statal, quai che ha chaschunà il return da var 140 000 persunas en Frantscha. Era per il Vatican ed ils spirituals refusants e loials al papa ha Bonaparte concludì ina cumpensaziun. En il concordat cun Pius VII dals 18 d’avrigl 1802 è il catolicissem vegnì acceptà sco religiun maioritara dals Franzos e permiss da pratitgar la religiun libramaina. Da l’autra vart han ins tegnì vi da la partiziun da la baselgia ed il stadi e vi da l’expropriaziun dal possess sacral tras la revoluziun.

L’encurunisaziun a Notre Dame (1804). Napoleun che ha curunà sasez metta si la curuna a sia dunna Joséphine. A dretga da Napoleun sesa il papa Pius VII. (Maletg da Jacques-Louis David)

Cun il Code Civil, il cudesch burgais da leschas proclamà ils 24 da marz 1804, ha il reschim da Napoleun Bonaparte purschì a la fin basas legalas concretas per la preservaziun persistenta dal possess cunter pretaisas restaurativas sco era cunter pretaisas per l’egualitad sociala. L’egualitad civila è vegnida fixada sco egualitad legala da tut ils Franzos. Enstagl d’elecziuns regularas ha Bonaparte però laschà far plebiscits cun dumondas tschernidas. Trais milliuns e mez Franzos han acceptà sia elevaziun a Napoleun I sco imperatur dals Franzos – cun encurunisaziun d’agen maun cun la preschientscha dal papa ils 2 da december 1804 en la catedrala Notre Dame – cunter 2500 vuschs opponentas.

Litteratura

• Hannah Arendt: Über die Revolution («On Revolution»), Minca 2000.
• Peter R. Campbell (ed.): The origins of the French revolution, Basingstoke 2006
• Roger Chartier: Die kulturellen Ursprünge der Französischen Revolution, Frankfurt/M 1995.
• François Furet / Mona Ozouf: Kritisches Wörterbuch der Französischen Revolution, 2 volums, Frankfurt/M 1996 (Ediziun originala: Dictionnaire critique de la Révolution française, Paris 1988)
• François Furet / Denis Richet: Die Französische Revolution, Minca 1981. (Ediziun originala: La Révolution, 2 volums, Paris 1965 e 1966)
• Albert Goodwin (ed.): Die Französische Revolution. 1789–1795, Frankfurt/M 1964.
• Karl Griewank: Die Französische Revolution, 6avla ed., Köln 1975.
• Daniel Guérin: Klassenkampf in Frankreich 1793–1795 («Bourgeois et bras nus»), Frankfurt/M 1979.
• Axel Kuhn: Die Französische Revolution, Ditzingen 1999.
• Georges Lefèbvre: 1789. Das Jahr der Revolution, Minca 1989.
• Jules Michelet: Geschichte der französischen Revolution, Frankfurt/M 1989 (10 parts en 5 volums).
• Rolf Reichardt: Das Blut der Freiheit. Französische Revolution und demokratische Kultur, Frankfurt/M 2002.
• Shirley E. Roessler: Out of the Shadows. Women and Politics in the French Revolution, 1789–95, New York 1998.
• Simon Schama: Citizens: A Chronicle of the French Revolution, New York 1990.
• Ernst Schulin: Die Französische Revolution, 4. ed., Minca 2004.
• Albert Soboul: Die Große Französischen Revolution, 2. ed., Frankfurt/M 1977, (Ediziun originala: Précis de l’histoire de la révolution française, Paris 1965 e 1966).
• Albert Soboul: Kurze Geschichte der Französischen Revolution, Berlin 1996.
• Anne Germaine de Staël: Considérations sur la révolution française, Paris 1988 (Repr. da l’ed. Paris 1881) Considérations sur la Révolution française
• Hans-Ulrich Thamer: Die Französische Revolution. Freiheit, Gleichheit, Brüderlichkeit, Hildesheim 2007.

Colliaziuns

Commons: Revoluziun franzosa – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio

• http://www.republique.de/ - Fundgrube
• Französische Revolution bei geschichtsverein-koengen.de – bis zum Thermidoraufstand (Juli 1794)
• http://www.glasnost.de/hist/fr/ - mit Quellenteil
• http://www.historicum.net/themen/franzoesische-revolution/zeitleiste/
• www.historicum.net – Schwerpunkt: Entstehungsgeschichte)
• http://www.franz-revolution.de – fiktive Erzählungen eines jugendlichen Zeitzeugen
• http://www.thermidor.de/ – Hintergründe und Verlauf