Tujetsch

Ord Wikipedia
Midar tar: navigaziun, tschertga
Write.svg Quest artechel ei screts en sursilvan.
Tujetsch
Tujetsch wappen.svg
Administraziun
Chantun Grischun
District Surselva
Circul Cadi
Lingua(s) rumantsch (sursilvan)
Numer postal 7188
Geografia
Surfatscha 133,91 km2
Coordinatas 46° 41′ 00″ N 08° 46′ 00″ O
Demografia
Num dal abitants Tuatschin, Tuatschina
Populaziun 1'838 (31 da december 2008)
Charta
Karte Gemeinde Tujetsch 2009.png
Pagina-web uffiziala
Sedrun vitg
Rueras
Tschamut

Tujetsch (tudestg Tavetsch) ei ina vischnaunca politica svizra el cantun Grischun. Ella schai el circul dalla Cadi el district Surselva.

Cuntegn

Historia[modifitgar]

Tujetsch consisteva d'uclauns che sederesavan naven dil pass Alpsu fin Bugnei. In vitg Tujetsch ha ei mai dau. La colonisaziun ha giu liug suenter la fundaziun da la claustra da Mustér egl 8. tschentaner. El 12. tschentaner ein ils Gualsers migrai sur il pass Alpsu ed ein secasai el Tujetsch. Pér naven d'il 18. tschentaner ein ils purs da muntogna secasai els vitgs dalla val. Sedrun ei daventau capitala dalla vischnaunca e dalla pleiv. La baselgia parochiala da Sedrun, dalla quala il clutger ei vegnius mantegnius ei vegnida consecrada igl onn 1205. La baselgia da s.Vigeli dad oz deriva d'ils onns 1691-95.

Porta Alpina[modifitgar]

Impuls per in ulteriur svilup da la regiun dueva dar la Porta Alpina, ina staziun da viafier sutterrana en vischinanza da Sedrun, colliada cun la reit da viafier europeica da gronda prestaziun.

Geografia[modifitgar]

Tujetsch ei la davos vischnaunca dalla Surselva el cantun Grischun. Tujetsch cunfinescha cul cantun Uri e Tessin.

Tujetsch consista dad 19 fracziuns: Tschamut, Selva, Dieni, Rueras, Zarcuns, Camischolas, Gionda, Sedrun, Bugnei, Surrein, Cavorgia, Guiv, Milez, Mulinatsch, Nacla, Prau, Múlins, Sum ed Sut Crestas. Sedrun ei il liug principal ed il center administrativ dalla val. Il diember da habitonts digl onn 2005 dumbra rodund 2'005 persunas. Da quellas persunas tschontschan 87% romontsch e 13% tudestg ni auter.

Las vischnancas cufiantas sun Airolo (TI), Ursera (UR), Mustér, Gurtnellen (UR), Medel (Lucmagn), Quinto (TI) ed Silenen (UR).

Ils lais da la vischnanca sun il Lai da Nalps, il Lai da Curnera ed il Lai da Tuma, la funtauna dal Rain.

Selva[modifitgar]

Selva ei in vitg en la val Tujetsch. Il vitg ha, sco era Sedrun ragischs gualsras. Selva ha giu da sbatter grevs cumbats, cun lavinas e fiug. Igl onn 1949 ha in fetg grond incendi midau cumpleinamein il maletg dil vitg. Cun agid dalla populaziun svizra han ins puspei saviu reconstruir Selva. Il vitg sesanfla en in liug expost a lavinas. El sesanfla el funs dalla val, dad omisduas varts dat ei plauncas teissas, d'ina vart ha ei uaul e l’autra ei niua. La vart niua ei quella che fa sterment igl unviern, da quella vart vegnan biaras lavinas a val.

Fracziuns da la vischnanca[modifitgar]

Quartier Nr. Nr.-BFS NPA
Sedrun 1 3986001 7188
Tschamut 2 3986002 7188
Selva 3 3986003 7188
Dieni 4 3986004 7188
Rueras 5 3986005 7188
Zarcuns 6 3986006 7188
Camischolas 7 3986007 7188
Gionda 8 3986008 7188
Bugnei 9 3986008 7188
Surrein 10 3986010 7188
Cavorgia 11 3986011 7188
Guiv 12 3986012 7188
Milez 13 3986013 7188
Mulinatsch 14 3986014 7188
Nacla 15 3986015 7188
Prau 16 3986016 7188
Múlins 17 3986017 7188
Sum 18 3986018 7188
Sut Crestas 19 3986019 7188

Populaziun[modifitgar]

Lungatg[modifitgar]

En la Val Tujetsch vegn tschintschau in romontsch sursilvan tut special, il dialect tuatschin. Sco lungatg da scartira han ils Tuatschins il romontsch sursilvan. Quei dialect ed il qual dils Medelins ei la fuorma dil romontsch sursilvan vegl. Entuorn igl onn 1400 ei vegniu da Cuera in niev trend da lungatg. Sederasaus ei quel denton mo entochen Mustér. La val Tujetsch e la Val Medelina ein buca vegnidas tschaffadas dil niev romontsch. Il dialect Tuatschin vegn aunc oz discurrius en la val.

Il lungatg uffizial dalla vischnaunca ei il rumantsch.

Linguas a Tujetsch
Linguas Dumbraziun da l'onn 1980 Dumbraziun da l'onn 1990 Dumbraziun da l'onn 2000
Dumber Part Dumber Part Dumber Part
Rumantsch 1783 91 % 1782 90 % 1744 87 %
Tudestg 176 9 % 198 10 % 260 13 %
Abitants 1960 100 % 1980 100 % 2005 100 %

Colliaziuns[modifitgar]


Vischnancas politicas dal district Surselva Vopna dal chantun Grischun

Andiast | Breil | Castrisch | Cumbel | Degen | Duin | Falera | Glion | Laax | Ladir | Lumbrein | Luven | Medel/Lucmagn | Mundaun | Murissen | Mustér | Pigniu | Pitasch | Riein | Rueun | Ruschein | Sagogn | Schlans | Schluein | Schnaus | Sevgein | Siat | Sogn Martin | Stussavgia | Sumvitg | Suraua | Sursaissa | Tenna | Trun | Tujetsch | Valendau | Val | Vella | Versomi | Vignogn | Vrin | Vuorz