Temp medieval tardiv

Ord Wikipedia
Midar tar: navigaziun, tschertga
Il Sontg Imperi roman en il temp medieval tardiv (ca. 1400)

Sco temp medieval tardiv vegn designada l’epoca da l’istorgia europeica che tanscha da la mesadad dal 13avel tschientaner fin la fin dal 15avel u l’entschatta dal 16avel tschientaner (pia ca. 1250 fin 1500). Ella marchescha la fasa finala dal temp medieval, sin la quala suonda il temp modern tempriv.

Ina clera lingia da cunfin tranter il temp medieval tardiv e la renaschientscha na sa lascha betg trair. Quest’ultima vegn numnadamain definida plitgunsch or dals svilups areguard la filosofia culturala e l’istorgia d’art che tenor criteris temporals. Tut tenor quant averts ch’ils scienziads e mecens en ils centers culturals europeics èn sa mussads envers ils novs svilups, è la renaschientschas sa derasada cun differenta spertadad en las differentas regiuns da l’Europa.

En la perscrutaziun pli veglia è il temp medieval tardiv savens vegnì taxà sco temp da crisa. Quai surtut pervi da tschertas apparientschas en l’art e la cultura, pervi da problems agrars sco er pervi da las midadas politicas entaifer il Sontg Imperi roman. Questa valitaziun negativa è surtut sa fatga valair en la medievistica tudestga; là han ins sutdividì il temp medieval tradiziunalmain en trais fasas, da las qualas la davosa vegniva giuditgada – surtut pervi da crisas politicas – sco ‹temp da declin›. En l’Italia u en Frantscha n’è percunter mai vegnì fatg ina tripartiziun uschè clera. Ed er en la nova perscrutaziun entaifer il territori da lingua tudestga vegn uss giuditgà a moda bler pli differenziada, e quai tant pervi da novas miras da perscrutaziun sco er a basa da novas observaziuns entaifer las funtaunas: Malgrà tut ils problems ch’èn sa mussads da quel temp, è il temp medieval tardiv segnà d’ina mobilitad creschenta ed internaziunalitad, da midaments en divers secturs da la vita e la finala d’ina transiziun fluctuanta vers il temp modern tempriv. En quel senn è la perscrutaziun tudestga dal temp medieval tardiv segnada d’ina midada da paradigma evidenta.[1]

Survista[modifitgar | modifitgar il code]

Ruinas dal chastè da Beckov (Slovachia)

Vers il 1300 èn sa derasadas fominas ed epidemias sco la gronda fomaz dal 1315–1317 e la mort naira dal 1347–1353 ch’han decimà la populaziun sin radund la mesadad. Sullevaziuns socialas e guerras burgaisas han manà en Frantscha ed en l’Engalterra a grevas insurrecziuns (Jacquerie e Peasants’ Revolt) e tranter quests dus pajais è prorutta la Guerra da tschient onns. Ultra da quai ha il Grond Schisma fatg stremblir l’unitad da la baselgia. A la fin da las cruschadas (1095–1291) era l’Imperi bizantin sa reducì ad ina pussanza regiunala senza pli grond’impurtanza. En rom da l’expansiun islamica è lezza religiun sa derasada fin en l’Asia Centrala e sur la Peninsla Iberica ora. Il conflict ch’ha perdurà 200 onns ha midà la strategia da guerra, ma er la societad. Ils perdents da quest’èra èn surtut stads ils signurs feudals ed ils chavaliers. Ma er il papa e l’imperatur han pers autoritad. La totalitad da quests eveniments è savens vegnida numnada ‹la crisa dal temp medieval tardiv›, cumbain che quest model è en il fratemp ordvart contestà.[2] La perscrutaziun moderna ha rendì accessibel novas funtaunas, ha sviluppà novas dumondas ed arriva ad ina valitaziun bundant pli positiva da lez temp.

Il 14avel tschientaner ha era furmà in temp dal progress artistic e scientific. La rescuverta dals texts da la Grezia e Roma antica han instradà la renaschientscha da la vita spiertala antica. Quest svilup aveva gia cumenzà a chaschun dal contact cun ils arabs ch’era sa dà dal temp da las cruschadas ed er vegnì accelerà cun la conquista da Constantinopel tras l’Imperi osmanic. Blers scienziads bizantins eran numnadamain scappads en il vest, surtut en l’Italia. L’invenziun da la stampa da cudeschs aveva simplifitgà la derasaziun d’infurmaziuns scrittas e democratisà l’emprender sco impurtanta premissa per la refurmaziun protestanta da la baselgia da pli tard. Cun l’avanzada da l’Imperi osmanic fin a la conquista da Constantinopel (1453) eran bain vegnidas interruttas las vias da traffic vers l’ost; ma la scuverta da l’America tras Columbus (1492) e la navigaziun da Vasco da Gama enturn il continent african avevan avert novas rutas da commerzi. Ils victurs da tut quests svilups èn stads ils commerziants e mastergnants, ils banchiers e cussegliers. Sut la protecziun da las citads, che sa chattavan en cumplain svilup, han questas gruppas socialas pudì manar ina vita che sa splegava a moda adina pli independenta da las autoritads secularas ed ecclesiasticas. La refurmaziun (1517) e la Guerra da purs tudestga (1525/26) han mess ad ir il temp modern tempriv.

Tut quests svilups marcheschan la fin dal temp medieval e l’entschatta dal temp modern. I resta però d’accentuar che questa divisiun è arbitrara, damai che la savida antica n’era mai svanida dal tuttafatg da la societad europeica. Dapi l’antica classica era sa mantegnida ina tscherta cuntinuitad; ultra da quai existivan grondas differenzas regiunalas. Intgins istoriografs – surtut en l’Italia – na resguardan betg il temp medieval tardiv sco epoca da transiziun tranter il temp medieval ed il temp modern, mabain attribueschan questa posiziun a la renaschientscha.

Istorgia politica[modifitgar | modifitgar il code]

Sontg Imperi roman[modifitgar | modifitgar il code]

La Bulla dad aur da Karl IV

Suenter la mort da l’imperatur dals Staufers Friedrich II ils 13 da december 1250 ha cumenzà en il Sontg Imperi roman l’interregnum. Quest temp è stà segnà d’instabilitad, cun plirs retgs e cunterretgs, e dueva la finala rinforzar il collegi dals prinzis electurs ch’era londervi da sa furmar definitivamain. L’interregnum è ì a fin il 1273 cun l’elecziun da Rudolf von Habsburg sco retg. Suenter cuntraversas cun il retg da la Boemia, Přemysl Ottokar II, il qual Rudolf ha battì il 1278 en la Battaglia sin il Marchfeld, ha l’Austria acquistà la Stiria e la Carniola (Krain) ed ha uschia mess il crap da fundament per l’avanzament da la chasa Habsburg a la pli impurtanta dinastia entaifer l’Imperi. Ils successurs da Rudolf, Adolf da Nassau ed Albrecht I, èn vegnids en conflict cun ils prinzis electurs ch’han elegì il 1308 il Luxemburgais Heinrich VII sco retg. Heinrich è sa spruvà da renovar la dignitad imperiala a l’exempel dal temp dals Staufers. Il 1310 è el sa rendì en l’Italia ed è vegnì encurunà il zercladur 1312, sco emprim retg roman-tudestg suenter Friedrich II, sco imperatur; el è però mort gia l’avust 1313. Il 1314 èsi vegnì tar in’elecziun dubla: Ludwig il Bavarais da la chasa da Wittelsbach ha concurrenzà cun Friedrich il Bel da la chasa da Habsburg. Ludwig ha bain pudì sa metter tras, ma è bainprest vegnì en in grev conflict cun il papat. En l’Imperi han ils Luxemburgais profità da l’appel dal papa d’eleger in nov retg; il 1346 è Karl IV da la chasa da Luxemburg vegnì elegì da quatter prinzis electorals sco retg. Tar in cumbat tranter Karl e Ludwig n’èsi betg vegnì, damai che l’ultim è mort pauc pli tard.

Karl IV ha relaschà il 1356 la Bulla dad aur che dueva furmar ina sort constituziun dal Sontg Imperi roman. Tras quai è il circul dals prinzis electurs ch’eran admess a l’elecziun dal retg vegnì determinà uffizialmain. Ultra da quai ha Karl fatg ina politica da pussanza dinastica ordvart prosperaivla; a ses figl e successur Wenzel n’èsi però betg reussì da cuntinuar cun la politica da ses bab; l’onn 1400 al han ils prinzis electurs detronisà e remplazzà tras Ruprecht da la Pfalz. Quel ha agì a moda premurada, ma la finala senza success pervi da la mancanza da meds finanzials. Cun la mort dal retg Sigismund il 1437 è la dignitad roiala passada a lunga vista dals Luxemburgais als Habsburgais. Il retg è però restà sparpaglià e grondas parts da la pussanza reala sa chattavan en ils mauns dals signurs territorials seculars ed ecclesiastics resp. en il nord en quels da la Hansa. L’onn 1495 è vegnida decidida en rom da la dieta imperiala a Worms ina refurma da l’Imperi. Quella dueva impedir mintga furma da faida (pasch publica eterna), ha concludì che la dieta imperiala duaja vegnir convocada mintg’onn, ha fixà ina taglia imperiala ed introducì ina dretgira da chombra imperiala independenta dal retg. Tras quai è vegnì tegnì quint a la pretensiun dals prinzis da participar pli ferm ils stans imperials a la pussanza.

Frantscha[modifitgar | modifitgar il code]

Jeanne d’Arc

Sut ils Capetins è la Frantscha sa sviluppada en il 13avel tschientaner a la pli impurtanta pussanza politica en l’Europa dal Vest. Gia vers la fin dal temp dals Staufers aveva la Frantscha pratitgà ina politica d’expansiun en il territori da cunfin vers l’Imperi roman-tudestg; suenter la mort da Friedrich II era quella be anc s’intensivada. Tranter Philippe IV ch’aspirava ad augmentar sia pussanza ed il papa Bonifatius VIII è prorut a l’entschatta in conflict pervi da l’imposiziun da taglia dal clerus franzos. Bonifatius ha relaschà la bulla papala Unam Sanctam che postulescha la predominanza absoluta dal papat er en dumondas secularas. A Philippe èsi però reussì da metter en fermanza il papa per in tschert temp. Curt suenter è Bonifatius mort, ses successur Benedictus XI è stà en uffizi be stgars in onn ed il proxim papa Clemens V n’ha en differentas dumondas betg pudì sa far valair envers il retg franzos; igl è quai stà il cumenzament da l’uschenumnà Papat dad Avignon.

L’onn 1328 è la chasa da Valois suandada a la famiglia dals Capetins ch’era morta ora en la lingia masculina. Il retg englais Edward III Plantagenet ha però medemamain fatg valair pretensiuns al tron, quai ch’ha manà a la Guerra da tschient onns (1337–1453). Las truppas englaisas vegnivan manadas meglier e disponivan dals tiradurs ad artgs lungs che vegnivan temids. Igl è reussì a l’Engalterra da controllar fin il 1360 grondas parts da la Frantscha; ultra da quai pativa la populaziun sut furmaziuns da mercenaris sblundergiantas (armagnacs) ed epidemias (mort naira).

Fin la fin dal 14avel tschientaner èsi reussì da rebatter ils Englais tras guerra strapatschanta fin a paucs puncts da sustegn a la costa da l’Atlantic e dal Chanal da la Mongia. L’onn 1415 ha Henry V però reprendì la guerra. En la Battaglia dad Azincourt dals 25 d’october 1415 ha el battì cumplettamain l’armada franzosa. La finala è Filip il Bun, il pussant duca da la Burgogna, passà suenter l’assassinadi da ses bab tras aderents dals Valois sin la vart da l’Engalterra, cumbain che quest’allianza è puspè vegnida schliada suenter intgins onns. Il 1420 ha il retg franzos Charles VI renconuschì en il Contrat da Troyes las pretensiuns da Henry. Ma quel è mort suenter curt temp. L’adesiun da la Frantscha a l’Engalterra ch’el aveva gì en mira ha uschia fatg naufragi, cumbain che las truppas fidaivlas als Valois controllavan be pli territoris en il sid da la Frantscha. L’apparientscha da Jeanne d’Arc ha però manà la vieuta dal decurs da la guerra a favur da la Frantscha. Ella ha manà il 1429 il Dauphin Charles VII a Reims a l’uncziun sco retg. Charles VII ha però pudì sa cunvegnir cun il duca da la Burgogna, concedind a quel ina gronda autonomia (che dueva pir vegnir terminada il 1477 sut Louis XI). Ils Englais sa chattavan uss definitivamain en la defensiva ed èn sa retratgs il 1453. Sulettamain Calais als è restà sco davosa bastiun sin il continent.

A partir da quel mument è la Frantscha sezza puspè vegnida activa a moda expansiva. Il 1494 è Charles VIII penetrà en l’Italia, quai ch’ha disturbà decisivamain l’equiliber da las forzas che regiva là. Stgars 30 onns pli tard ha er l’imperatur Karl V intervegnì en l’Italia; igl ha cumenzà in cumbat da decennis tranter las chasas Valois e Habsburg per la predominanza en l’Europa.

Inslas Britannicas[modifitgar | modifitgar il code]

La Battaglia da Bannockburn ha terminà il 1314 las tentativas englaisas da suttametter la Scozia ed ha pussibilità als Scots da sviluppar in ferm urden statal sut ils Stuarts. A partir dal 1337 ha l’Engalterra surtut drizzà l’attenziun sin la Guerra da tschient onns cunter la Frantscha. Cun la victoria sper Azincourt l’onn 1415 steva Henry V curt avant unir ils dus reginavels; ses figl Henry VI ha però sguazzà l’avantatg. Gist suenter la fin da la guerra il 1453 han cumenzà dispitas dinasticas a l’intern dal pajais, las uschenumnadas Guerras da rosas (1455–1485). Quellas èn idas a fin cun la successiun al tron da Henry VII e la ferma forza centrala da la monarchia dals Tudor. Entant che l’attenziun da l’Engalterra era uschia liada a l’intern, ha l’Irlanda pudì avanzar ad in status quasi independent.

Scandinavia[modifitgar | modifitgar il code]

Suenter il naufragi da l’uniun tranter la Svezia e la Norvegia (1319–1365) è vegnida fundada il 1397 l’Uniun da Calmar scandinava. Ils Svedais han targlinà da sa participar a l’Uniun che vegniva dominada dals Danais ed èn sortids il 1520 suenter la Mazzacra da Stockholm. La Norvegia da sia vart ha pers si’influenza ed è stada unida cun il Danemarc fin il 1814. La colonia norvegiaisa en la Grönlanda è morta ora en il 15avel tschientaner, probablamain pervi da las cundiziuns climaticas ch’èn pegiuradas.

Europa dal Sid[modifitgar | modifitgar il code]

Cosimo de Medici

Il 1469 èn Isabel I de Castilla e Ferrando II dad Aragon maridads ed han uschia furmà il territori da la Spagna moderna. Il 1492 èn ils Maurs vegnids stgatschads da Granada, quai ch’ha pussibilità da terminar la reconquista. Il Portugal aveva cumenzà en il decurs dal 15avel tschientaner a perscrutar successivamain la costa da l’Africa ed il 1498 ha Vasco da Gama scuvert la via maritima vers l’India. Ils regents spagnols han reagì sin questa sfida cun sustegnair l’expediziun da Columbus che tschertgava ina via occidentala vers l’India – el ha chattà l’America precis l’onn che Granada è crudà.

En l’Italia han suverans locals dals Guelfs e Ghibellins profità en il 13avel tschientaner dal regress da la pussanza imperiala. Entant ch’ils Ghibellins sa basavan per ordinari pli ferm sin l’aristocrazia, eran ils Guelfs segnads d’ina tscherta vischinanza tar il ‹republicanissem› e vegnivan sustegnids da la baselgia, da la Frantscha e dals Anjou en lur cumbat cunter l’egemonia dals retgs tudestg-romans. En il diever dal pled dals Guelfs da Firenza muntava ‹Ghibellin› tant sco ‹monarc›. En emprima lingia serviva il pled però per designar partidas da la citad concurrentas.

Tras fatschentas da finanzas e commerzi èn Firenza e Venezia avanzads a republicas citadinas pussantas che duevan dominar la politica en la Toscana ed en il nord da l’Italia. A Firenza regiva dapi il 1434 la famiglia dals Medici, la quala ha mussà interess per ils arts ed è daventada ina da las promoturas principalas da la renaschientscha. Suenter il return dal papat a Roma l’onn 1378 è questa citad sa sviluppada in’ulteriura giada tar ina metropola politica e culturala. Il nord percunter era stà dapi il temp dad Otto I sut il domini dals regents dal Sontg Imperi roman; suenter la fin dals Staufers è quest’influenza sa schliada quasi dal tuttafatg. La campagna taliana da Heinrich VII (1310–13) è stada la davosa emprova seriusa da far valair envers las communas, il papa ed il retg d’Italia ils dretgs imperials en l’Italia Mesauna e Superiura. Quai na dueva però betg reussir a Heinrich IV, tranter auter er pervi da sia mort prematura. Ludwig il Bavarais e Karl IV n’èn strusch vegnids activs en l’Italia, entant che Ruprecht da la Pfalz e Gian Galeazzo Visconti èn vegnids abattids sanguinusamain al pe da las Alps. La Pasch da Lodi dal 1454 cun la furma cumplessiva da la lega universale taliana vala gia sco eveniment da la renaschientscha e da la transiziun vers il temp modern. Politicamain è l’Italia sa chattada en in stadi desolat dapi la champagna da Napoli da Charles VIII. Quella marchescha il cumenzament da las guerras per l’egemonia en l’Italia che duevan perdurar fin en il 16avel tschientaner e che marcheschan la fin definitiva dal temp medieval en questa regiun.[3]

Europa da l’Ost[modifitgar | modifitgar il code]

Miniatura osmana da la Bloccada da Belgrad (1456)

Politicamain e culturalmain aveva l’Imperi bizantin dominà l’Europa dal Sidost sur blers tschientaners. Gia avant la crudada da Constantinopel l’onn 1453 era quest’anteriura pussanza gronda però sa diminuida ad in vasal tributar da l’Imperi osmanic che consistiva be pli da la citad da Constantinopel e d’intginas enclavas grecas.

Suenter la Crudada da Constantinopel è l’Europa dal Sidost vegnida sut la controlla dals Tircs. Quels han cuntinuà cun lur expansiun fin a la segunda Bloccada da Vienna dal 1683 che dueva far naufragi e la Battaglia al Kahlenberg. Per ils Grecs ha inizià in domini ester che dueva durar fin il 19avel tschientaner; durant quest temp è la baselgia ortodoxa stada da grond’impurtanza sco punct d’orientaziun religius e cultural. Er ils ulteriurs pajais dal Balcan sco la Bosnia, Croazia, Serbia, Albania e Bulgaria èn daventads ina part da l’Imperi osmanic.

Suenter ch’ils Osmans han gì conquistà il 1453 Constantinopel, ha papa Calixtus III appellà a la cristianadad da far ina cruschada. Entaifer l’armada cristiana ch’ha battì il 1456 ils Osmans en la Battaglia sper Belgrad sa chattava er in grond dumber da Croats che vegnivan manads dal franciscan Johannes Capistranus. L’onn 1519 ha papa Leo C numnà ils Croats cun pleds renconuschents Antemurale Christianitatis (‹bastiun da la cristianadad›), perquai ch’els avevan fatg resistenta cunter la derasaziun da l’Imperi osmanic vers l’Europa. Suenter che l’armada cristiana è vegnida abattida dals Tircs en la Battagla sper Mohács (1526) è er il Reginavel ungarais vegnì sut il domini ester osmanic. Danovamain smanatschavan ils Osmans l’Europa restanta, suenter che las tentativas da defensiun dals Croats avevan manà en il decurs dal 15avel tschientaner a 30 campagnas militaras e 70 citads destruidas.

En il nord è creschì da quel temp il Reginavel lituan e pli tard polac-lituan a moda rasanta. Lunsch en l’ost ha la Horda dad aur pers il 1380 la Battaglia sin il Kulikowo Pole ed ha stuì acceptar la predominanza dal principadi grond da Moscau sco pussanza regiunala, a la quala ha er stuì guntgir la Rus da Kiew ch’era londervi d’ir da rendì. L’onn 1480, suenter la Gronda scuntrada al flum Ugra, ha Iwan il Grond terminà definitivamain la pussanza mongola en la Russia ed ha tschentà il fundament dal stadi naziunal russ.

Societad ed economia[modifitgar | modifitgar il code]

Vias da commerzi dal temp medieval tardiv
  •  Hansa
  •  Venezia
  •  Genua
  •  Venezia e Genua
  •  (punctà) vias terrestras e flums

Ils 18 da matg 1291 han armadas muslimas conquistà Akkon, la davosa bastiun cristiana en la Terra sontga. Quest eveniment ha be pli muntà formalmain la fin da las cruschadas. Gia ditg avant era la posiziun da l’Occident sa midada. Las cruschadas han stgaffì la premissa per contacts culturals ed economics cun Bizanz ed ils territoris islamics situads pli lunsch vers l’ost. Bizanz furmava la plazza da martgà, sin la quala i deva da cumprar praticamain tut e l’Europa ha emprendì a conuscher novas martganzias, sco per exempel taila da saida, spezarias, fritga e spievels or da vaider. La gronda part da questa rauba pudevan be sa prestar Europeans ritgs; ma il commerzi ed il transport eran lavurs ordvart lucrativas. L’economia da finanzas ch’era sa svegliada da nov era anc giuvna. En l’Italia dal Nord èn sa sviluppadas las emprimas banche, vul dir biros da stgomi e da credit, e la finala las grondas cumpagnias da commerzi – societads che finanziavan a l’engronda la producziun ed il commerzi internaziunal e retschavevan persuenter savens privilegis e monopols statals. Ils pli gronds finanziers finanziavan schizunt las guerras dals regents. Famiglias sco ils Fugger en Germania, ils Medici en l’Italia u ils de la Poles en l’Engalterra han cuntanschì in’enorma pussanza politica ed economica.

Ma l’economia na pudeva betg be sa basar sin ils imports; igl è er sa sviluppà in viv export vers l’ost. Commerziants europeics han tramess en l’Orient entiras chargias da bastiment cun taila da launa, granezza, glin, vin, sal, lain u pellitschas. La Mar Mediterrana n’era betg suttamessa en medema maniera a la predominanza islamica sco las vias da commerzi sin la terra. Il fatg che la via maritima era uschia per ina buna part liberada da pretensiuns da duana, ha animà ils Europeans da construir flottas da commerzi, e quai malgrà ch’igl als mancava per gronda part l’experientscha correspundenta. Surtut Genua e Venezia han d’engraziar lur muntada al commerzi tranter vest ed ost ch’era da quel temp en plaina fluriziun. A medem temp èn er sa derasadas novas metodas da fabricaziun, surtut areguard tailas, tessids e metals.

Chasa citadina dal temp medieval tardiv

La dumonda è vegnida stimulada tras martgads e fieras spezialisadas. Ils signurs feudals han procurà per in andament ordinà da talas occurrenzas; els han garantì la pasch dal martgà ed han retschet persuenter entradas da dazis e taglias da commerzi. Enconuschentas eran da quel temp surtut las fieras en la Champagne franzosa. Martgadants da l’entira Europa e dal Proxim Orient sa rendevan da lieu a lieu, cumpravan e vendevan ed han uschia stgaffì ina rait da commerzi che tanscheva fin en la Scozia ed en la Scandinavia. Cun s’unir per pudair transportar lur martganzia a moda pli segira e favuraivla han ils martgadants gudagnà influenza, per exempel cura ch’i sa tractava da sa cunvegnir areguard ils pretschs e dazis sin via pli bunmartgads. La pli pussanta associaziun da partenaris da commerzi che persequitavan ils medems interess ha furmà la Hansa. Questa organisaziun dals martgadants da la Germania dal Nord è sa sviluppada en la Mar dal Nord e da l’Ost ad in veritabel imperi. Envers ils divers regents locals ha ella s’acquistà independenza e pussanza – sche necessari er cun la forza da las armas.

En il decurs dal 15avel tschientaner è tschessada la muntada da las fieras en la Champagne per il commerzi en direcziun nord-sid. Al lieu da quellas vegniva dà uss la preferenza a la via maritima tranter la Flandra e l’Italia. Ultra da quai han adina dapli commerziants da launa englais cumenzà ad exportar vestgadira enstagl da launa, quai ch’ha fatg donn a las manufacturas da ponn en l’Ollanda. Decisiv è er stà l’impediment dal commerzi cun la Levanta tras la midada da quel da l’Imperi bizantin a l’Imperi osman. En vista a tut quests svilups hai gì num d’ir en tschertga da vias da commerzi alternativas – enturn la part meridiunala da l’Africa vers l’India e sur l’Atlantic en l’America.

Questas midadas han er promovì la fundaziun ed il svilup da las citads. Tranter il declin da l’Imperi roman e ca. l’onn 1000 n’eran strusch vegnidas fundadas novas citads en l’Europa. Las relaziuns commerzialas prosperantas han però clamà suenter novas fieras e suenter la fundaziun da novas citads a las vias da commerzi e da transport. Da ca. 1100 fin il 1250 è il dumber da dretgs da citad s’augmentà en l’Europa per diesch giadas; quest svilup ha l’emprim cuntinuà durant il temp medieval tardiv, è lura però vegnì franà da la catastrofa demografica chaschunada da la pestilenza. Citads sco Puntina, Frankfurt, Hamburg, Brügge, Gent u Oxford han pir cumenzà a prosperar da quel temp. Ina pitschna citad dumbrava per ordinari radund 2500 abitants, ina citad d’impurtanza radund 20 000. Citads grondas odiernas sco Londra u Genua avevan da quel temp 50 000 abitants. Las pli grondas metropolas cun radund 100 000 abitants furmavan Paris, Venezia e Milaun. ‹Aria citadina fa ins libers› era il motto dal temp. Nundumbraivels servs e purs depauperisads èn sa rendids en las citads; ina gronda activitad da construcziun ha sustegnì il svilup da quellas. Las citads sezzas han sviluppà ina schientscha politica, èn sa fatgas independentas da la noblezza e dal clerus, han incassà agens dazis e taglias ed han mess ad ir in’atgna giurisdicziun. En l’Italia dal Nord e Centrala èn vegnidas installadas las emprimas administraziuns communalas, in model ch’è bainprest vegnì imità en tut l’Europa. En las citads èn er sa sviluppadas corporaziuns da mastergnants e commerziants – las mastergnanzas – ch’han gudagnà grond’influenza sin la vita economica.

Furmaziun ed universitads[modifitgar | modifitgar il code]

Represchentaziun d’ina lecziun universitara (ca. 1350)

En il temp medieval tempriv ed autmedieval aveva be in pitschen circul da persunas access ad ina furmaziun elementara sco leger, scriver e far quint. La gronda massa dal pievel, schizunt da l’aristocrazia, na possedeva nagina u be ina fitg modesta furmaziun. Sulettamain en las scolas claustralas devi la pussaivladad da s’acquistar savida, ma be per quels ch’eran pronts da s’obligar al servetsch en l’urden. A partir da l’onn 1000 hai dà parallelamain al svilup da las citads uschenumnadas scolas da catedrala. Quellas han er furmà figls da nobels e da la burgaisia, gea schizunt servs, e quai senza che quels stuevan sa suttametter a la vita conventuala. Las scolas da catedrala, ch’èn sa sviluppadas surtut en Frantscha, han reducì la materia d’instrucziun als set ‹arts libers› che vegnivan gia emprendids en la Roma antica dals burgais libers e che sa cumponan dal trivium (grammatica, logica e retorica) e dal quadrivium (aritmetica, astronomia, geometria e musica). Legids vegnivan be in pitschen dumber da scripturs renconuschids da l’antica tardiva e dal temp medieval tempriv sco Boethius, Cassiodor u Isidor da Sevilla.

Cun las cruschadas è l’Occident cristian vegnì en contact cun il mund spiertal da l’islam. Blers Europeans interessads a la furmaziun han emprendì a conuscher la matematica, astronomia, medischina e filosofia araba; ed en las bibliotecas da l’Orient han els legì per l’emprima giada classichers grecs (sco Aristoteles che vegniva numnà en il temp medieval ‹il filosof›) en versiun originala. Er sur la part da la Spagna ch’era occupada dals muslims èn vegnids blers impuls vers l’Europa cristiana, surtut vers la Frantscha. Il sistem da furmaziun exemplaric dal mund islam è medemamain vegnì recepì cun interess. Pervi da las regulaziuns ed ils plans d’instrucziun severs han las scolas claustralas e scolas da catedrala però mussà difficultads d’integrar ils novs cuntegns.

A quest punct na sa laschava il svilup d’universitads libras betg pli retegnair, e quai cumbain che Petrus Abaelardus, in dals piuniers da quest svilup, era anc stà expost a la persecuziun tras la baselgia (surtut tras Bernhard da Clairvaux). Ensemen cun la creschientscha ed il success da las metropolas da commerzi èn er sa furmadas a partir da la mesadad dal 13avel tschientaner las universitads: Bologna, Padua, Paris, Orléans, Montpellier, Cambridge ed Oxford, per numnar be intginas da las fundaziuns da quel temp. Gia bainbaud èsi vegnì en moda che mintga citad bainstanta deva suttetg ad enconuschents scienziads ed alloschava in grond dumber da students.

Las emprimas universitads dal temp medieval tardiv na disponivan da nagins agens edifizis u da stanzas da prelecziuns. Tut tenor situaziun faschev’ins diever da lieus publics per las prelecziuns: en l’Italia eran quai savens plazzas da la citad, en Frantscha claustrigls ed en l’Engalterra avevan las prelecziuns magari simplamain lieu a l’ur da la via. Pir pli tard han magisters ch’avevan success e che vegnivan pajads directamain dals students che frequentavan lur prelecziuns prendì en locaziun localitads per lur prelecziuns. E gia baud hai dà las emprimas revoltas da students: cumbain ch’ina universitad furmava la luschezza d’ina citad, èsi tuttina vegnì savens a dispitas cun las organisaziuns da students pervi da pretschs memia auts per alloschi e dunsena e critica pervi da vias memia tschuffas u ustiers ch’engianavan. A Paris è il conflict escalà il 1229 talmain che l’universitad ha smanatschà suenter la mort violenta da plirs students da dischlocar en in’autra citad. Papa Gregor IX ha sinaquai relaschà ina bulla ch’ha garantì l’independenza da l’Universitad da Paris. Da qua davent èn las universitads daventadas adina pli independentas ed han relaschà lur atgnas perscripziuns.

Manuscrit arab dal 13avel tschientaner

Il filosof William of Ockham, ch’è enconuschent pervi dal princip dal cuntè da far la barba dad Ockham, ed il nominalissem han inizià la fin da las debattas scolasticas fitg teoreticas ed han fullà via a la scienza empirica ed experimentala. Tenor Ockham dueva la filosofia be s’occupar da chaussas, davart las qualas sa laschava gudagnar savida per propi (princip da la spargnusadad, englais parsimony). Precursurs medievals da la perscrutaziun experimentala pon ins gia fastizar en la rescuverta dad Aristoteles ed en l’ovra da Roger Bacon. A moda spezialmain critica envers ils scolastichers è s’exprimì Nikolaus von Kues. Per motivs da princip è el er sa drizzà cunter ina posiziun centrala da la Terra entaifer l’univers ed ha uschia anticipà il maletg heliocentric da Nikolaus Kopernikus.

Curt avant e suenter la crudada da Constantinopel è er in grond dumber da scienziads bizantins arrivà en l’Europa (sco p.ex. Basilius Bessarion). E gia avant eran codices bizantins arrivads en l’Occident (p.ex. tras Giovanni Aurispa).

La gronda part da las novaziuns tecnicas dal 14avel e 15avel tschientaner n’èn betg provegnidas da l’Europa, mabain da la China e da l’Arabia. L’effect revoluziunar n’è savens betg resultà da las invenziuns sezzas, mabain da las novas furmas da las applitgar. Uschia era per exempel la pulvra da sajettar gia enconuschenta dapi daditg als Chinais; ma pir ils Europeans han realisà il potenzial militar da quella e l’han applitgà a chaschun da lur conquistas e colonisaziuns. En quest connex èn er stads centrals ils progress sin il sectur da la navigaziun. Il cumpass, l’astrolab ed il sextant han lubì – ensemen cun il progress en la construcziun da bastiments – da viagiar sur l’auta mar. La stampa da cudeschs da Gutenberg n’ha betg be pussibilità la refurmaziun protestanta, mabain ha er gidà en general a derasar la savida ed ha uschia contribuì ad ina societad cun ina pli auta cumpart da persunas ch’èn ablas da leger.

Clima ed agricultura[modifitgar | modifitgar il code]

Vers il 1300–1350 ha gì lieu la transiziun en il pitschen temp da glatsch ch’è suandà ad ina fasa climatica relativamain miaivla. Il clima pli fraid ha reducì las racoltas; igl èn suandadas fominas, epidemias e guerras burgaisas. Ils pli impurtants eveniments han furmà la gronda fomina dal 1315–1317, la mort naira e la Guerra da tschient onns. Suenter che la populaziun da l’Europa era sa reducida sin la mesadad, han ils survivents gì a disposiziun bler terren ed en consequenza da quai è la lavur daventada pli chara. Emprovas dals possessurs da terren da limitar las pajas cun agid da leschas – per exempel en furma dal Statute of Labourers englais dal 1351 – han fatg naufragi. Facticamain ha quest svilup instradà la fin da la serviladad en vastas parts da l’Europa. En l’Europa da l’Ost percunter devi be paucas citads grondas cun ina burgaisia ferma avunda per pudair tegnair pitg envers ils gronds proprietaris da terren. Perquai èsi reussì a quests ultims da sfurzar la populaziun rurala en ina dependenza anc pli gronda.

Religiun[modifitgar | modifitgar il code]

Palaz papal ad Avignon

L’atmosfera apocaliptica che regiva per part – ma tuttavia betg generalmain – ha sveglià en blers il giavisch d’intensivar lur exercizi da la religiun. Il studi da la Bibla intermediava als umans la moda da viver simpla da Jesus Cristus e dals apostels. A quest exempel correspundeva la pratica entaifer la baselgia existenta adina pli pauc, quai tant pli ch’il papat residiava dapi il 1309 ad Avignon e s’allontanava adina pli fitg dals umans. Vitiers è anc vegnì il Schisma occidental dal 1378 ch’ha pir pudì vegnir terminà tras il conciliarissem (Concil da Constanza). Pervi da questa crisa da cretta èn naschids adina dapli urdens mendicants e cuminanzas apostolicas che vulevan sa deditgar a la vita simpla. Blers da quels èn vegnids persequitads da la baselgia pervi d’eresia, uschia per exempel ils valdais, ils cathars u ils frars dal liber spiert. Per motivs cumparegliabels èsi vegnì en il decurs dal temp medieval tardiv en l’entira Europa a persecuziuns dals gidieus; blers dad els èn emigrads en la part occidentala da l’Europa Centrala.

Il Grond Schisma occidental[modifitgar | modifitgar il code]

Dapi l’entschatta dal 14avel tschientaner è il papat vegnì adina pli fitg sut l’influenza da la curuna franzosa. Quest svilup dueva culminar en la dischlocaziun da sia sedia ad Avignon l’onn 1309. Cura ch’il papa ha decidì il 1377 da returnar a Roma, èn vegnids elegids ad Avignon e Roma differents papas, quai ch’ha manà a l’uschenumnà Grond Schisma occidental (1378–1417). Quest schisma ha furmà tant in affar religius sco er politic: entant che l’Engalterra sustegneva il papa a Roma, èn ils adversaris da guerra Frantscha e Scozia sa mess sin la vart dal papa ad Avignon. L’Italia ed oravant tut Roma han fatg valair che la veglia sedia da l’Imperi saja il lieu legitim per dar suttetg a la baselgia da Jesus Cristus. Ma pervi dal cumbat per il tron latent eran ils Anjou a Napoli da la vart dad Avignon ed er Milaun sut ils Viscontis aveva ina tenuta variabla pervi da las relaziuns cun la Frantscha.

Il Concil da Constanza (1414–1418) ha puspè unì il papat a Roma. Silsuenter dueva l’unitad da la baselgia dal vest bain anc perdurar tschient onns e la Sontga Sedia accumular ina facultad pli gronda che mai; ma il Grond Schisma aveva tuttina chaschunà donns che duevan sa mussar sco irreparabels. Il conflict a l’intern da la baselgia ha promovì l’anticlericalissem tant tar ils regents sco er tar ils subdits; e la spartiziun a l’intern ha purschì spazi a moviments da refurma ch’han la finala manà ad ina vieuta radicala.

Moviments da refurma[modifitgar | modifitgar il code]

Jan Hus sin il stgandler

John Wyclif[modifitgar | modifitgar il code]

Cumbain che la baselgia dal vest ha battì sur lung temp cunter moviments eretics, hai tuttina dà durant il temp medieval tardiv tendenzas refurmatoricas a l’intern da la baselgia. L’emprima da quellas ha preschentà John Wyclif ch’era professer ad Oxford. Wyclif ha proponì da resguardar sulet la Bibla sco autoritad areguard dumondas religiusas; el è s’exprimì cunter la transsubstanziaziun, il celibat ed ils perduns. Medemamain ha el translatà la Bibla en englais. Cumbain che Wyclif disponiva entaifer l’aristocrazia englaisa d’amis d’influenza, sco per exempel John of Gaunt, è sia partida, ils lollards, la finala vegnida supprimida.

Jan Hus[modifitgar | modifitgar il code]

Las ductrinas dal spiritual boemian Jan Hus sa basavan cun paucas excepziuns sin quellas da John Wyclif. Tuttina èsi reussì a ses aderents, ils hussits, da cuntanscher bler pli gronda influenza ch’ils lollards. Hus aveva chattà en la Boemia in grond dumber d’aderents e cura ch’el è vegnì brischà il 1415 pervi d’eresia ha quai chaschunà ina revolta. Las Guerras dals hussits ch’èn suandadas n’han bain betg manà a l’independenza religiusa e naziunala da la Boemia, ma ellas han indeblì l’influenza ecclesiastica e tudestga.

Martin Luther[modifitgar | modifitgar il code]

Sin l’axa cronologica na fa il temp da la refurmaziun bain betg pli part dal temp medieval tardiv. Ma ella ha manà a fin l’unitad da la baselgia dal vest ch’aveva furmà ina da las atgnadads centralas dal temp medieval.

Martin Luther, in muntg tudestg, ha mess ad ir la refurmaziun cun prender posiziun envers bleras dumondas teologicas a moda differenta da la baselgia uffiziala (surtut areguard il commerzi cun perduns e la penetienza). La basa sociala da quest moviment han furmà lavurers, students e giuvenils. In’impurtanta staziun è stada la distribuziun da 95 tesas a ses collegas docents (tenor la legenda duai el er avair fermà quellas vi da la baselgia dal chastè da Wittenberg). Papa Leo X aveva renovà il 1514 il commerzi cun perduns per finanziar la construcziun dal nov Dom da S. Peter. La Dieta imperiala a Worms (1521) ha cumandà a Luther da revocar sias ideas ch’eran vegnidas condemnadas sco eresia. Refusond Luther da far quest pass, è el vegnì embannì tras Karl V. Sut la protecziun da Friedrich il Sabi da la Saxonia ha el pudì sa retrair e scriver tranter auter ina translaziun tudestga dal tuttafatg nova dal Nov Testament; il 1534 ha el cumplettà quella tras ina nova translaziun dal Vegl Testament.

Per blers prinzis seculars ha la refurmaziun furmà ina chaschun bainvegnida per augmentar lur possess e lur influenza; ed er la burgaisia citadina ed ils purs pudevan profitar. Cunter la refurmaziun è sa drizzada la cuntrarefurmaziun catolica. L’Europa era ussa dividida en ina part settentriunala protestanta ed ina part meridiunala catolica; quai dueva furmar la basa per las guerras da religiun dal 16avel e 17avel tschientaner.

Cultura[modifitgar | modifitgar il code]

Annunziaziun – maletg da Jan van Eyck (1434–1436)

Art[modifitgar | modifitgar il code]

Da l’entschatta dal 14avel tschientaner derivan las ovras da Giotto che mussan gia vers la renaschientscha. En la pictura discurr’ins d’ina renaschientscha dal nord cun il center en ils Pajais Bass e da la renaschientscha taliana cun Firenza sco punct central. Entant che l’art dal nord s’orientava pli ferm a musters e surfatschas – sco per exempel l’art da Jan van Eyck –, han ils picturs talians er perscrutà champs sco l’anatomia e la geometria. La scuverta da la perspectiva dal punct da projecziun che vegn attribuida a Brunelleschi ha furmà in impurtant pass vers ina represchentaziun realistica. La renaschientscha taliana ha cuntanschì sia culminaziun en l’art da Leonardo da Vinci, Michelangelo e Raffael.

Architectura[modifitgar | modifitgar il code]

Entant che las catedralas goticas èn restadas en moda en ils pajais da l’Europa dal Nord, n’ha quest stil architectonic mai propi pudì fitgar pe en l’Italia. Qua èn ils architects da la renaschientscha laschads s’inspirar d’edifizis classics. Sco capodovra da quel temp vala il dom Santa Maria del Fiore a Firenza ch’è vegni concepì da Brunelleschi.

Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]

Il pli impurtant svilup entaifer la litteratura dal temp medieval tardiv ha furmà il diever creschent da las linguas dal pievel al lieu dal latin. Populars eran romans, ils quals tractavan savens la legenda dal Sontg Graal.

L’autur ch’ha annunzià pli fitg che tut ils auters la vegnida d’in temp nov, è stà Dante Alighieri. Sia ‹Divina Commedia›, scritta per talian, descriva bain il maletg dal mund religius-medieval en il qual er el era francà; ma l’autur fa diever per quest intent d’in stil che sa basa sin models da l’antica. Ulteriurs promoturs dal talian èn stads Francesco Petrarca ch’ha scrit cun ses ‹Canzoniere› las emprimas poesias modernas e Giovanni Boccaccio cun ses ‹Decamerone›. En l’Engalterra ha Geoffrey Chaucer contribuì cun sias ‹Canterbury Tales› ad etablir l’englais sco lingua litterara. Tuttina sco Boccaccio è er Chaucer s’occupà plitost da la vita da mintgadi che da temas religius u mitologics. Ed en Germania dueva la translaziun da la Bibla da Martin Luther furmar il fundament da la lingua da scrittira tudestga.

Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]

  1. Ulf Dirlmeier, Gerhard Fouquet, Bernd Fuhrmann: Europa im Spätmittelalter 1215–1378. Minca 2003, p. 153ss. Cf. era Bernd Schneidmüller: Konsens – Territorialisierung – Eigennutz. Vom Umgang mit spätmittelalterlicher Geschichte. En: Frühmittelalterliche Studien 39, 2005, colonnas 225–246.
  2. Walter Buckl (ed.): Das 14. Jahrhundert. Krisenzeit. Regensburg 1995.
  3. Elke Goez: Geschichte Italiens im Mittelalter. Darmstadt 2010, p. 252s.; Christopher Allmand (ed.): New Cambridge Medieval History. Tom 7, Cambridge 1998, p. 547ss.

Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]

  • The New Cambridge Medieval History. Ed. da David Abulafia, Christopher Allmand, Michael Jones e.a., toms 5–7, Cambridge 1998–2000.
  • Ulf Dirlmeier/Gerhard Fouquet/Bernd Fuhrmann: Europa im Spätmittelalter 1215–1378 (= Oldenbourg Grundriss der Geschichte 8). Oldenbourg, Minca 2003, ISBN 978-3-486-48831-9.
  • Johan Huizinga: Herbst des Mittelalters. Stuttgart 1975.
  • Peter Moraw: Von offener Verfassung zu gestalteter Verdichtung. Das Reich im späten Mittelalter 1250 bis 1490. Propyläen Verlag, Berlin 1985, ISBN 3-549-05813-6.
  • Malte Prietzel: Das Heilige Römische Reich im Spätmittelalter (= Geschichte kompakt). Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2004, ISBN 3-534-15131-3.
  • Hans-Friedrich und Hellmut Rosenfeld: Deutsche Kultur im Spätmittelalter 1250–1500 (= Handbuch der Kulturgeschichte, I). Wiesbaden 1978, ISBN 3-7997-0713-1.
  • Bernd Schneidmüller: Grenzerfahrung und monarchische Ordnung: Europa 1200–1500. Beck, Minca 2011, ISBN 978-3-406-61357-9.
  • John Watts: The Making of Polities: Europe, 1300–1500 (Cambridge Medieval Textbooks). Cambridge 2009.

Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]

Commons Commons: Temp medieval tardiv – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio