Jauer

Ord Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
Repartiziun dals idioms rumantschs en il Grischun:
 Sursilvan
 Tuatschin e medelin
 Sutsilvan
 Surmiran
(Bargunsegner)
 Vallader
 Jauer
 Puter

Il jauer è il dialect rumantsch che vegn discurrì tradiziunalmain en la Val Müstair sco lingua da maioritad. Ses num deriva dal pled «jau», ina caracteristica da la Val Müstair e da la vischnanca da Zernez en l'Engiadina Bassa, là en la furma «jo». En il rest da l'Engiadina duvran ins «eu» u «eau». Ils abitants da la Val Müstair han perquai num «ils jauers» - quels che sa numnan «jau».

Il jauer n'ha mai svilupà in'atgna lingua da scrittira. En las scolas vegniva fin l'onn 2008 instruì l'idiom vallader. Dapi l'onn 2009 vegn en tut la vallada en documents scrits, communicaziuns da l'administraziun ed en la scola duvrada la lingua unifitgada Rumantsch Grischun. Pli tard èn ins puspè returnà al vallader.

Ensemen cun il vallader ed il puter furma il jauer il rom ladin da la lingua rumantscha. La communicaziun tranter ils pledaders dals trais idioms è senza problems pussaivla.

L'onn 2007 è cun il titel Dschon Uein id atras istorias grischunas da Plinio Meyer cumparì l'emprim cudesch scrit per jauer. El è er vegnì publitgà sco audiocudesch legì da Plinio Meyer sez.

Atgnadads linguisticas[modifitgar | modifitgar il code]

In tratg caracteristic dal jauer è l'accentuaziun nunusitada da quels verbs ch'en il rest da la Rumantschia fineschen cun la desinenza -ar accentuada. En la Val Müstair vegnan quels verbs accentuads sin la penultima silba e la desinenza vegn indeblida daventond -er. In exempel per quai è il verb guárder enstagl da guardár. In'autra caracteristica, surtut cumpareglià cun il vallader, è la pronunzia da la silba -an- accentuada sco -aun-, per exempel en il pled rumauntsch enstagl da rumantsch. Questas duas atgnadads s'uneschan en il verb cháunter, che per vallader vegn pronzià chantár.

Exempel da lingua[modifitgar | modifitgar il code]

Il suandant text d'exempel demussa ils tratgs cuminaivels e differents tranter il jauer ed ils idioms da scrittira ladins.

Jauer Vallader Puter
La uolp d'era darchiau üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tegnea ün toc chaschöl in ses pical. Quai ma gustess, ha'la s'impissà, ed ha clomà al corv: „Cha bel cha tü esch! Scha tes chaunt es ischè bel sco tia apparentscha, lura esch tü il pü bel utschè da tots“.[1] La vuolp d'eira darcheu üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün toc chaschöl in seis pical. Quai am gustess, ha'la pensà, ed ha clomà al corv: „Che bel cha tü est! Scha teis chant es uschè bel sco tia apparentscha, lura est tü il plü bel utschè da tuots“. La vuolp d'eira darcho üna vouta famanteda. Cò ho'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho'la penso, ed ho clamo al corv: „Che bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots“.

Referenzas[modifitgar | modifitgar il code]

  1. Lia Rumantscha (Hrsg.): Rumantsch – Facts & Figures. Aus dem Deutschen von Daniel Telli. 2., überarbeitete und aktualisierte Ausgabe. Chur 2004, ISBN 3-03900-033-0. S. 31. (online).

Vesair era[modifitgar | modifitgar il code]