Lingua ladina

Ord Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
Ladin
Pajais Flag of Italy.svg Italia
Regiun Flag of Trentino-South Tyrol.svg Trentino-Tirol dal Sid
Flag of Veneto.svg Veneto (Provinza da Belluno)
Pledaders ca. 30 000
Tipologia SVO
Classificaziun

- Linguas indogermanas
0- Linguas italicas
00- Linguas romanas
000- Linguas retoromanas
0000- Ladin

Status uffizial
Uffizial en reconuschì dal stadi talian sco lingua minoritara
Reglà da divers instituts culturals, project SPELL
Codes da lingua
ISO 639-2 roa (autras linguas romanas)
ISO 639-3 lld

La lingua ladina è ina lingua romana che vegn discurrida en il nord da l’Italia.

Tenor l’opiniun d’intgins perscrutaders datti ina stretga parentella dal ladin da las Dolomitas cun il rumantsch dal Grischun e cun il furlan. La gruppaziun da quellas trais linguas sut la noziun linguas retoromanas è dentant contestada. La discussiun davart questa tematica ha num ‹Questione ladina›.[1]

Cun var 30 000 persunas da lingua materna tutga il ladin ensemen cun il fris dal Saterland, il fris dal nord, il feroais ed il rumantsch dal Grischun tar las linguas las pli pitschnas da l’Europa. Uschia sa stentan er ils Ladins da las Dolomitas da vegnir renconuschids sco minoritad linguistica tenor il dretg da linguas dal Cussegl da l'Europa. Da muntada en quest connex è surtut la Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras dal 1991. Quella prevesa spezialmain la «promoziun da linguas minoritaras en scolas, en l’administraziun ed en las medias».[2]

Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]

Tavla trilingua en Val Gherdëina

Il territori linguistic dal ladin è repartì sur trais regiuns administrativas. Quai rinforza l’isolaziun da las valladas ina da l’autra ed augmenta il squitsch d’assimilaziun linguistica. Surtut durant il temp dal faschissem (dapi il 1927) han ins empruvà da sfurzar tras la midada al talian.

Il ladin vegn discurrì per l’ina en parts da la regiun Trentin-Tirol dal Sid, numnadamain en la Val Gherdëina (Gröden) e Val Badia (Gadertal) en la provinza da Bulsaun (=Tirol dal Sid) sco er en la Val da Fascia, Val de Non, Val de Sol e Val de Rabi en la provinza da Trento (=Trentino). Plinavant vegn il ladin discurrì en la provinza da Belluno en la regiun Veneto, numnadamain en la Val da Fodom (Buchenstein) e da var 40 % dals abitants en il lieu da skis Cortina d'Ampezzo (Anpez).

Ultra da las tschintg valladas ladinas vegn il ladin er discurrì en las valladas cunfinantas Comelico, Agordino e Cadore. L’idiom da la Val de Non en la provinza da Trento, ch’è separada dal territori linguistic ladin dad oz, vegn savens er considerà sco ladin. Pervi da la l’istorgia separada da questas valladas vegn lur ‹ladinitad› però contestada dals Ladins da las tschintg valladas surmenziunadas (numnads Ladins dal Sella, Ladins atesins u Ladins tirolais). In substrat ladin en lur dialects vegn però confermà da plirs linguists.[3]

Las stentas d’unifitgar las diversas varietads scrittas dal ladin en ina lingua da standard han manà a l’elavuraziun dal ladin standard u ladin dolomitan (cf. sutvart).

Glottonims[modifitgar | modifitgar il code]

Las tschintg valladas ladinas situadas enturn il Sella

Per denominar il territori dal ladin dolomitan èn s’etablidas las suandantas noziuns (uschenumnads glottonims)[4]:

  • Sco ladin dal Sella vegnan designads ils dialects che vegnan discurrids en las valladas principalas dal ladin situadas enturn questa muntogna resp. pass. Igl èn quai ils tschintg idioms maréo/badiot (maréo = part inferiura da la Val Badia), gherdëina, fascian, anpezan e fodom.
  • Ladin dolomitan è in term in pau pli vast che cumpiglia ultra dal ladin dal Sella er dialects vischinants dal Cadore. Betg da confunder è questa naziun cun il ladin da standard, per il qual s’etablescha er pli e pli il num ladin dolomitan.
  • Ladin central u rumantsch central è la noziun che vegn duvrada per il territori ladin en il context da las linguas retoromanas. Graziadio Ascoli ha subsummà sut questa noziun ultra dal ladin dolomitan er anc ils dialects da la Val de Non.

Status[modifitgar | modifitgar il code]

Il ladin è reconuschì sco lingua administrativa e da scola regiunala en intginas vischnancas cun populaziun ladina. Tranter questas vischnancas tutgan Sëlva (Wolkenstein), Urtijëi (St. Ulrich), Santa Cristina (St. Christina), Badia (Abtei), Corvara, Maréo (Enneberg), San Martin de Tor (St. Martin in Thurn), La Val (Wengen), Cianacei (Canazei), Vich (Vigo di Fassa) e Poza (Pozza di Fassa), che sa chattan tuttas en la regiun Trentin-Tirol dal Sid.

La suandanta tabella mussa las differenzas regiunalas en l’utilisaziun quotidiana da la lingua ladina[5]:

Vallada Quota da la populaziun (%) che ...
declera il ladin sco lingua materna sa il ladin il meglier discurra ladin cun ils geniturs discurra ladin cun ils agens uffants discurra ladin cun auters uffants dovra il ladin sin ils uffizis
Val Badia 95 87 91 96 97 93
Gherdëina 79 64 73 78 84 75
Fascia 66 59 70 76 73 63
Fodom 78 79 91 93 89 88
Anpezo 33 33 53 50 42 27

Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]

Curatur Josef Anton Vian, autur da l’emprima grammatica ladina (Val Gherdëina, 1864)

Cun la campagna militara dal schef d’armada roman Nero Drusus è il territori dals pievels alpins vegnì dividì en pliras provinzas romanas. Sinaquai èn er burgais da l’Imperi roman ids a star en questas regiuns. Il num ‹ladin› deriva da ‹latin› ed inditgescha ch’i sa tracta tar questa lingua d’ina varianta dal latin vulgar dal territori alpin romanisà. Il ladin vegn per ordinari attribuì a las linguas retoromanas. Schebain igl ha però dà ina lingua d’origin surregiunala per l’entir territori da las linguas retoromanas è contestà tranter ils scienziads e vegn discutà sco Questione ladina.

A partir dal 6avel tschientaner han ils Baiuvars ch’èn arrivads nà dal nord stgatschà ils idioms retoromans or da vastas parts da l’anteriur territori da derasaziun. Gia en il 11avel tschientaner è il territori da l’Eisacktal fin en il Pustertal stà germanisà. Pli tard è il territori ladin sa sminuì supplementarmain nà dal sid pervi da l’avanzament dal talian. Quest process ha cuntinuà en tala moda ch’il ladin vegn oz be pli discurrì en paucas valladas. Cun la fin da l’Emprima Guerra mundiala e l’annexiun da la part meridiunala dal Tirol a l’Italia èn ils territoris da lingua ladina da l’Austria-Ungaria crudads a l’Italia.

Il moviment naziunal talian dal 19avel e 20avel tschientaner ha vis en il ladin quasi adina in dialect talian, quai che vegn renvià da la gronda part dals Ladins. En la Cunvegna Gruber-De Gasperi dal 1946 n’era previsa nagina protecziun per ils Ladins. Pir il 1972, tras il segund statut d’autonomia per il Tirol dal Sid, han ils Ladins cuntanschì en quest territori dretgs da minoritads.[6]

L’onn 1988 han ils instituts da cultura ladins Micurà de Rü e Majon di Fascegn incumbensà il professer turitgais Heinrich Schmid da stgaffir ina lingua da standard communabla (ladin standard resp. ladin dolomitan). Las directivas correspundentas èn cumparidas il 1998. Entaifer la populaziun e tar ils gremis politics è l’acceptanza da questas stentas da codificaziun stada fin qua modesta.

Cumparegliaziun dals idioms ladins[modifitgar | modifitgar il code]

Il bain Seres a Campill (Val Badia)
Val Gherdëina cun Sella (davosvart a sanestra) e Saslonch
Vich (Vigo di Fassa)
Rèba (Arabba), Fodom
Anpëz (Cortina d’Ampezzo)
Maréo/badiot
Nosc Pere dal cí,
al sii santifiché to enom,
al vëgni to rëgn,
töa orenté sii fata,
desco sö al cí ensciö söla tera.
Gherdëina
Pere nost, che t'ies tl ciel,
sibe santificà ti inuem,
vënie ti rëni,
sibe fata ti ulentà,
coche en ciel enscì en tiera.
Fascian
Père nosc che te es sun ciel,
sie fat sent to inom,
fa che vegne to regn,
to voler sie semper respetà,
tant sun ciel che su la tera.
Fodom
Père nòst che t'es sun paradíš,
benedât lé l tuo inóm,
resta con nos,
che sará fat ci che te vòs
sun ciél e su la tièra.
Anpezan
Pare nosc, che te stas su in zielo,
sée fato santo el to gnon,
viene el to regno,
sée fato chel che te vos tu,
tanto in zielo che su ra tera.
Ladin dolomitan
Pere nost, che t'ies en ciel,
al sie santifiché ti inom,
al vegne ti regn,
sia fata tia volonté,
coche en ciel enscì en tera.
Talian 
Padre nostro che sei nei cieli,
sia santificato il tuo nome,
venga il tuo regno,
sia fatta la tua volontà
come in cielo, così in terra.
Latin 
Pater noster, qui es in caelis,
sanctificetur nomen tuum.
Adveniat regnum tuum.
Fiat voluntas tua,
sicut in caelo, et in terra.

Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]

  1. Luigi Heilmann, Guntram A. Plangg: Ladinisch: Externe Sprachgeschichte. En: Lexikon der Romanistischen Linguistik. Tom III. Tübingen, Niemeyer 1989, ISBN 3-484-50250-9, p. 720–733.
  2. Areguard il stadi da ratificaziun da la Charta da linguas en l’Italia cf. qua (situaziun dal 2016).
  3. Tenor Guntram A. Plangg: Ladinisch: Interne Sprachgeschichte I. Grammatik. En: Lexikon der Romanistischen Linguistik. Tom III. Niemeyer, Tübingen 1989, ISBN 3-484-50250-9, p. 646–667 e Roland Bauer: Ladin (Dolomitenladinisch, Zentralladinisch, Zentralrätoromanisch). En: Nina Janich, Albrecht Greule (ed.): Sprachkulturen in Europa. Narr, Tübingen 2002, ISBN 3-8233-5873-1, p. 144−149.
  4. Tenor Dieter Kattenbusch: Rätoromanisch oder Ladinisch? Dolomitenladinisch = Sellaladinisch = Zentralladinisch = Zentralrätoromanisch? Einige Bemerkungen zu einem terminologischen Streit. En: Ladinia – Sföi culturâl dai ladins dles Dolomites. 12 (1988), p. 5–16.
  5. Tenor Dell'Aqulia ed Iannàccaro, 2006.
  6. Daniel Perathoner: Mehrsprachigkeit in Südtirol aus dem Blickwinkel ladinischsprachiger Kinder. Lavur da diplom 08/2010, p. 6–10 (PDF; 1657 kB). En: Online-Bibliothek der Universität Wien, consultà ils 15 da mars 2016.

Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]

  • Rut Bernardi: Curs de gherdëina – Trëdesc lezions per mparé la rujeneda de Gherdëina/Dreizehn Lektionen zur Erlernung der grödnerischen Sprache. Istitut Ladin Micurà de Rü, St. Martin in Thurn 1999, ISBN 88-8171-012-9.
  • Vittorio Dell'Aquila e Gabriele Iannàccaro: Survey Ladins: Usi linguistici nelle Valli Ladine. Autonome Region Trentino-Südtirol, Trient 2006, ISBN 88-86053-69-X.
  • Marco Forni: Wörterbuch Deutsch–Grödner-Ladinisch. Vocabuler tudësch–ladin de Gherdëina. Istitut Ladin Micurà de Rü, St. Martin in Thurn 2002, ISBN 88-8171-033-1.
  • Giovanni Mischí: Wörterbuch Deutsch-Gadertalisch. Vocabolar Todësch–Ladin (Val Badia). Istitut Ladin Micurà de Rü, St. Martin in Thurn 2000, ISBN 88-8171-022-6.
  • Giovanni Mischí: Der Wortschatz im heutigen Ladinischen und das Dilemma mit seinem Ausbau: Freier Lauf oder gezielte Planung? En: Ladinia, XXVI–XXVII (2002/2003), p. 357–365.
  • Günter Holtus, Michael Metzeltin, Christian Schmitt (ed.): Lexikon der Romanistischen Linguistik. 12 toms. Niemeyer, Tübingen 1988–2005; tom III: Die einzelnen romanischen Sprachen und Sprachgebiete von der Renaissance bis zur Gegenwart. Rumänisch, Dalmatisch / Istroromanisch, Friaulisch, Ladinisch, Bündnerromanisch. 1989, p. 646–763.
  • Theodor Gartner: Ladinische Wörter aus den Dolomitentälern. Niemeyer, Halle 1913 (digitalisat).
  • Maria Giacin Chiades (ed.): Lingua e cultura ladina. Canova, Treviso 2004, ISBN 88-8409-123-3.
  • Constanze Kindel: Ladinisch für Anfänger. En: Die Zeit. 4/2006, 17 da schaner 2006 (online).
  • Heinrich Schmid: Wegleitung für den Aufbau einer gemeinsamen Schriftsprache der Dolomitenladiner. Istitut Ladin „Micurà de Rü“, St. Martin in Thurn/Istitut Cultural Ladin Majon di Fascegn, San Giovanni 1994 (PDF; 711 kB).
  • Servisc de Planificazion y Elaborazion dl Lingaz Ladin (SPELL): Gramatica dl Ladin Standard. Istitut Ladin Micurà de Rü, St. Martin in Thurn e.a. 2001, ISBN 88-8171-029-3 (PDF; 457 kB).

Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]

Commons Commons: lingua ladina – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio