Sutsilvan

Ord Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
Write.svg Questa pagina è scritta en rumantsch grischun. Igl exista er in artitgel davart il medem tema en sutsilvan.

[[Categoria:]]

Sutsilvan
sutsilvan / rumàntsch
Pajais Flag of Switzerland.svg Svizra
Regiun Chantun Grischun / Sutselva
Pledaders < 4000[1]
Tipologia SVO
Classificaziun

- Linguas indogermanas
0- Linguas italicas
00- Linguas romanas
000- Linguas retoromanas
0000- Lingua rumantscha
00000- Sutsilvan

Status uffizial
Uffizial en vesair status uffizial

Il sutsilvan lede ...

Classificaziun[modifitgar | modifitgar il code]

Entaifer il domini linguistic rumantsch furma il sutsilvan ensemen cun il surmiran il rumantsch dal Grischun Central, ina sutgruppa dal rumantsch renan che cumprenda er il sursilvan. Il rumantsch renan è ina da las duas gruppas dialectalas principalas dal rumantsch; siond l'autra il rumantsch ladin en l'Engiadina e la Val Müstair.

Per la classificaziun dal rumantsch sco „lingua cumplessiva“, guarda en l'artitel rumantsch dal Grischun.

Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]

Artitgel principal: Istorgia dal rumantsch

Ils idioms rumantschs derivan dal latin vulgar ch'ils invasurs romans han purtà l'onn 15 a.C. en il territori dal Grischun dad oz. Cur che la populaziun idigena ha inizià da surpigliar il latin, è quel sa maschadà cun las linguas preromanas ch'existevan en la regiun. Cun l'ir dal temp ha il latin survegnì il suramaun; il linguatg nov ha dentant cunservà intgins tratgs da las linguas indigenas, l'uschenumnà substrat.

L'onn 1601 ha Daniel Bonifaci, il magister sin il chastè da Farschno (Fürstenau), publitgà l'emprim cudisch per sutsilvan. I sa tracta d'ina translaziun amplifitgada dal catechissem da Johann Pontisella en il dialect da la Tumleastga. Gia l'onn 1611 è si'ovra dentant vegnida remplazzada d'in catechissem sursilvan, Ilg vêr sulaz da pievel giuvan da Steffan Gabriel.

La suandanta ovra che ha influenzà la cuntrada linguistica lung il Rain (Surselva e Sutselva refurmadas) era la translaziun sursilvana dal Nov Testament da Luzi Gabriel, il figl da Steffan, ch'è cumparida l'onn 1648.

Derasaziun e dialects[modifitgar | modifitgar il code]

Charta linguistica dal Grischun. L'intschess dal sutsilvan en cotschen stgir.

Intschess tradiziunal[modifitgar | modifitgar il code]

L'intschess dal sutsilvan, la Sutselva, s'extenda lung il Rain Posteriur (sutsilvan Ragn Posteriur, era Ragn davos)[2] e cumprenda da sid a nord la Val Schons cun la Muntogna da Schons e la Val Ferrera, lura parts da la Tumleastga, la Mantogna ed Il Plaun. La Tumleastga, la Mantogna ed il Schons numn'ins Sutselva Pintga. En l'ost marca il Mir (surmiran Meir, tudestg Schin) il cunfin tranter la Tumleastga e la Val d'Alvra e damai cun il surmiran. Da quel puct da vista deriva er la designaziun alternativa rara Sotmeir, pia «sut il Meir», per la Tumleastga. L'Uaul Grond en il vest separa il sutsilvan discurrì dal sursilvan discurrì. Quest guaud, per latin silva, dat il num a las duas regiuns che schain repectivamain «sut e sur il guaud». Il Plaun (en ortografia sutsilvana igl Plàn)[2] dovra tradiziunalmain il sursilvan sco lingua da scrittira.

→ Vesair era: Intschess tradiziunalmain rumantsch

Dialects[modifitgar | modifitgar il code]

Il sutsilvan reflectescha la topografia da la Val dal Rain Posteriur e si divida en las gruppas dialectalas da Schons, da la Tumleastga e da la Mantogna sco era dal Plaun, nua che la davosa furma ina zona da transiziun vers il sursilvan.

  • Il rumantsch da Schons sa preschenta detg omogen. Differenzas minimalas datti tranter las vischnancas da la Val e quellas da la Muntogna. Cun il dialect da Seglias, ch'è mort or suneter il grond incendi dal 1887, possedeva il rumantsch da Schons in avantpost ordaifer la Viamala, la quala furma uschiglio il cunfin dialectal vers la Tumlestga e la Mantogna. A questa gruppa tutgan er ils dialects da la Val Farera cun las anteriuras vischnancas da Farera e Calantgil. Lezs mussan ina leva tendenza vers ils dialects surmirans e ladins che sa mussa per exempel en il pronom relativ ‹tga› nua ch'il resta ha ‹ca›.
  • (Tuleastga e/u Mantogna) Intgins vitg da la Tumleastga bassa agiunschan a la prima persuna singular dals verbs il suffix -el sco il sursilvan.
  • Ils dialects dal district dal Plaun vegnan normalmain classifitgads sco mittelbündnerisch u sutsilvan, mussan dentant era caracteristicas ch'èn tipicas per il sursilvan. Els furman damai ina zona da transiziun tranter las gruppas surmenziunadas ed ils dialects sursilvans.

Situaziun actuala[modifitgar | modifitgar il code]

En la dumbraziun federala dal 2000 han anc be 1175 da 11'453 persunas en la Sutselva declara rumantsch sco lingua principala. La davosa bastiun dal sutsilvan èn ils otg vitgs da la Muntogna da Schams, tranter la Pùntcrap (chavorgia da la Rofla) e la Viamala, nua che 252 dals 388 abitants han inditgà il rumantsch sco lingua principala.[3]

Tenor la publicaziun La situaziun actuala dal rumantsch da Jean-Jacques Furer che sa basa sin las datas da las dumbraziuns federalas mussa il rumantsch tranter il 1990 ed il 2000 ina sminuziun da 26,6% sin 7,9% (lingua dumagnada il meglier) resp. da 19,3% sin 13,8% (lingua discurrida cun la famiglia) en l'intschess tradiziunalmain sutsilvan. Il document precisescha (citat da las secziun relativas):[4]

6. Il rumantsch sco lingua dumagnada il meglier en l'intschess tradiziunalmain rumantsch (TR)

«En l’intschess dal sutsilvan mantegna il rumantsch in pau preschientscha sulettamain en la Val Schons (20,8%) ed en duas vischnancas da la Tumleastga, Veulden (14%) e Sched (19,4%). En quatter pitschnas vischnancas da la Mantogna da Schons[A 1] declera schizunt anc ina flaivla maioritad da la populaziun il rumantsch sco meglra lingua.»

Jean-Jacques Furer: La situaziun actuala dal rumantsch

7. Il rumantsch sco lingua discurrida cun la famiglia en l'intschess tradiziunalmain rumantsch (TR)

«En l’intschess dal sutsilvan mantegna il rumantsch in tschert nivel mo pli en la Val Schons (33,2%) ed en duas vischnancas da la Tumleastga, Veulden (23,2%) e Sched (29,2%). En tut las tschintg pitschnas vischnancas da la Mantogna da Schons[A 1] mantegna el anc ina maioritad d’almain dus terzs.»

Jean-Jacques Furer: La situaziun actuala dal rumantsch

Fonetica e fonologia[modifitgar | modifitgar il code]

Vocals[modifitgar | modifitgar il code]

Il sutsilvan distingua cleramain tranter vocals lungs e curts. Ils vocals lungs èn pli lungs sco en il tudestg u en il talian.[5]

En silba aperta èn vocals normalmain lungs, en silba serrada normalmain curts. Las valurs (lunghezza) varieschan da regiun en regiun.[5]


Relaziun tranter scrittira e pronunzia[5][6]
Grafia IPA Descripziun Exempels
a /a/
/ə/
a en il sun inizial (Anlaut) e aifer il pled è adina avert e vegn pronunzià sco en tudestg Blatt
a nunaccentuà en il sun final (Auslaut) vegn reducì a schwa («e mit»)
vurdar
tei dormas
e /e/
/ɛ/
/ɪ/
/ə/
e accentuà serrà vegn pronunzià sco en tudestg Meer
e accentuà avert vegn pronunzià sco en tudestg nett
e accentuà po era vegnir pronunzià sco il i avert en tudestg mit
e nunaccentuà en il sun final vegn reducì a schwa («e mit»)
cler
det
puder
giavel
i /i/ i è adina serrà e vegn pronunzià sco en tudestg Stiefel madir
o /o/
/ɔ/
o serrà vegn pronunzià sco en tudestg Not
o avert vegn pronunzià sco en tudestg Wolle
scola
posta
u /u/
/ʊ/
u serrà vegn pronunzià sco en tudestg Spur
u avert vegn pronunzià sco en tudestg Hund
dascus
mund


Annotaziuns
  • Las variantas da la Mantogna enconuschan er ils suns «ladins» /y/ (ex. pùnt → /pynt/ ‹pünt›) ed /ø/ (ex. jou → /jøː/ ‹jö›). Sco tut las variantas regiunalas vegn quellas represchentà en l'ortografia da tetg entras bustabs cun accent grav (qua ‹ù›) a u combinaziuns da vocals che na cumparan betg uschiglio (qua ‹ou›). (vesair chapitel Ortografia).
  • /ɪ/, ch'è foneticamain [ɪ], vegn considerà sco «ina sorta ‹e›». Ses status sco fonem autonom vegn confermà da pèrs da contrast minimals sco /lec/ (lai) e /lɪc/ (legì).[7]

Diftongs[modifitgar | modifitgar il code]

Ils diftongs (combinaziuns da dus vocals) preschents en il sutsilvan sa laschan divider en duas gruppas: Ils pli blers èn diftongs discendents ch'han l'accent sin l'emprima part; ils paucs diftongs ascendents percunter han l'accent sin il segund vocal.[6] I dat diftongs sco /ai/ ch'existan en tuttas variantas ed auters ch'i dat be ina da las trais zonas, per exempel /eu/ en Tumleastga. Ulteriuras variaziuns dialectalas n'èn betg d'excluder.

Damai ch'il sutsilvan dovra in'ortografia da tetg che vegn legida en ils dialects regiunals e locals, po la medema grafia represchentar in diftong en tscherts dialects ma in monoftong (sun simpel) en auters. Plinavant datti grafias che stattan per differents diftongs en differents dialects. In exempel tipic è la grafia ‹ieu› che stat normalmain per ils diftongs /iɐ/ en Schons e /eu/ en Tumleastga ma per il monoftong /ø/ sin la Mantogna.

Il diftong ascendent ‹ea› – pronunzià /iɐ/ en Schons e /ɛɐ/ en Tumleastga e sin la Mantogna – vala sco «noda» dal sutsilvan, damai ch'el n'exista betg en tschels idioms.[7]

La suandanta tabella dat in survista generala sur ils diftongs cun lur pronunzia en las trais regiuns, partind da lur represchentaziun scritta (grafia). Sch'ina grafia na represchenta in diftong en ina da las variantas, sche stat la pronunzia en parantesas. Diftongs che cumparan (bunamain) exclusivamain en combinaziun cun auters suns vegnan descrits ensemen cun quels.


Survista sur ils diftongs en il sutsilvan[8]
Grafia IPA Descripziun Exempels
VS T M
Diftongs discendents
ai /ai/ ... mains
au /au/ ... tgau
ei /ei/ ... mei
ieu /iɐ/ /eu/ (/ø/) ... glieud
Diftongs ascendents
ea /iɐ/ /ɛɐ/ ... pearder

Consonants[modifitgar | modifitgar il code]

Inventari da consonants
  bilabial labiodental alveolar postalveolar mediopalatal velar glottal
occlusiv p  b   t  d   c  ɟ k  g  
affricat     ts      
nasal m   n   ɲ (ŋ)  
frikativ   f  v s  z ʃ  ʒ     (h)
liquid     r  l   ʎ    

Ortografia[modifitgar | modifitgar il code]

L'ortografia dal sutsilvan è da quel tip ch'ins enconuscha en la linguistica cun il num tudestg Deckmantel-Orthographie;[9] per rumantsch discurr'ins era d'ina ortografia da tetg. Ella sa dastingua da l'ortografia da tschels idioms tras il fatg ch'ella vegn mintgamai pronunziada en il dialect local da quel che la legia.


Ortografia Pronunzia
Schons Tumleastga Mantogna
ieu
durmieu (durmì) durmia durmeu durmö
mieula (mieula) miela meula möla
ieus
mieus (mes) meas meu
tieus (tes) teas teu
sieus (ses) seas seu
à (àn, ànt, ànz)
pàn (paun) pang paung pöng
grànd (grond) grand graund grönd
curànta (quaranta) curanta curaunta curönta
ù (ùn, ùnt, ùnz)
stizùn (butia, stizun) stizung stizeung stizüng
pùnt (punt) punt peunt pünt
iac
fiac (fieu) fia fiac fiac
eing
dumeingia (dumengia) dumengia dumangia dumengia
malameing (malamain) malamentg malamaintg malameign
ò (òn, ònt, ònz)
bòld (baud) bold bauld[Ort. 1] bold
tgòld (chaud) tgold tgauld[Ort. 1] tgold
òlt (aut) olt ault[Ort. 1] olt
fòlz (fauss) folz faulz[Ort. 1] folz
  1. 1.0 1.1 1.2 1.3 Il diftong exista mo en la Tumleastga òlta.


Ortografia Pronunzia
Schons Tumleastga Mantogna
jou (jau) jau, ia ju, eu
lungaitg (lingua, linguatg) lungatg lunghetg lungatg
maitg (matg) matg metg matg
adaitg (adatg) adatg adetg adatg
aigen (agen) agen egen agen
giou (giu) giau geu geu
noua (nua) naua neua neua
cùa (cua) cua ceua ceua
scùa (scua) scua sceua sceua

Vocabulari[modifitgar | modifitgar il code]

Exempels[modifitgar | modifitgar il code]

Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]

Introducziun (linguas retoromanas e rumantsch dal Grischun en general)
  • Ricarda Liver: Rätoromanisch: eine Einführung in das Bündnerromanische. Narr, Tübingen 1999. (prevista)
  • John Haiman, Paola Benincà: The Rhaeto-Romance Languages. Routledge, 1992. (prevista)
Litteratura descriptiva e grammaticas
  • Gion Cahannes: Grammatica romontscha per Surselva e Sutselva. Stampa da Giusep Condrau, Ediziun della Ligia romontscha, Mustér 1924.
  • Giuseppe Gangale: Reglas digl Rumàntsch da Sutselva... Cuera, 1944.
  • Johann Luzi: Lautlehre der subselvischen Dialekte. (dissertaziun) Erlangen, 1904. (en la rait)
  • Richard Valdemar Täckholm: Études sur la phonétique de l'ancien dialecte sousselvan. (dissertaziun) Almqvist & Wiksell, Upsala 1895. (en la rait)
Manuals e cumpendis
  • Curo Mani: Sutsilvan plido a Sutsilvan scret. Leia Rumàntscha, Cuira 1964.
  • Gieri Menzli et al.: Curs da rumàntsch sutsilvan. Leia Rumàntscha, Cuira 1991.
  • Corrado Conforti, Linda Cusimano: An lingia directa 1 - Egn curs da rumàntsch sutsilvan. Leia Rumàntscha, Cuira 1997/98.
Dicziunaris
  • Curo Mani: Pedari sutsilvan. Rumàntsch - Tudestg. Tudestg - Rumàntsch. Leia Rumàntscha, Cuira 1977.
  • Wolfgang Eichenhofer (Red.): Pledari/Wörterbuch sutsilvan-deutsch/deutsch-sutsilvan, Lehrmittelverlag des Kantons Graubünden, Chur 2002.

Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]

  1. 1.0 1.1 En il text rumantsch cumpara pliras giadas la noziun „Mantogna da Schons“, nua ch'en il text tudestg sta scrit „Schamserberg“. Mengiada è pia la Muntogna da Schons e betg la Mantogna/Heinzenberg.

Referenazas[modifitgar | modifitgar il code]

  1. John Haiman; Paola Benincà: The Rhaeto-Romance Languages. ...
  2. 2.0 2.1 Glossari Nums locals a nums da parsùnas. En: Curo Mani: Pledari sutsilvan rumàntsch - tudestg, tudestg - rumàntsch. (v. Litteratura)
  3. Huldrych Blanke: Ein Förderer der Muttersprache. Tumasch Dolf und die sutselvischen Romanen am Hinterrhein.. In: NZZ Online. 4 d'avust 2003 (Stand: 7 da november 2010).
  4. Jean-Jacques Furer: La situaziun actuala dal rumantsch. Neuchâtel 2005, ISBN 3-303-01203-2
  5. 5.0 5.1 5.2 Conforti/Cusimano 1997/98, p. 63.
  6. 6.0 6.1 Mani 1977, p. XIV.
  7. 7.0 7.1 Haiman/Benincà 1992, p. 31.
  8. Conforti/Cusimano 1997/98, p. 64.
  9. Liver 2010, p. 56.

Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]