Zum Inhalt springen

Lingua leonaisa

Ord Wikipedia
Liunais
Llïonés / Llingua Llïonesa
Pajais Spagna Spagna

Portugal Portugal

Regiun Spagna: Liun, Zamora, Salamanca
Portugal: District da Bragança
Pledaders 55.000 (2026)[1]
Tipologia SVO
Classificaziun
Indo-uropeyinne
Italike
Romans
Linguas romanas occidentale
Ibero-romane
Gruppa linguistica liunaisa
Liunais
Status uffizial
Uffizial en Recunuschida en il Statut d'Autonomia da Castiglia e Liun (Art. 5.2).

Recunuschida da la Spagna sco lingua minoritara. L'UNESCO considera la lingua sco gravemaind periclità.

Codes da lingua
ISO 639-1 roa
ISO 639-2 roa
ISO 639-3 roa-lli
Glottolog leon1245
Linguasphere 51-AAA-cc
Exempel

Tolos homes nacen llibres ye iguales en dinidá y dreichos, y pula razón y la sua conciencia tienen que portase fraternálmente unos cun outros.

Charta linguistica da la Peninsla Iberica: il verd mussa la lingua liunaisa.
Charta linguistica da la Peninsla Iberica : il liunais (verd) sco lingua romana independenta.

Il liunais (Llïonés u Llingua Llïonesa en liunais), quai è ina lingua romana[2] che appartegna a la gruppa iberoromanica. El vegn tschintschà tradiziunalmain en las provinzas da Liun, Zamora e Salamanca en Spagna, ed en il district da Bragança en Portugal. Ma, sper il district da Bragança, existan provas che il liunais vegniva tschintschà era en auters territoris dal Portugal dad oz che appartegnevan al Reginavel da Liun.[3] Ensemble cun l'asturian ed il mirandais furma el la binde linguistica liunaisa. Il liunais è recunuschì sco lingua sut il code Linguasphere 51-AAA-cc.[4].

Istorgia

[modifitgar | modifitgar il code]

Il liunais deriva directamain dal latin vulgar. El n'è betg ina evoluziun dal latin classic (d'escrijhaedje), mabain da la lingua dal pievel suenter l'expansiun da l'Imperi roman.

Emprimas perditgas

[modifitgar | modifitgar il code]

Durant l'Eda Media era il liunais la lingua principala ed uffiziala dal Reginavel da Liun[5].

El vegniva utilisà a la curt da Liun e sa chatta fitg savens en ils documents da l'administraziun e las cartas da giustia da quell'epoca, avant il spotchaedje linguistic dal castiglian.[6][7]

Po l'escrijhaedje, l'emprima prova, che ins crajeva esser la pli veglia d'ina lingua romana en la Peninsla Iberica, è il document chattà en l'Archiv da la Catedrala da Liun. Quai è la « Nodicia de Kesos », in document da l'onn 959. Quel text deriva dal claustra da San Justo y Pastor a Rozuela (che ha dispareschì oz ed era situà en la vischnanca dad Ardón).

Il liunais è stà la lingua uffiziala da la documentaziun liunaisa[8] fin il tschientaner XIV, mument ch'el è vegnì remplazzà dal castiglian en las chanzlias e restà sco lingua orala.[9]

La lingua sa consolidescha en l'Eda Media cun ina norma definida, tant per la sintaxa sco per la morfologia u il lexic, basada sin in consens grafic tranter ils scripturs e nutars, tant per il sistem dals nums sco per il sistem dals verbs.[10] Blers scripturs ed ovras han scrit cun ina fitg forta influenza dal liunais, sco Antonio Torquemada.[11] Ozendi (2026) dumbra il liunais 55.000 tschintschaders nativs[12]. El sa chatta en privel da svanir, avant la mancanza da recunuschientscha legala ed ils process d'assimilaziun.

Tradiziun litterara

[modifitgar | modifitgar il code]

Malgrà che l'utilisaziun uffiziala è armada, il liunais è restà en la cultura. Existan trazzas impurtantas en la litteratura dals tschientaners XV e XVI, oravant tut en il teater pastoral.[13]

Il liunais n'è betg mo ina lingua da la populaziun, mabain era ina lingua da creaziun litterara en la provinza da Salamanca. En ils tschientaners XV e XVI cumpara il liunais en il teater da Juan del Enzina[14], oravant tut en sias Églogas (che mussan la vitalitad da la lingua), sco ina lingua distinta dal castiglian.[13]

Pli tard, en il tschientaner XVIII, il scriptur Diego de Torres Villarroel, lià a l'Universitad da Salamanca, ha cuntinuà questa tradiziun cun elemints liunais en sias ovras sco Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte.[15]

Questa presientscha litterara ed academica a Salamanca cumprova che il liunais era ina lingua da creaziun culturala fin a l'entschatta da l'epoca moderna.

Evoluziun en il tschientaner XX

[modifitgar | modifitgar il code]

A l'entschatta dal tschientaner XX è la publicaziun da « Cuentos en dialecto leonés » da Caitano Galán Bardón (1907) stada in pass impurtant.[16] Quest'ovra ha dà in ferm perditga sin l'autonomia culturala dal liunais. Durant il tschientaner XX, ils studis èn stads fitg numerus, da la morfologia fin la sintaxa.[17]

Il domini dal liunais ha enconuschì grondas midadas.[18] Duas varietads han sviluppà lur agens standards: l'asturian (1981)[19] e lo mirandais (1999).[20] Il liunais è la lingua istorica da la quala derivan las varietads modernas.

Universitad

[modifitgar | modifitgar il code]

Ozendi ha il liunais ina auta recunuschientscha en las universitads da l'Europa. In exempel è la perscrutaziun da Raúl Sánchez Prieto, Vice-Rector da l'Universitad da Salamanca, che recunuscha il liunais sco lingua autoctona en il Coimbra Group.[21]

La linguistica cumparativa tranter l'itaglian ed il liunais è stada il suget da monografias en Germania, mussond che il liunais è in sistem autonom fin al nivel da doctorat.[22]

Tecnologia e modernisaziun

[modifitgar | modifitgar il code]

L'utilisaziun dal liunais en l'era digitala vegn mussada tras l'isanza da novas tecnologias da l'infurmaziun. La perscrutaziun dad Abel Pardo Fernández davart il liunais e las TIC (2008) analisa l'impurtanza per il futur da la lingua. [23]

Filologia

[modifitgar | modifitgar il code]

La perscrutaziun scientifica ha permess da definir si'istorgia.

  • Analisa istorica: Ils studis davart il vegl liunais (Altleonesisch) mussan sia contribuziun en documents dal tschientaner XIII.[24] El è recunuschì sco in sistem propri en las linguas ibericas.[25]
  • Morfologia e lexic: Las particulartads da la conjugaziun èn stadas bain studiadas.[26] Il lexic actual è bain documentà era.[27]
  • Sociolinguistica: La situaziun dal liunais vegn cumparada cun autras pitschnas linguas, sco il frison dal nord.

L'influenza dal liunais en Salamanca[28] e l'Estremadura è documentada, mussond che il liunais s'a stidà per dner in fond d'lingaedje fitg diferent dal castiglian.[29] La scola itagliana da filologia romana ha adina dà plazza al liunais, recunuschand el sco ina rom independent. Filologs sco Gerhard Rohlfs e Carlo Tagliavini han studià las particulartads foneticas sco ina valitaiva conservaziun dal latin.[30] [31]

Francesco Avolio ha sviluppà l'concept da «linguas soras». Il liunais ha la medema identitad che las linguas naziunalas, paski si diferenza vint d'on costé politic ed istoric, nén d'si linguistica. [32]

Status

[modifitgar | modifitgar il code]

Il liunais è recunuschì legalmain en Spagna en il Statut d'Autonomia da Castiglia e Liun (Artitgel 5.2): "Il liunais vegn ad esser ogget d'ina protecziun specifica da vart da las instituziuns per via da sia valita particulara entir il patrimoni linguistic da la Cuminanza."[33]

Questa recunuschientscha è en il rom dal patrimoni linguistic da la Cuminanza, cun in focus specific sin il liunais. Il castiglian è protegì sco lingua communabla, ma il liunais ha ina protecziun "specifica".

UNESCO ed il Cussegl da l'Europa

[modifitgar | modifitgar il code]

D'accord cun las normas da l'UNESCO, il liunais è ina lingua autonoma, ma classifitgada sco «gravemaind periclità». L'Atlas da l'UNESCO (pag. 55, "Leonese") detga ina protecziun specifica separada dal castiglian. Questa recunuschientscha oblidja ils guverns a rprander mesiras per salvar quest patrimoni da l'umanitad.[34]

Il liunais è era sustegnì tras la Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras. En il setinme rapport d'evaluaziun dal Cussegl da l'Europa dad onn 2024 (MIN-LANG (2024)17), il Comitè d'experts ha rmarkà megliuraments en ils studis universitars (artitgel 7.1.h), ed en la reducziun da las discriminaziuns (artitgel 7.2). Ma il Comitè mussa era in regress (↘) en la consideraziun dals basegns dals tschintschaders (artitgel 7.4). En il rapport vegn ditg che la Spagna ni rispeta nén co (＝) ses engaschaments per l'utilisaziun dal liunais en la vita publica (art. 7.1.c, d), ni en l'instrucziun (art. 7.1.f).[35]

Ortografia e fonetica

[modifitgar | modifitgar il code]

La lingua liunaisa eploya in sistem d'ortografia basà sin in consens grafic dapi l'Eda Media. Se chattan influenzas istoricas per affirmar l'autonomia da la lingua.

  • **Diärese (¨):** Utilisada per marcar l'hiat: Llïonés, llïonesa.
  • **Double "nn":** Represchentaziun dal son n palatal, different dal ñ (bable, castiglian). Bispiel: mannana.
  • **Sistem dal /k/ (c, q):** Mantegniment dal sistem latin (c e q).
  • **Infinitiv en -e:** Conservaziun da la -e finala (verbs latins), in vî caractere che s'a pierdù en bable asturian. Bispiel: pechare, chovere.
  • **-ct- a -ich-:** Evoluziun specifica: feichu, different da -it- (portugais) u -ch- (castiglian).
  • **Vocalissem en -u:** Chiusura sistematica: annu, fumu.
  • **Palatalisaziun en ch:** Ils gups pl-, cl-, fl- daventan ch- (sco en portugais). Bispiel: chanu, chave.
  • **Diftongs "ei/ou":** Conservaziun dals diftongs che èn vegnids reducis en castiglian. Bispiel: cantóu, veiga.

Artitgels e Pronoms

[modifitgar | modifitgar il code]
GschlechtLatinLiunaisRumantsch
Masculin sing.illumelil / l'
Feminin sing.illamla
Neutrum sing.illudlu
Masculin plur.illoslosils / las
Feminin plur.illaslas
PersunaLatinLiunaisRumantsch
1. (Singular)egoyoujau
2. (Singular)tututi
3. (Masculin sing.)illeélel
3. (Feminin sing.)illaeillaella
3. (Neutrum sing.)illudeilluon
1. (Masculin plur.)nosnusoutrosnus
1. (Feminin plur.)nosnusoutrasnus
2. (Masculin plur.)vosvusoutrosvus
2. (Feminin plur.)vosvusoutrasvus
3. (Masculin plur.)illieillosels
3. (Feminin plur.)illaeeillasellas

Vocabulari cumparativ

[modifitgar | modifitgar il code]

López Santos analysescha la diftongaziun dal liunais ed il valon sco process parallels.[36]

LatinLiunaisCastiglianPortugaisItaglianAnglaisRumantsch
annusannuañoanoannoyearonn
linguallingualengualíngualingualanguagelingua
lignalleinnaleñalenhalegnafirewoodlaina
clavischavellavechavechiavekeyclav
clauderepecharecerrarfecharchiuderecloseserrar
factumfeichuhechofeitofattodonefatg
planumchanullanochãopianoplainplaun
filiusfiyuhijofilhofigliosonfigl
noctemnueichenochenoitenottenightnotg
oculusgueyuojoolhoocchioeyeegl

Referenzas

[modifitgar | modifitgar il code]
  1. ↑ Asociación de la Llingua Llïonesa El Fueyu (2026)
  2. ↑ Quai vul dir: il liunais deriva da la medema famiglia sco il catalan, l'itaglian, il franzos u il rumantsch.
  3. ↑ Cintra, Luís Filipe Lindley. 'Toponymie léonaise au Portugal. La région de Riba-Coa.' Actas y Memorias del V Congreso Internacional de Ciencias Onomásticas, vol. 2, Univiersité di Salamanca, 1959, pp. 245-257.
  4. ↑ 1999/2000 Linguasphere register (Llïonés)
  5. ↑ Barrau-Dihigo, L. (1903): Notes et documents sur l’histoire du royaume de Leon, 1. Chartes royales léonaises 912—1037. Revue Hispanique, 10 pp. 349–454.
  6. ↑ Granda Gutiérrez, G. (1960): Los diptongos descendentes en el dominio románico leonés. Galmés de Fuentes, Á. y. D. C. M. P. Trabajos sobre el dominio románico leonés, II. pp. 19-173. Gredos.
  7. ↑ Morala Rodríguez, J. R. (2010): La lengua en el Reino de León. XIº Reino de León. pp. 55-59. Instituto de Estudios Leoneses.
  8. ↑ Koch, S. (2013). Trazas del leonés en documentos tardomedievales de San Pedro de Eslonza. En J. M.ª García Martín (Dir. y coord.), Actas del IX Congreso Internacional de Historia de la Lengua Española (Vol. 1, pp. 343-352). Madrid / Frankfurt am Main: Iberoamericana / Vervuert. ISBN 978-84-8489-899-3.
  9. ↑ Morala Rodríguez, J. R. (2010): La lengua en el Reino de León. XIº Reino de León. pp. 55-59. Instituto de Estudios Leoneses.
  10. ↑ María Cristina Egido Fernández. El sistema verbal en el romance medieval leonés. Universitad da Liun, 1996. ISBN 84-7719-551-X.
  11. ↑ Lina Rodríguez Cacho. El ámbito leonés en los Coloquios de Torquemada. Tierras de León: Revista de la Diputación Provincial, Vol. 28, l° 73, 1988, pp. 71-82. ISSN 0495-5773.
  12. ↑ Asociación de la lenga leonesa El Fueyu. 2026
  13. 1 2 López-Morales, H. (1967). Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI". Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas.
  14. ↑ Encina, Juan del. Teatro completo. Edición de Miguel Ángel Pérez Priego. Madrid: Cátedra (Letras Hispánicas), 1991. ISBN 8437610206.
  15. ↑ Diego de Torres Villarroel. Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte. Editorial Gredos. 1972.
  16. ↑ Galán Bardón, Caitano (1907). Cuentos en dialecto leonés. Imprenta de la viuda e hijos de López.
  17. ↑ Millán Urdiales Campos. Sobre la pérdida o conservación de la preposición "de" en leonés. Boletín de la Real Academia Española, Tomo 74, l° 261, 1994, pp. 193-204. ISSN 0210-4822.
  18. ↑ Cano González, Ana María (1974): Algunos aspectos lingüísticos del habla de Somiedo. Revisión de los límites de los resultados del sufijo latino -oriu/-oria en una zona del dominio románico leonés. Atti XIV Congresso Internazionale di Linguistica e Filologia Romanza II. pp. 235-252.
  19. ↑ Martínez Álvarez, Josefina (1996): Las Hablas Asturianas. Manual de dialectología hispánica. El Español de España. Manuel Alvar. Ariel. p. 119. ISBN 9788434482173
  20. ↑ Azevedo Maia, Clarinda de (1996). Mirandés.Manual de dialectología hispánica. El Español de España. Manuel Alvar. Ariel. pp. 162-163. ISBN 9788434482173
  21. ↑ Sánchez Prieto, Raúl (2025): Leonese, Portuguese, Occitan and Low German: Autochthonous invisible languages in Coimbra Group university regions. Peter Lang. pp. 17-35. ISBN 9782875747792
  22. ↑ Pardo Fernández, Abel (2011): Italiano-leonese: lingue, marketing, nuove tecnologie e didattiche, vol. 3, Mikroglottika, Peter Lang, 2011. ISBN 9783631595558.
  23. ↑ Pardo Fernández, Abel (2008): El Llïonés y las Tics. Mikroglottika Yearbook. Peter Lang. Frankfurt am Main pp. 109-122. ISBN 9783631580271
  24. ↑ Gessner, Emil. "Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen". 1867.
  25. ↑ Borrego Nieto, J., "El leonés", en Alvar, M. (Ed.), Manual de dialectología hispánica, Ariel, 1996, pp. 139-158. ISBN 9788434482173
  26. ↑ Hanssen, Friedrich Ludwig Christian, Estudios sobre la conjugación Leonesa, 1896.
  27. ↑ Le Men Loyer, J., Léxico del leonés actual, Centro de Estudios e Investigación San Isidoro, 2002-2012. ISBN 8487667554
  28. ↑ Robles Carcedo, L. (2009). Vocabulario leonés: texto inédito de Unamuno. Letras de Deusto, 39(122), 205-216. ISSN 0210-3516.
  29. ↑ Manuel Alvar (Ed.), Manual de dialectología hispánica. El Español de España, Ariel, Barcellona, 1996, pp. 172-174. ISBN 9788434482173
  30. ↑ Rohlfs, Gerhard, Estudios sobre el léxico románico, Gredos, 1979.
  31. ↑ Tagliavini, Carlo, Le origini delle lingue neolatine, Patron, Bologna, 1982. ISBN 8855504657
  32. ↑ Avolio, Francesco, Lingue e dialetti d'Italia, Carocci, 2009, p. 15. ISBN 9788843052035
  33. ↑ Pli precisamain, en l'artitgel 5: El leonés será objeto de protección específica por parte de las instituciones por su particular valor dentro del patrimonio lingüístico de la Comunidad. Su protección, uso y promoción serán objeto de regulación.
  34. ↑ Wurm, Stephen A., Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing, UNESCO Publishing, Paris, 2001, p. 36. ISBN 9231032550
  35. ↑ Cussegl da l'Europa. Seventh report of the Committee of Experts in respect of Spain. 2024. MIN-LANG (2024)17
  36. ↑ López Santos, L. (1960). La diptongación en leonés. Archivum, 10, 271-318. ISSN: 0570-7218.
Da "https://rm.wikipedia.org/w/index.php?title=Lingua_leonaisa&oldid=168642"