Lingua leonaisa
| Liunais 'Llïonés' / 'Llingua Llïonesa' | |
|---|---|
| Pajais |  Spagna Portugal |
| Pledaders | ~55'000 |
| Tipologia | SVO |
| Classificaziun | |
| |
| Status uffizial | |
| Uffizial en | Recunuschida en il Statut d'Autonomia da Castiglia e Liun (Art. 5.2). Recunuschida da la Spagna sco lingua minoritara. L'UNESCO considera la lingua sco gravemaind periclità. |
| Codes da lingua | |
| ISO 639-1 | roa, LS = 51-AAA-cc |
| ISO 639-2 | roa |
| ISO 639-3 | roa |
Liunais u la lingua liunaisa (Llïonés u Llingua Llïonesa) è ina lingua romana che appartegna al domini linguistic iberoromanic. La lingua liunaisa fa part da la medema famiglia sco il rumantsch, l'taglian, il franzos, il spagnol u il portugais. Il liunais è stà la lingua tradiziunala dal reginavel da Liun, en las provinzas da Liun, Zamora e Salamanca en Spagna, ed era en il district da Bragança en Portugal. Il mirandes e l'asturian ed il mirandais èn duas linguas separadas dal liunais, entant che l'estremadurais è in idiom da transiziun tranter il liunais ed il castiglian.
Istorgia ed origins
[modifitgar | modifitgar il code]Il liunais deriva directamain dal latin vulgar pledà da la populaziun ('vulgus') suenter l'expansiun da l'Imperi Roman. Durant l'Eda Media è ella stada la lingua uffiziala e privilegiada dal Reginavel da Liun, vegnind utilisada tant a la curt sco era en la documentaziun uffiziala, administrativa e giuridica.[1]
L'emprim perditga scritta dal liunais, che parairis d'esser la pli veglia d'ina lingua romana peninsulara, è la 'Nodicia de Kesos' (da l'onn 959). Quest document sa chatta en Liun. Cun il temp ha la pressiun politica dal castiglian reducì l'impurtanza uffiziala dal liunais, ma la lingua ha mantegnì ina presientscha culturala, per exempel en il teater pastoral dals tschientaners XV e XVI.[2]
Evoluziun da la gruppa linguistica
[modifitgar | modifitgar il code]Durant il tschientaner XX è la gruppa linguistica sa distatgada tras il svilup da normas differentas. Da quai èn resultads l'asturian, cun ina norma e grammatica exclusiva per las Asturias, ed il mirandais, che ha fatg il medem per la Terra da Miranda en Portugal. Tras questa separaziun è la gruppa linguistica liunaisa[3] furmada ozendi da trais linguas: il liunais, il mirandais e l'asturian.
Studis filologics
[modifitgar | modifitgar il code]La perscrutaziun scientifica dal liunais ha cumenzà a la fin dal tschientaner XIX. Studis davart il liunais vegl en Germania[4] ('Altleonesisch') ed en Svezia[5]han analisà sia impurtanza per l'istorgia dal liunais sia autonomia en documents dal tschientaner XIII. Ulteriuras perscrutaziuns han approfundà la morfologia, la conjugaziun e l'utilisaziun dals infinitivs.[6]
En l'epoca moderna èn ils dialects locals vegnids documentads,[7] sco era il lexic actual da la lingua.[8] Perscrutaders contemporans han analisà la lingua en il rom da la dialectologia ispanica e las sfidas da crear ina norma linguistica en cuminanzas divididas tras la cumparegliaziun tranter il liunais ed il frison dal nord.[9][10] Era l'influenza dal liunais en autras regiuns sco l'Estremadura u sia applicaziun en il marketing èn stads part dals studis moderns.[11][12]
Status uffizial
[modifitgar | modifitgar il code]Il status dal liunais è recunuschì tras l'artitgel 5.2 dal Statut d'Autonomia da Castiglia e Liun, che garantescha sia protecziun e promoziun.[13] Malgrà quai è la lingua classifitgada da l'UNESCO sco gravemaind periclità ('seriously endangered').
Optimisaziun, structura e tabellas
[modifitgar | modifitgar il code]L'optimisaziun linguistica en cumparegliaziun cun autras linguas romanas mussa ils tratgs arcaics dal liunais:
| Latin | Liunais | Spagnol | Portugais | Itaglian | Galizian | Catalan | Lumbard | Franzos | Rumantsch |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| fumus | fumu | humo | fumo | fumo | fume | fum | fumm | fum | fim |
| claudere | peichare | cerrar | fechar | chiudere | pechar | tancar | sarà | fermer | serrar |
| factum | feichu | hecho | feito | fatto | feito | fet | fat | fait | fatg |
| filius | fiyu | hijo | filho | figlio | fillo | fill | fioô | fils | figl |
| oculus | güeyu | ojo | olho | occhio | ollo | ull | eugg | oeil | egl |
| vetulus | vieyu | viejo | velho | vecchio | vello | vell | vegg | vieux | vegl |
Referenzas
[modifitgar | modifitgar il code]- ↑ Morala Rodríguez, J. R. La lengua en el Reino de León. En XIº Reino de León (pp. 55-59). Instituto de Estudios Leoneses. 2010.
- ↑ López-Morales, H. "Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI. Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas. 1967.
- ↑ Menéndez Pidal. El Dialecto Leonés. 1906
- ↑ Gessner, Emil. Das Altleonesische. "Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen". 1867.
- ↑ Staff, E. "Étude sur l'ancien dialecte léonnais d'après les chartes du XIIIÈ siècle". 1906. Uppsala.
- ↑ Hanssen, F. L. C. (1896). Estudios sobre la conjugación Leonesa.
- ↑ Alonso Garrote S. "El dialecto vulgar leonés hablado en Maragateria y tierra de Astorga, notas gramaticales y vocabulario. 1909.
- ↑ Le Men Loyer, J. (2002). Léxico del leonés actual. Centro de Estudios e Investigación San Isidoro.
- ↑ Borrego Nieto, J."El leonés. En Alvar, M. (Ed.), Manual de dialectología hispánica. 1996.
- ↑ Sánchez Prieto, R. (2008). La elaboración de una norma lingüística: el caso del leonés y del frisio del norte. Mikroglottika Yearbook.
- ↑ Zamora Vicente, A. (1942). Leonesismos en el extremeño de Mérida.
- ↑ Pardo Fernández, A. (2011). Italiano-leonese: lingue, marketing, nuove tecnologie e didattiche. Peter Lang Verlag.
- ↑ Statut d'Autonomia da Castiglia e Liun, Artitgel 5.2.
| |||||
