Lingua ladina

Ord la Wikipedia

Midar tar: navigaziun, tschertga
Quest artitgel è vegnì scrit d'in student da la lingua rumantscha e pudess cuntegnair sbagls d'ortografia e da grammatica.
Ladin
Ladin
Discurrì en: Flag of Italy.svg Italia
Regiun(s): Flag of Trentino-South Tyrol.svg Trentin-Tirol dal Sid
Venedig.png Veneto
Persunas: var 30'000
Classificaziun
linguistica:
Linguas indoeuropeicas
0Linguas italicas
00Linguas romanas
000Lingua ladin
Codes
ISO 639-1: -
ISO 639-2: roa
ISO 639-3: lld
SIL: LLD

Il ladin, u ladin da las Dolomitas, è ina lingua romana che vegn discurrida en il nord da l'Italia.

Tenor l'opiniun dad intgins perscrutader datti ina stretga parentella dal ladin da las Dolomitas cun il rumantsch dal Grischun e cun il furlan. La gruppaziun da quellas trais linguas sut la noziun linguas retoromanas è contestada (vesair l'artitgel «Questione Ladina»).

Cun ses var 30'000 persunas da lingua materna tutga il ladin ensemen cun il fris dal Saterland, il fris dal nord, il feroais ed il rumantsch dal Grischun tar las linguas las pli pitschnas da l'Europa. Ils Ladins da las Dolomitas èn ina da las minoritads linguisticas ch'èn reconuschidas da l'Uniun europeica e duain perquai profitar da la protecziun da las minoritads europeica, particularmain da la Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras dal 1991. Questa charta preveda spezialmain la «promoziun da linguas minoritaras en scolas, en l'administraziun ed en las medias».

[editar] Derasaziun

Las tschintg valladas ladinas e lur posiziun en l'Italia dal Nord

Il territori linguistic dal ladin è dividì sur trais regiuns administrativas. Quai rinforza l'isolaziun da las valladas ina cun l'autra. Surtut durant il temp dal faschissem è quai vegnì sfurzà dapi il 1927.

Il ladin vegn discurrì per l'ina en parts da la regiun Trentin-Tirol dal Sid, numnadamain en la Val Gherdëina (Gröden) e la Val Badia (Gadertal) en la provinza da Bulsaun/Tirol dal Sid sco era en la Val da Fascia en la provinza da Trento. Plinavant vegn il ladin discurrì en la provinza da Bellun en la regiun Venet: en la val da Fodom (Buschenstein) e da var 40% dals abitants en lieu da skis Cortina d'Ampezzo (Anpezo u Ampëz).

Ultra da las tschintg valladas ladinas vegn il ladin era discurrì en las valladas cunfinantas Comelico, Agordino e Cadore. L'idiom da la Val di Non en la provinza da Trento, che è separada dal territori linguistic ladin dad oz, vegn per il solit era tegnì sco ladin.

[editar] Status

Il ladin è reconuschì sco lingua administrativa e da scola regiunala en intginas vischnancas cun populaziun ladina. Tranter questas vischnancas èn Sëlva (Wolkenstein), Urtijëi (St. Ulrich), Santa Crestina (St. Christina), Badia (Abtei), Corvara, Maréo (Enneberg), San Martin de Tor (St. Martin in Thurn), La Val (Wengen), Cianacei (Canazei), Vich (Vigo di Fassa) e Poza (Pozza di Fassa), che tuttas sa chattan en la regiun Trentin-Tirol dal Sid.

La suandanta tabella mussa las differenzas regiunalas en l'utilisaziun quotidiana da la lingua ladina (tenor Dell'Aqulia ed Iannàccaro 2006):

Vallada Quota da la populaziun (%) che ...
declera il ladin sco lingua materna sa il ladin il meglier discurra ladin cun ses geniturs discurra ladin cun ses uffants discurra ladin cun auters uffants duvra il ladin sin ils uffizis
Val Badia 95 87 91 96 97 93
Gherdëina 79 64 73 78 84 75
Fascia 66 59 70 76 73 63
Fodom 78 79 91 93 89 88
Anpezo 33 33 53 50 42 27
Utensils persunals