Lingua ladina
| Ladin | |
|---|---|
| Pajais | |
| Regiun | 15px Veneto (Provinza da Belluno) |
| Pledaders | ca. 30'000 |
| Tipologia | SVO |
| Classificaziun | |
|
- Linguas indogermanas |
|
| Status uffizial | |
| Uffizial en | Reconuschì dal Stadi talian sco lingua minoritara |
| Reglà da | divers instituts culturals, project SPELL |
| Codes da lingua | |
| ISO 639-2 | roa (autras linguas romanas) |
| ISO 639-3 | lld |
La lingua ladina è ina lingua romana che vegn discurrida en il nord da l'Italia.
Tenor l'opiniun dad intgins perscrutaders datti ina stretga parentella dal ladin da las Dolomitas cun il rumantsch dal Grischun e cun il furlan. La gruppaziun da quellas trais linguas sut la noziun linguas retoromanas è dentant contestada. La discussiun davart questa tematica ha num «Questione Ladina».
Cun ses var 30'000 persunas da lingua materna tutga il ladin ensemen cun il fris dal Saterland, il fris dal nord, il feroais ed il rumantsch dal Grischun tar las linguas las pli pitschnas da l'Europa. Ils Ladins da las Dolomitas èn ina da las minoritads linguisticas ch'èn reconuschidas da l'Uniun europeica e duain perquai profitar da la protecziun da las minoritads europeica, particularmain da la Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras dal 1991. Questa charta preveda spezialmain la «promoziun da linguas minoritaras en scolas, en l'administraziun ed en las medias».
Derasaziun [modifitgar]
Il territori linguistic dal ladin è dividì sur trais regiuns administrativas. Quai rinforza l'isolaziun da las valladas ina da l'autra. Surtut durant il temp dal faschissem è quai vegnì sfurzà dapi il 1927.
Il ladin vegn discurrì per l'ina en parts da la regiun Trentin-Tirol dal Sid, numnadamain en Val Gherdeina (Gröden) e Val Badia (Gadertal) en la provinza da Bulsaun (=Tirol dal Sid) sco era en la Val da Fascia en la provinza da Trento (=Trentino). Plinavant vegn il ladin discurrì en la provinza da Belluno en la regiun Veneto, numnadamain en la Val da Fodom (Buchenstein) e da var 40% dals abitants en il lieu da skis Cortina d'Ampezzo (Anpez).
Ultra da las tschintg valladas ladinas vegn il ladin era discurrì en las valladas cunfinantas Comelico, Agordino e Cadore. L'idiom da la Val di Non en la provinza da Trento, che è separada dal territori linguistic ladin dad oz, vegn per il solit era tegnì sco ladin. Causa l'istorgia differenta da questas valladas vegn lur „ladinitad“ dentant contestada dals Ladins da las tschintg valladas surmenziunadas (numnads Ladins dal Sella, Ladins atesins u Ladins tirolais). In substrat ladin en lur dialects vegn però cunfermà da plirs linguists.
Status [modifitgar]
Il ladin è reconuschì sco lingua administrativa e da scola regiunala en intginas vischnancas cun populaziun ladina. Tranter questas vischnancas èn Sëlva (Wolkenstein), Urtijëi (St. Ulrich), Santa Cristina (St. Christina), Badia (Abtei), Corvara, Maréo (Enneberg), San Martin de Tor (St. Martin in Thurn), La Val (Wengen), Cianacei (Canazei), Vich (Vigo di Fassa) e Poza (Pozza di Fassa), che tuttas sa chattan en la regiun Trentin-Tirol dal Sid.
La suandanta tabella mussa las differenzas regiunalas en l'utilisaziun quotidiana da la lingua ladina (tenor Dell'Aqulia ed Iannàccaro 2006):
| Vallada | Quota da la populaziun (%) che ... | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| declera il ladin sco lingua materna | sa il ladin il meglier | discurra ladin cun ils geniturs | discurra ladin cun ils agens uffants | discurra ladin cun auters uffants | dovra il ladin sin ils uffizis | |
| Val Badia | 95 | 87 | 91 | 96 | 97 | 93 |
| Gherdëina | 79 | 64 | 73 | 78 | 84 | 75 |
| Fascia | 66 | 59 | 70 | 76 | 73 | 63 |
| Fodom | 78 | 79 | 91 | 93 | 89 | 88 |
| Anpezo | 33 | 33 | 53 | 50 | 42 | 27 |
|
|
|---|
| Franzos · Talian · Rumantsch (Sursilvan · Sutsilvan · Surmiran · Vallader · Puter) · Catalan · Leonais · Spagnol · Occitan · Portugais · Ladin · Furlan · Rumen |
|
|
|
|---|---|
| Glista da las linguas retoromanas e lur idioms resp. gruppas dialectalas principalas per variantas senza idioms. Dialects regiunals e locals èn descrits en ils artitgels respectivs. | |
| Rumantsch dal Grischun (u ladin occidental) | |
| Renan | sursilvan · central: sutsilvan · surmiran |
| Ladin | vallader · jauer · puter |
| Ladin da las Dolomitas (u ladin central) | |
| Brixino-tirolais | badiot e marou · gardenes · fassan · fodom · ampezzan · ladin da la Rocia |
| da Belluno | cadorin · comelican · agordin · zoldan |
| dal Noce | nonais · solander |
| Furlan (u ladin oriental) | |
| Dialects vivs | central · carnic · occidental · gorizian |
| Dialects morts | tergestin · muglisan |