Linguas retoromanas
Las linguas retoromanas (en in senn vast; era numnadas rumantsch da las Alps) furman – tenor tscherts scienziads, dentant insumma betg unanim – ina gruppa da linguas e dialects retoromans che vegnan anc discurrids en las vals da las Alps en Svizra (enconuschent sco rumantsch) ed en l'Italia (ladin, furlan). Ellas èn sa sviluppadas or dal latin vulgar da l'anteriura provinza romana Raetia ed han salvà causa las circumstanzas geograficas ina massa tratgs caracteristics.
Cuntegn |
[modifitgar] Trais gruppas linguisticas
La noziun „retorumantsch“ deriva da la linguistica dal 19avel tschientaner e descriva tant il „rumantsch“ discurrì en il Grischun, sco er in ensemble da trais linguas pitschnas discurridas en la regiun alpina. La dumonda sco ch'i è da classifitgar questas linguas è dapi l'entschatta dal 20avel tschientaner enconuschenta sut il num Questione Ladina.
Tenor ils scienziads Graziadio Isaia Ascoli (1829-1907) e Theodor Gartner (1843-1925) vala suandanta classificaziun:
- Rumantsch dal Grischun
- Ladin
- Mareo e Badiot
- Gherdëina
- Fascian
- Fodom
- Ampezan
- Furlan
[modifitgar] Svilup istoric
Las linguas retorumantschas èn sa sviluppadas en emprima lingia a basa dal latin vulgar. Quant sperta che la romanisaziun da la populaziun regiunala è succedida suenter l’integraziun en l’Imperi roman n’è betg enconuschent. Las linguas daventan „palpablas“ a l’entschatta dal temp modern, cura ch’il rumantsch ed il furlan sviluppan ina lingua da scrittira cun ovras per part stampadas e fan uschia part da las radund tschuncanta linguas cun ina sumeglianta profilaziun en l’Europa.[1] La litteratura retorumantscha per propi è naschida a partir dal 19avel tschientaner durant il temp da la romantica e dal naziunalissem. Las linguas grondas codadas sin plaun naziunal han cumenzà a stgatschar pli fermamain che avant las linguas minoritaras retorumantschas. Da l’autra vart èn sa furmads en ils trais territoris cuntramoviments regiunals en uniuns linguisticas e culturalas, en il Grischun per exempel la Societad Retorumantscha (1885) e la Lia Rumantscha (1919).
Cun l’internaziunalisaziun e regiunalisaziun dal 20avel tschientaner tardiv ha quest moviment linguistic survegnì ina nova dimensiun. La Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras, approvada dal Cussegl da l’Europa il 1992, sa referescha er al rumantsch, al ladin ed al furlan. Dapi curt vegnan las trais linguas minoritaras retorumantschas mintgatant era numnadas „rumantsch da las Alps“. Lur svilup politic e cultural è marcà particularmain dal fatg che la regiun alpina è daventada in lieu da cunfin e spazi simbolic. Perquai han ellas in’impurtanza speziala per l’istorgia da las Alps.[2]
[modifitgar] Situaziun actuala
La situaziun actuala da las trais linguas retorumantschas è la suandanta:
- Il rumantsch vegn discurrì enturn l’onn 2000 da var 60'000 persunas; dapi il 1982 exista era la lingua unifitgada rumantsch grischun
- Il ladin vegn discurrì enturn l’onn 2000 da var 30'000 persunas; dapi il 1998 datti era la lingua unifitgada „ladin dolomitan“
- Il furlan vegn discurrì en il Friul talian, enturn l’onn 2000 da var 600'000 persunas; tranter ils quatter dialects ademplescha il furlan central tschertas funcziuns d’ina lingua da standard.
La dumonda, sch’ins pudess reunir las gruppas betg colliadas territorialmain sut in num collectiv, vegn discutada a moda cuntraversa dapi il 19avel tschientaner („questione ladina“). Per la classificaziun da las linguas e dals dialects giogan ultra dals fatgs linguistics interns era motivs politics ina rolla impurtanta. Il cumbat per la valur da linguas da differenta grondezza è stà marcà surtut en il 20avel tschientaner savens d’arguments istorics. En il cas da las trais gruppas retorumantschas na part’ins betg d’in origin communabel.[3]
[modifitgar] Referenzas
- ↑ Peter Burke: Languages and Communities in Early Modern Europe, Cambridge, 2004, p. XI, 8.
- ↑ Iwar Werlen (ed.): Mehrsprachigkeit im Alpenraum, Aarau 1998.
- ↑ Thomas Krefeld: Geschichte der Reflexion über die romanischen Sprachen: Friaulisch, Ladinisch, Bündnerromanisch, en: Romanische Sprachgeschichte, ed. da Gerhard Ernst t. a., tom 1, Berlin 2003, p. 197-208.
