Svizra

Ord la Wikipedia

Confederaziun svizra Schweizerische Eidgenossenschaft (tud.) Confédération suisse (franz.) Confederazione Svizzera (ital.) Confoederatio Helvetica (lat.)
Lingua uffiziala	rumantsch, tudestg, franzos, talian
Chapitala	nagina (de:de jure); Berna (de:de facto, Sedia da la regenza)[1]
Furma da stadi	Republica federala
Furma da regenza	Democrazia da concordanza mez directa
Schef da stadi	Entir cussegl federal: M. Leuenberger P. Couchepin (Pres. 08) S. Schmid M. Calmy-Rey H.-R. Merz (VP 08) D. Leuthard E. Widmer-Schlumpf
Schef da la regenza	La Svizra n'ha nagin schef da la regenza
Surfatscha	41'285 km²
Abitants	7'507'300
Spessezza da la populaziun	181,8 abitants per km²
Munaida	1 Franc svizzer = 100 raps
Fundaziun	1848
Independenza	1291 tenor legenda, engirament dal Rütli 1499 de facto dal Sontg Imperi roman (Pasch a Basilea) 1648 renconuschì (Pasch da Vestfalia) 1848 stadi federal modern
Imni naziunal	Psalm Svizzer
Di da festa naziunala	1. d'avust
Zona d'urari	UTC+1 MEZ UTC+2 MESZ (mars-october)
Numer da l'auto	CH
TLD d'internet	.ch
Preselecziun	+41

La Svizra (tudestg: Schweiz, franzos: Suisse, talian: Svizzera, latin: Helvetia), uffizialmain la Confederaziun svizra (tudestg. Schweizerische Eidgenossenschaft, franzos. Confédération suisse, talian Confederazione Svizzera, latin. Confoederatio Helvetica) u la Confederaziun helvetica è in pajais cun 7,5 milliuns abitants. La surfatscha da la Svizra è 41'285 km². Il pajas sa chatta en l'Europa centrala ed è vegnida fundada l'onn 1291 entras l'engirament dal Rütli. La chapitala è Berna.

Cuntegn 1 Istorgia 2 Politica 2.1 Chantuns 2.2 Vischnancas 3 Geografia 3.1 Lais 4 Chantuns 5 Demografia 5.1 Linguas 5.2 Religiuns – confessiuns 6 Citads - abitants 7 Aspectativa da vita 8 Transport 9 Referenzas 10 Vesair era 11 Auters Projects 12 Colliaziuns 12.1 Uffizial 12.2 Media 12.3 Radio e Televisiun

[editar] Istorgia

Vesair Istorgia da la Svizra.

En 1291, represchentant dals trais chantun da Uri, Sviz e Silvania (en tudestg: Unterwalden) segnavan il Patg Federal, che als uni en il cumbat encunter ils Habsburgs, che en qual temp timunavan il tron tudestg dal Sontg Imperi Roman Tudestg. En la Battaglia da Morgarten en 1315, ils svizzer victorisassan a l'armada dals Habsburgs, segiravan sia quasi-independenza com la Confederaziun Helvética.

En il Contract de Westfalia en 1648, ils pajais europeans renconuschevan la independenza svizra dal Sontg Imperi Roman Tudestg e sia neutralitad. En 1798, las armadas da la revoluziun franzosa invadevan la Svizra. Il congress da Viena da 1815 restabiliva la independenza svizra e las potenzas europeas acceptassan renconuscher permanentmain la neutralitad svizra.

La Svizra prendà ina constituziun federala en 1848, en la qual prendà ina regenza (il Cussegl federal) e sia tschernia Berna com chapitala da la Svizra, aveva era rotado la sez da la regenza mintga onn e pli tard mintga dus onns per na favurisar betg a nagin chantun da la confederziun. Las autras dus citads candidatas eran Turitg e Lucerna. La idea da la necesitad da in equiliber tranter ils chantuns en in sistem federal (dispitavan en cuntra da Turitg il che è la citad la pli ferma e la chapitala industriala) e las animositads da la guerra da separaziun dal Sonderbund (Lia Separada u L'Autra Alianza) da 1845 (en la qual appartegneva Lucerna) manassan a la elecziun finala Berna com sez da la regenza.

La consituziun vegni refurmada profundamain en 1874 e sia funda la responsabilitad federala per ils affars legals, militars e da commerzi.

Ils svizzers èn enconuschents per sia istorica neutralitad politica, entschaiveva en 1515 suenter la perdia cuntra Frantscha en la Battaglia da Marignan per la dominaziun dal Milaun, e per na participà betg militarmain a nagina da las guerras mundialas. En 2002 la Svizra sa converti en member plain da l'Organisaziun da las Naziuns unidas.

[editar] Politica

Vesair Politica da la Svizra.

La Svizra è in stadi multietnica, multilinguistica e multireligiusa. Dapi il 1848 è la Svizra in stadi federativ. La confederaziun è la denominaziun svizra per il stadi. En la svizra existan trais differentas pussanzas: l'executiva (cussegl federal), la legislativa (assamblea federala che sa cumpona dal cussegl naziunal e dal cussegl dals chantuns) e la giudicativa (tribunal federal).

[editar] Chantuns

Vesair Chantuns da la Svizra.

La Svizra sa cumpona da 26 chantuns. Ils chantuns èn ils stadis independents ch'èn s'unids l'onn 1848 a la confederaziun svizra e che han cedì ina part da lur suveranitad a quella.

Argovia Appenzell dadens* Appenzell dador* Basilea-Citad* Basilea-Champagna* Berna Friburg Genevra Glaruna Grischun Giura Lucerna Neuchâtel

Sursilvania* Sutsilvania* Schaffusa Sviz Soloturn Son Gagl Tessin Turgovia Turitg Uri Vallais Vad Zug

*Quest chantuns, nummads mez-chantuns, èn represchentads per in cusseglier (empè da dus) en il cussegl dals chantuns

[editar] Vischnancas

Las vischnancas èn l'entitad la pli bassa da la confederaziun. Tut ils chantuns èn dividids en vischnancas politicas, pero intgins chantuns attribuan pli gronds pudairs a las vischnancas en plirs secturs er atgnas cumpetenzas, com per exempel il chantun Grischun cun l'Autonomia communala.

[editar] Geografia

Artigel principal Geografia da la Svizra.

Vesair era Alps svizras, Swisstopo, Muntognas da la Svizra, Lais da la Svizra, Flums da la Svizra, Pass da la Svizra.

Il paesagi svizzer vegni caracterisescha per las Alps, ina auta chadaina da muntognas che passa per las zonas centralas ed en il sid dal pajais. Tranter ils auts pizs da las Alps Svizras sa chatta il Piz da Dufour che fa 4'634 m.s.m. En il Piz da Dufour sa chattan plirs vals e plirs glatschers. Da la las Alps Svizra naschan plirs dals flums principals da l'Europa, per exempel il Rain, il Rodan, il En, l'Ara ed il Tessin, flums che sbuccan en ils pli gronds lais da la Svizra, per exempel il Lai da Genevra (600 km²), il Lai da Constanza (570 km²), il Lago Maggiore (220 km²), il Lai da Neuchâtel (215 km²) ed il Lai da Turitg (90 km²). Da quest maniera, quests ed auters lai èn da origin glaciar, furmads ils pli gronds en las morenas terminalas dals antriurs glatschers alpins.

La part en il nord da la Svizra, la pli populada, è pli averta, però adina mediamain muntagnus. Il clima svizzer è normalmain temprad, però el po variar bler dependend la posiziun, dapi il clima sever en las autas muntogna ad il agreabel clima mediterran en il Tessin al sid da las alps.

La Svizra cunfinescha en il vest cun la Frantscha, cun la Germania en il nord, cun l'Austria ed il Liechtenstein en l'ost, ed en il sid cun l'Italia. La surfatscha da la Svizra cuvra 41'285 km². La pli auta muntogna è il Monte Rosa en il Vallais; il pli lung flum è il Rain.

La surfatscha da la Svizra è da 41 284 km² da qual 1 740 km² (4,2%) èn lais e flums. La distanza nord-sid è da 220 km. Il lieu che è situà il pli al nord è Bargen en il Chantun Schaffusa cun ils coordinatas da 47°48’. Il lieu che è situà il pli al sid è Pedrinate en la vischnanca da Chiasso en il Chantun Tessin cun ils coordinatas da 45°49’. La distanza ost-vest è da 348 km. Il lieu che è situà il pli a l'ost è il Piz Chavalatsch (Chantun Grischun) cun ils coordinatas da 10°30’. Il lieu che è situà il pli al vest è Chancy è il Chantun Genevra cun ils coordinatas da 5°57’. Il punct il pli aut è il Piz da Dufour en il massiv dal Monte Rosa cun 4'634 m en il Chantun Vallais. Il punct il pli bass è il Lago Maggiore en il Chantun Tessin cun 193 m. La lunghezza dals cunfins è da 734,2 km cun l'Italia, da 571,8 km cun la Frantscha, da 345,7 cun la Germania, da 165,1 cun l'Austria e da 41,1 km cun il Liechtenstein.

[editar] Lais

Artigel principal Lais da la Svizra.

• Lai da Genevra (600 km²)
• Lai da Constanza (580 km²)
• Lago Maggiore (220 km²)

[editar] Chantuns

Ils chantuns da la Svizra èn: Appenzell dadens, Appenzell dador, Argovia, Basilea-Champagna, Basilea-Citad, Berna, Friburg, Genevra, Giura, Glaruna, Grischun, Lucerna, Neuchâtel, Schaffusa, Soloturn, Son Gagl, Sursilvania, Sutsilvania, Sviz, Tessin, Turgovia, Turitg, Uri, Vad, Vallais, Zug.

[editar] Demografia

[editar] Linguas

La Svizra ha quatter linguas naziunalas e uffizialas : il tudestg (63,7 % (discurrid per 4,6 milliuns da persunas) en oransch) en il nord ed en il center, il franzos (20,4% (discurrid per 1,5 milliuns da persunas) en verd) en il ovest, il taliana (6,5 % (discurrid per 0,5 milliuns da persunas) en malva) en il sid, ed il rumantsch (1 % (discurrid per 60'561 persunas) en violet) en il sid-ost. ^[2]

Il tudestg è uffizial en 18 chantuns svizzers. Quests chantuns èn l'Argovia (87,1 %), Appenzell dadens (92,9 %), Appenzell dador (91,2 %), Basilea-Champagna (87,2 %), Basilea-Citad (79,3 %), Glaruna (85,8 %), Lucerna (88,9 %), Schaffusa (87,6 %), Sviz (89,9 %), Soloturn (88,3 %), Son Gagl (88,0 %), Sursilvania (92,3 %), Sutsilvania (92,5 %), Turgovia (88,5 %), Turitg (83,4 %), Uri (93,5 %) e Zug (85,1 %).

Il franzos è uffizial en quatter chantuns svizzers. Quests chantuns èn Genevra (75,8 %), Giura (90,0 %), Neuchâtel (85,3 %) e Vad (81,8 %).

Il talian è uffizial en sulettamain in chantun svizzer. Quest chantun è il Tessin (83,1 %).

En pli quatter auters chantuns èn plurilings: il Grischun (rumantsch (15,0 %), tudestg (68,3 %) e talian (10,2 %)), Berna (tudestg (84,0 %) e franzos (7,6 %)), Friburg (franzos (63,2 %) e tudestg (29,2 %)) ed il Vallais (franzos (62,8 %) e tudestg (28,4 %)).

Linguas da la Svizra
Linguas	Dumbraziun da l'onn 1970		Dumbraziun da l'onn 1990		Dumbraziun da l'onn 2000
	Dumber	Part	Dumber	Part	Dumber	Part
Tudestg	?	64,9 %	?	63,6 %	4'000'000	63,7 %
Franzos	?	18,1 %	?	19,2 %	1'500'000	20,4 %
Talian	?	11,9 %	?	7,6 %	500.000	6,5 %
Rumantsch	?	0,8 %	66'356	1 %	60'000	1 %
Abitants	6'200'000	100 %	6'700'000	100 %	7'200'000	100 %

• Svizra rumantscha
• Svizra tudestga
• Svizra romanda
• Svizra taliana

[editar] Religiuns – confessiuns

La Svizra na betg nagina religiun da stadi cumbain che la pli part dals chantuns (cun l'excepziun da Genevra e Neuchâtel) renconuschan baselgias uffizialas.

Il cristianism è la religion principala da la Svizra, partids tranter plirs beselgias protestantas (42,5% of da la populaziun) e la Baselgia Catolica (41% da la populaziun). L'imigraziun introduciss l'Islam (4,3%, principalmain albanais dal Kosovo) e l'ortodoxia (1,8%) com minoritads confessiunalas impurtantas.^[2]

[editar] Citads - abitants

• Turitg - 371'767
• Genevra - 171'000
• Basilea - 166'300
• Berna - 136'300
• Losanna - 128'100
• Winterthur - 87'000
• Son Gagl - 75'200
• Lucerna - 61'000
• Lugano - 52'000
• Bienna - 51'900
• Thun - 38'200
• Köniz - 36'993
• La Chaux-de-Fonds - 36'966
• Schaffusa - 33'764
• Friburg - 32'549
• Cuira - 31'911
• Neuchâtel - 31'630
• Vernier - 29'459
• Uster - 28'770
• Sion - 27'697
• Emmen - 26'973
• Zug - 23'909
• Montreux - 22'897
• Frauenfeld - 21'965
• Wettingen - 18'938
• Herisau - 18'507
• Kreuzlingen - 18'085
• Bellinzona - 16'880
• Baden - 16'845
• Olten - 16'665
• Vevey - 16'435
• Aarau - 15'619
• Soloturn - 15'137
• Sviz - 14'171
• Locarno - 14'320
• Liestal - 12'853
• Arbon - 12'794
• Délemont - 11'392
• Tavau - 10'744
• Romanshorn - 9'419
• Rorschach - 8'628
• San Murezzan - 5'121
• Interlaken - 5'100

Chantuns

• Turitg - 1'283'300
• Berna - 947'100
• Vad - 626'200
• Argovia - 550'900
• Son Gagl - 452'600
• Genevra - 414'300
• Lucerna - 350'600
• Vallais - 278'200
• Basilea-Champagna - 261'400
• Soloturn - 245'500
• Friburg - 239'100

citads cun lur aglomeraziuns

• Turitg - 1'100'000
• Basilea - 1'000'000
• Genevra - 960'000
• Berna - 400'000
• Losanna - 300'000
• Lucerna - 200'000
• Son Gagl - 160'000
• Lugano - 130'000

[editar] Aspectativa da vita

La Svizra ha ina da las pli autas aspectativas da vita dal mund. Umens (76) e dunnas (82).

[editar] Transport

Da per ses posiziun geografica en il center da l'Europa, la Svizra posseda ina rait stradala e da viafiers densa (5 053 km de viafiers e 71 059 km de stradas cuvridas, dal qual 1 638 km d'autostradas). La traversada da las Alps constituesch ina sfida strategica per ils transports europeans causa che las Alps (che cuvran ina gronda part dal pajais) separan il nord ed il sid da l'Europa. Dapi l' entschatta da l'industrialisaziun dals pajais europeans, la Svizra a dueva constantamain meglierar ses rait transalpin (en 1882, inauguraziun dal traffic per il Tunnel viafier dal Son Gottard, lung de 15 km ; en 1906 cun il tunnel dal Simplon…), e la fa anc pero cun ina intensitad pli pitschna (Avertura dal Tunnel da basa dal Lötschberg da 34 km en 2007 e construcziun per 2018 dal Tunnel da basa dal Son Gottard da 57 km) per favurisar ses atractivitad per la posiziun da plirs fatschentas.

[editar] Referenzas

1. ↑ Vesair er: de:Hauptstadtfrage der Schweiz
2. ↑ ^{2.0 2.1} Uffizi federal da la statistica

[editar] Vesair era

• Svizra rumantscha
• Svizra tudestga
• Svizra romanda
• Svizra taliana

[editar] Auters Projects

Commons: Confoederatio Helvetica – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio

Commons: Atlas da la Svizra – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio

[editar] Colliaziuns

• Artigel Confederaziun Svizra en il Lexicon Istoric Svizzer

[editar] Uffizial

• admin.ch, Las autoritads federalas da la Confederaziun svizra
• swissworld.org, Il portal da la Svizra
• Swiss Statistics, pagina uffiziala da la Uffizi federal da la statistica
• ch.ch, l'administraziun svizra online

[editar] Media

• La Quotidiana , ina gasetta quotidiana svizra-rumantscha
• Neue Zürcher Zeitung, ina gasetta quotidiana svizra-tudestga
• Blick, ina gasetta quotidiana svizra-tudestga
• Le Temps, ina gasetta quotidiana svizra-franzosa
• Le Matin, ina gasetta quotidiana svizra-franzosa
• Corriere Del Ticino, ina gasetta quotidiana svizra-taliana

[editar] Radio e Televisiun

• Radio e Televisiun rumantscha RTR
• Televisiun Svizra romanda TSR

Chantuns da la Svizra
Appenzell dadens | Appenzell dador | Argovia | Basilea-Champagna | Basilea-Citad | Berna | Friburg | Genevra | Giura | Glaruna | Grischun | Lucerna | Neuchâtel | Schaffusa | Soloturn | Son Gagl | Sursilvania | Sutsilvania | Sviz | Tessin | Turgovia | Turitg | Uri | Vad | Vallais | Zug |

Associaziun europeica da commerzi liber (AECL)
Islanda - Liechtenstein - Norvegia - Svizra